CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CÔNG TÁC QUẢN LÝ THU THUẾ VỚI CÁC HỘ KINH DOANH CÁ THỂ TẠI CÁC CHI CỤC THUẾ Ở VIỆT NAM. Tổng quan về thuế và hộ kinh doanh cá thể 1. Khái niệm, đặc điểm, chức năng của thuế a) Khái niệm Theo Các Mác “Thuế là cơ sở kinh tế của bộ máy nhà nước, là thủ đoạn đơn giản để kho bạc thu được tiền hay tài sản của người dân để dùng vào việc chi tiêu của nhà nước”. Theo các nhà kinh tế “ Thuế là một hình thức phân phối thu nhập tài chính của nhà nước để thực hiện chức năng của mình, dựa vào quyền lực chính trị, tiến hành phân phối sản phẩm thặng dư của xã hội một cách cưỡng chế và không hoàn lại." Mặc dù có nhiều khái niệm, đinh nghĩa về thuế nhưng tựu chung nhất lại có thể hiểu thuế được định nghĩa như sau: Thuế là một khoản thu, nộp mà NNT (doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân, HKD cá thể,.) buộc phải nộp vào NSNN theo quy định của pháp luật Việt Nam.vn/] b) Đặc điểm - Thuế là khoản bắt buộc đối với tổ chức, cá nhân.
Dù muốn hay không, khi đủ điều kiện theo quy định của pháp luật thì phải nộp thuế về cho ngân sách Nhà nước. - Đối với người thu thuế: Khi thay mặt nhà nước tiến hành thu thuế phải thực hiện thu thuế đúng chủ thể, bất kỳ tổ chức hay cá nhân đã đủ điều kiện luật định phải nộp thuế thì phải tiến hành thu thuế. Không được phép lựa chọn có thu thuế hay không thu thuế với bất cứ chủ thể nào và phải đảm bảo bình đẳng giữa các chủ thể nộp thuế. 6 - Nếu không có thuế, nhà nước không có đủ điều kiện tiềm lực kinh tế để duy trì hoạt động cũng như thực hiện chức năng nhiệm vụ của mình.
Nguồn thu ngân sách Nhà nước có tới 90% được tạo lập từ thuế. - Tính không đối giá của thuế thể hiện ở điểm: Bất kỳ chủ thể nào miễn đủ điều kiện nộp thuế theo quy định thì dù đã nhận được một khoản lợi ích nào hay chưa thì đều phải nộp thuế. - Các chủ thể nộp thuế về ngân sách nhà nước, nhà nước lấy ngân sách này chi cho việc xây dựng trường học, bệnh viện, cầu đường,… và mọi người dân được hưởng lợi ích từ đó, trong đó có chủ thể nộp thuế. Vì vậy thuế thường không hoàn trả trực tiếp.
c) Chức năng của thuế Thuế thực hiện 3 chức năng chính, đó là: - Chức năng đảm bảo nguồn thu cho Ngân sách Nhà nước. - Chức năng phân phối và phân phối lại (đây là chức năng đặc thù, cơ bản của thuế nhằm đảm bảo công bằng trong xã hội). - Chức năng điều tiết đối với nền kinh tế vĩ mô hay khắc phục sự mất cân đối của thị trường. Khái niệm, vai trò, đặc điểm của hộ kinh doanh cá thể a) Khái niệm Theo Điều 79 Nghị định 01/2021/NĐ-CP Về đăng ký doanh nghiệp định nghĩa về hộ kinh doanh cá thể như sau: “Hộ kinh doanh do một cá nhân có hoạt động sản xuất kinh doanh hoặc các các thành viên của hộ gia đình đăng ký thành lập và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh của hộ.
Trường hợp đăng ký hộ kinh doanh là các thành viên trong một gia đình thì một thành viên trong gia đình sẽ được ủy quyền làm đại diện hộ kinh doanh. Cá nhân đăng ký hộ kinh doanh, người được các thành viên hộ gia đình ủy quyền làm đại diện hộ kinh doanh là chủ hộ kinh doanh.” 7 b) Vai trò - Phần tăng trưởng chung cho nền kinh tế: Việc phát triển kinh tế tư nhân là nhân tố đảm bảo duy trì tốc độ tăng trưởng GDP cao, tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước và tham gia vào việc giải quyết các vấn đề xã hội như tạo việc làm, xóa đói, giảm nghèo,…Ngoài ra, hộ kinh doanh cũng giúp gia tăng GDP và nguồn thu ngân sách nhà nước, là kênh đóng góp quan trọng trong việc kích thích cung - cầu tiêu dùng, lưu thông hàng hóa,.cũng như đóng góp vào công tác xã hội. - Khai thác và phát huy tốt các nguồn lực tại chỗ: Các hộ kinh doanh có mặt ở hầu hết các vùng, miền, địa phương có thể tận dụng và khai thác tốt các nguồn lực tại chỗ, tận dụng triệt để các nguồn lực xã hội, có nhiều thuận lợi trong việc khai thác tiềm năng phong phú từ nhân dân. - Dịch chuyển cơ cấu nền kinh tế: Gia tăng số lượng HKD cá thể và tạo được sự khuyến khích cho các HKD chuyển đổi mô hình kinh doanh lên mô hình doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ thúc đẩy cơ cấu nền kinh tế chuyển dịch theo các hướng thành phần kinh tế, vùng kinh tế và ngành kinh tế.
- Tạo việc làm cho người lao động: Các hộ kinh doanh tạo công ăn việc làm cho người dân, thu hút một lực lượng lao động đáng kể giúp giải quyết vấn đề việc làm cho xã hội đặc biệt với những công việc không yêu cầu trình độ chuyên môn hay tay nghề. - Hình thành và phát triển đội ngũ kinh doanh năng động: Các hộ kinh doanh luôn phải có tính linh hoạt cao trong quản lý và điều hành, dám nghĩ dám làm và chấp nhận mạo hiểm và khả năng nắm bắt cơ hội kinh doanh sẽ tác động đến hoạt động của từng hộ kinh doanh. - Góp phần vào phát triển đô thị: Phát triển hộ kinh doanh ở nông thôn cũng góp phần giảm bớt sự chênh lệch về đời sống giữa thành thị và nông thôn, thúc đẩy đô thị hóa các vùng nông thôn, hạn chế tình trạng dân nông thôn đổ về thành thị làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội phức tạp. 8 - Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc: Lợi thế của các hộ kinh doanh là tiềm năng về kinh nghiệm quản lý, tổ chức sản xuất, bí quyết sản xuất truyền thống được tích lũy từ nhiều thế hệ cho phép phát huy những ngành nghề truyền thống tạo ra sản phẩm phục vụ nhu cầu xã hội và xuất khẩu.
Ngoài ra, các hộ kinh doanh kinh doanh các ngành nghề thủ công cũng góp phần duy trì và phát triển ngành nghề thủ công, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. c) Đặc điểm - Hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân: Hộ kinh doanh thường do một cá nhân hay đại diện của một nhóm người thành lập, có bản chất là cá nhân kinh doanh nên không thể là pháp nhân. Mọi tài sản của hộ kinh doanh đều là tài sản của các cá nhân tạo lập nên hộ kinh doanh và hưởng toàn bộ lợi nhuận cũng như chịu mọi nghĩa vụ liên quan. - Hộ kinh doanh là mô hình sản xuất kinh doanh có quy mô nhỏ, lẻ: Đặc điểm này xuất phát từ mô hình hoạt động SXKD của HKD.
Theo đó, hộ kinh doanh sử dụng dưới mười (10) người lao động cho thấy mức độ về quy mô số lượng lao động trong hộ kinh doanh. Tuy nhiên, trên thực tế quy định này không thật cần thiết cho người kinh doanh, với một số trường hợp có thể sử dụng số lượng lao động nhiều hơn. - Chủ HKD chịu trách nhiệm đối với các khoản nợ của HKD: Là chủ thể kinh doanh chuyên nghiệp nhưng HKD không có tư cách pháp nhân giống như của tổ chức, doanh nghiệp nên khi thực hiện hoạt động kinh doanh, mua bán, giao dịch cá nhân kinh doanh hoặc đại diện hộ gia đình nhân danh bản thân người đó mà không nhân danh HKD. Về cơ bản, đại diện hộ kinh doanh phải chịu trách nhiệm bằng tài sản cá nhân của mình với mọi khoản nợ phát sinh từ hoạt động kinh doanh của hộ kinh doanh.
- Đặc điểm về hoạt động kinh doanh: HKD có quy mô hoạt động SXKD nhỏ lẻ nhưng có thể hoạt động tại các địa bàn, từ khu vực thành thị đến khu vực vùng sâu vùng xa nơi điều kiện kinh tế, xã hội còn khó 9 khăn.Các HKD được xem là kênh phân phối, cầu nối hàng hóa, sản phẩm giữ các doanh nghiệp và người dân. Nhờ vậy mà hộ kinh doanh có lợi thế về tính linh hoạt, dễ dàng thay đổi mặt hàng hay chuyển hướng kinh doanh và cả địa điểm để phù hợp với hoạt động sản xuất kinh doanh khi cần thiết. - Vốn kinh doanh của hộ kinh doanh: Nguồn vốn của hộ kinh doanh thường là vốn tự có và tín dụng vay mượn từ bạn bè, người thân hoặc từ các tín dụng khác trong xã hội tới tư cách cá nhân. Hộ kinh doanh hướng hoạt động kinh doanh vào các lĩnh vực phục vụ đời sống nên dễ huy động được nguồn lực của xã hội, các nguồn vốn còn tiềm ẩn trong xã hội.
- Về năng lực cạnh tranh: Thị trường kinh doanh của các hộ kinh doanh cũng khá lớn nhưng khả năng cạnh tranh của các hộ kinh doanh còn hạn chế, tính tự phát cao nên không có khả năng đầu tư để đổi mới dễ dẫn đến tụt hậu do đó khó khăn khi tham gia cung ứng sản phẩm cho thị trường. - Về đội ngũ lao động, nhân lực: HKD có số lượng lao động ít (dưới 10 người). Lao động thủ công là chủ yếu, đội ngũ quản lý là chủ hộ còn thiếu trình độ, kỹ năng quản lý, chủ yếu quản lý dựa vào kinh nghiệm. - Năng lực quản trị kinh doanh: Do hoạt động SXKD của HKD chủ yếu tạo ra thu nhập cho chủ hộ, các thành viên hộ gia đình.
Trong quá trình hoạt động SXKD khả năng quản trị của chủ HKD còn yếu, ý thức chấp hành nghĩa vụ thuế còn chưa cao, chưa tách bạch được doanh thu, nguồn vốn, lợi nhuận,.Khả năng liên kết, hợp tác trong hoạt động SXKD của các HKD cũng còn hạn chế, họ không muốn chia sẻ kinh nghiệm SXKD và khách hàng, thị trường cho người khác. Chủ hộ HKD khó có thể được đánh giá như là một nhà quản lý hay nhà quản trị kinh doanh. Các chính sách thuế chủ yếu áp dụng đối với hộ kinh doanh cá thể a) Lệ phí (thuế) môn bài Hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh thực hiện nghĩa vụ nộp lệ phí môn bài theo quy định tại Nghị định số 139/2016/NĐ-CP ngày 04/10/2016 của Chính phủ và Thông tư số 65/2020/TT-BTC ngày 09/7/2020 của Bộ Tài chính 10 hướng dẫn về lệ phí môn bài.