CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. C sở lý luận về BHXH bắt buộc 1. Khái niệm, bản ch t và vai trò c a BHXH bắt buộc 1. Khái niệm BHXH bắt buộc Hiện nay, theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật số 58/2014/QH13 ngày 20 tháng 11 năm 2014 Luật Bảo hiểm xã hội thì BHXH đƣợc định nghĩa nhƣ sau: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH”.
Theo Khoản 2 Điều 3 Luật này: “Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nƣớc tổ chức mà ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động phải tham gia”. Bảo hiểm xã hội bao gồm 5 chế độ sau: - Ốm đau; - Thai sản; - Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; - Hƣu trí; - Tử tuất. Đặ tr n bản c a BHXH bắt buộc BHXH bắt buộc là hoạt động phân phối lại thu nhập xã hội. Đây là quá trình phân phối lại theo hƣớng có lợi cho ngƣời tham gia BHXH khi gặp phải rủi ro trong lao động sản xuất và đời sống xã hội, vì chính việc tổ chức thu, chi BHXH là quá trình thực hiện phân phối lại thu nhập.
Qua đó, có thể thấy rằng, BHXH bắt buộc có những đặc trƣng cơ bản sau: Thứ nhất, ngƣời lao động khi tham gia BHXH có quyền đƣợc hƣởng trợ cấp BHXH. Tuy nhiên, quyền này chỉ trở thành hiện thực khi ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH. 7 Thứ hai, sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, bao gồm ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động và Nhà nƣớc là nguồn hình thành cơ bản của quỹ BHXH. Ngoài nguồn thu của quỹ BHXH còn có các nguồn khác nhƣ lợi nhuận từ đầu tƣ phần nhàn rỗi tƣơng đối của quỹ BHXH, khoản nộp phạt của các đơn vị chậm nộp BHXH theo quy định của pháp luật và các nguồn thu hợp pháp khác.
Quỹ BHXH dùng để chi trả các trợ cấp BHXH và chi phí cho các hoạt động của bộ máy BHXH. Thứ ba, ngƣời lao động khi tham gia BHXH đƣợc đảm bảo thu nhập cả trong và sau quá trình lao động. Khi đang trong thời gian làm việc, ngƣời lao động đƣợc đảm bảo khi bị ốm đau, lao động nữ đƣợc hƣởng trợ cấp thai sản khi sinh con, ngƣời bị tai nạn lao động đƣợc trợ cấp tai nạn lao động; khi nghỉ việc thì đƣợc hƣởng tiền hƣu trí; khi chết thì đƣợc tiền chôn cất và gia đình đƣợc hƣởng trợ cấp tuất. Đây là đặc trƣng riêng của BHXH, thể hiện tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn sâu sắc.
Thứ tư, các sự kiện bảo hiểm và các rủi ro xã hội đƣợc bảo hiểm trong BHXH liên quan đến thu nhập của ngƣời lao động gồm: Ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, già yếu, chết,. Do những sự kiện và rủi ro này mà ngƣời lao động bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc khả năng lao động không đƣợc sử dụng dẫn đến việc họ bị giảm hoặc mất nguồn thu nhập từ hoạt động nghề nghiệp. Trong những trƣờng hợp đó, ngƣời lao động cần phải có khoản thu nhập khác bù vào để ổn định cuộc sống và sự bù đắp này đƣợc thông qua các trợ cấp BHXH. Tuy nhiên, trong BHXH không phải ngƣời lao động cứ bị mất thu nhập bao nhiêu là đƣợc đền bù bấy nhiêu mà nó liên quan đến quyền và nghĩa vụ của ngƣời lao động đƣợc pháp luật BHXH quy định.
Thứ năm, hoạt động BHXH đƣợc thực hiện trong khuôn khổ pháp luật và các chế độ BHXH cũng do luật định.Nhà nƣớc quản lý và bảo hộ các hoạt động của BHXH. Đồng thời, BHXH chịu sự giám sát chặt chẽ của ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động theo cơ chế ba bên. [19] 8 Nhƣ vậy, qua những đặc trƣng cơ bản trên, có thể thấy rằng BHXH là hệ thống bảo đảm khoản thu nhập thay thế cho ngƣời lao động trong trƣờng hợp bị giảm hoặc mất khả năng lao động hay mất việc làm nhằm đảm bảo thỏa mãn nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống. Vai trò, bản ch t c a BHXH bắt buộc a) Vai trò c a BHXH bắt buộc - Đối với người lao động Mục đích chủ yếu của BHXH bắt buộc là bảo đảm thu nhập cho NLĐ và gia đình họ khi gặp những khó khăn trong cuộc sống làm giảm hoặc mất thu nhập.
Vì vậy, BHXH có vai trò rất lớn đối với NLĐ, đó là điều kiện cho NLĐ đƣợc cộng đồng tƣơng trợ khi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động,. Từ đó, các rủi ro trong lao động sản xuất và trong đời sống đƣợc khắc phục hậu quả ở mức độ cần thiết. Tham gia BHXH còn giúp NLĐ nâng cao hiệu quả trong chi tiêu cá nhân, đồng thời giúp họ ổn định tâm lý, yên tâm làm việc, giảm bớt lo lắng về những rủi ro mà mình có thể gặp phải trong quá trình lao động sản xuất và sinh hoạt; góp phần điều hòa các mâu thuẫn giữa ngƣời tham gia bảo hiểm xã hội và ngƣời sử dụng lao động, tạo môi trƣờng làm việc ổn định, đảm bảo lao động đạt hiệu quả cao, từ đó góp phần tăng trƣởng và phát triển kinh tế đất nƣớc. - Đối với người sử dụng lao động BHXH giúp cho các tổ chức sử dụng lao động, các doanh nghiệp ổn định hoạt động thông qua việc phân phối các chi phí cho NLĐ một cách hợp lý.
BHXH góp phần làm cho lực lƣợng lao động trong mỗi đơn vị ổn định; sản xuất kinh doanh đƣợc hoạt động liên tục, hiệu quả đồng thời tạo điều kiện cho ngƣời sử dụng lao động có trách nhiệm với NLĐ không chỉ khi trực tiếp sử dụng lao động mà trong suốt cuộc đời NLĐ đến khi già yếu. BHXH làm cho quan hệ lao động gắn bó, đậm tính nhân văn sâu sắc, nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. - Đối với xã hội BHXH tạo ra cơ chế chia sẻ rủi ro, nâng cao tính cộng đồng xã hội, củng cố tình đoàn kết gắn bó giữa các thành viên trong xã hội. Đây là công cụ phân phối, sử 9 dụng nguồn quỹ dự phòng hiệu quả nhất cho việc giảm hậu quả rủi ro, tạo động lực phát triển kinh tế- xã hội.
BHXH phản ánh trình độ phát triển kinh tế- xã hội của mỗi quốc gia. Khi nền kinh tế phát triển, đời sống NLĐ đƣợc nâng cao thì nhu cầu tham gia BHXH của họ càng lớn. Thông qua hệ thống BHXH, trình độ tổ chức, quản lý rủi ro xã hội của Nhà nƣớc ngày càng đƣợc nâng cao thể hiện qua việc mở rộng đối tƣợng tham gia, đa dạng về hình thức bảo hiểm, quản lý đƣợc nhiều trƣờng hợp rủi ro trên cơ sở phát triển các chế độ BHXH. Hoạt động BHXH cũng góp phần vào việc huy động vốn đầu tƣ, làm cho thị trƣờng tài chính phong phú và kinh tế- xã hội phát triển.
Đặc biệt với bảo hiểm hƣu trí, nguồn vốn tích lũy trong thời gian dài, kết dƣ tƣơng đối lớn, có thể đầu tƣ vào các doanh nghiệp, các dự án cần huy động vốn, mang lại lợi ích cho tất cả các bên gồm ngƣời tham gia BHXH, cơ quan BHXH và nền kinh tế nói chung. [19] b) Bản t BHXH bắt buộ Tuy là loại hình bắt buộc nhƣng xét về bản chất BHXH bắt buộc nội hàm hai ý nghĩa: Một là, BHXH bắt buộc mang tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn sâu sắc. Tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn trong các chế độ BHXH quy định bản chất của BHXH bắt buộc, đó là sự bảo vệ của xã hội nhằm chống lại khó khăn do mất hoặc giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp,.Đối với các rủi ro này, nhiều khi từng cá nhân không đủ khả năng tài chính để khắc phục, do vậy, nhà nƣớc ban hành các quy định để huy động mọi ngƣời trong xã hội đóng góp một khoản nhất định cùng với nhà nƣớc hình thành quỹ BHXH để chi trả cho một số ngƣời gặp rủi ro cần khắc phục hay do điều kiện sinh học nhƣ tuổi tác, môi trƣờng sống, điều kiện làm việc mà ngƣời lao động phải nghỉ việc, khi đó cần có một khoản kinh phí để đảm bảo cuộc sống cho chính bản thân và gia đình họ. BHXH là chính sách xã hội của Đảng và Nhà nƣớc.
Đây là một loại hoạt động dịch vụ công, mang tính xã hội, lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động. Quỹ để thực hiện chế độ BHXH là do ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động đóng góp và Nhà nƣớc hỗ trợ, đó chính là tính chất xã hội trong kết cấu nguồn lập quỹ. 10 Tính xã hội còn thể hiện thông qua các chế độ BHXH đƣợc hƣởng. Thời điểm bắt đầu tham gia đóng BHXH đồng thời là thời điểm đƣợc hƣởng chế độ BHXH, đó là chế độ trợ cấp ốm đau, thai sản, trợ cấp TNLĐ- BNN.
Tính chất xã hội trong chế độ hƣu trí đƣợc thể hiện trong tiền lƣơng hƣu thời gian đóng góp của ngƣời tham gia đóng và mức đóng với mức hƣởng thấp nhất bằng mức lƣơng tối thiểu chung hoặc tỷ lệ từ 45% đến 75% tiền lƣơng bình quân đóng BHXH và đƣợc hƣởng chế độ BHYT. Trƣờng hợp không đủ điều kiện nghỉ hƣu đƣợc trợ cấp mỗi năm đóng BHXH bằng 1,5 tháng lƣơng bình quân, đó là phần xã hội mà ngƣời sử dụng lao động đã đóng góp vào Ngân sách nhà nƣớc hỗ trợ mà có. Tính chất xã hội còn thể hiện ở chế độ tử tuất, ngoài trợ cấp mai táng phí, ngƣời đóng BHXH chết có thân nhân phải nuôi dƣỡng đƣợc hƣởng trợ cấp tuất theo quy định. BHXH là sự chia sẻ rủi ro, dùng số tiền đóng góp của số đông ngƣời tham gia BHXH để bù đắp, san sẻ cho một số ít ngƣời khi gặp phải những biến cố rủi ro gây tổn thất.
Nhƣ vậy, mục tiêu của BHXH là tạo ra mạng lƣới an toàn gồm nhiều tầng, nhiều lớp bảo vệ cho tất cả các thành viên của cộng đồng trong những trƣờng hợp bị giảm hoặc mất thu nhập hoặc phải tăng chi phí đột xuất trong chi tiêu gia đình do những biến cố và rủi ro xã hội.