Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU TRONG CÁC DOANH NGHIỆP HIỆN NAY 1.1 Khái quát về xuất khẩu hàng hóa 1.1 Khái niệm về xuất khẩu Trong lịch sử phát triển, việc mua bán, trao đổi hàng hóa diễn ra từ rất lâu nhưng trên thực tế thế giới ngày càng phát triển, việc mua bán, trao đổi hàng hóa trong nước thôi là không đủ. Chính vì vậy, hoạt động mua bán thương mại quốc tế là không thể thiếu của mỗi quốc gia trong điều kiện hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay. Từ đó mà hoạt động xuất nhập khẩu ra đời.
Theo Điều 28, Bộ Luật Thương mại Việt Nam (2005): “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hóa được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào các khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.” Theo khái niệm về xuất khẩu hàng hóa theo quy định tại Luật Thương mại 2005 được hiểu là việc bán hàng hóa cho một quốc gia khác hoặc khu vực đặc biệt theo quy định của pháp luật. Như vậy, xuất khẩu là hoạt động kinh doanh trên phạm vi quốc tế, nó không chỉ là hoạt động kinh doanh riêng lẻ mà là một hệ thông kinh doanh phức tạp gồm cả doanh nghiệp kinh doanh và các tổ chức nhà nước nhằm mục đích sinh lợi, thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển, phát triển kinh tế và nâng cao mức sống của nhân dân.2 Vai trò của xuất khẩu hàng hóa 1.1 Vai trò của hoạt động xuất khẩu đối với doanh nghiệp Năng động, sáng tạo, nâng cao trình độ Xu thế hội nhập và đổi mới công nghệ, nâng cao trình độ lao động đặt ra cho các quốc gia nói chung và các doanh nghiệp nói riêng những vấn đề rất mới trong quá trình phát triển, để nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả của nền kinh tế. Trong giai đoạn vừa qua, nền kinh tế nước ta tăng trưởng theo chiều rộng, đó là dựa vào vốn, tài nguyên, lao động, đặc biệt là lao động không có kỹ năng, tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cho người lao động, nhưng đây lại là thách thức của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Bởi vì, dựa vào những lợi thế này là không bền vững mà thậm chí còn làm suy yếu khả năng tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế; tăng trưởng kinh tế tác động xấu 4 Thư viện ĐH Thăng Long đến môi trường, tài nguyên thiên nhiên ngày càng bị khai thác cạn kiệt; đất nước vẫn ở trong tình trạng tụt hậu xa so với các nước phát triển trong khu vực và thế giới; nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình, mất nhiều thập kỷ vẫn không trở thành quốc gia phát triển.
Do vậy, như Nghị quyết của Đảng về một số chủ trương, chính sách lớn nhằm tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao chất lượng tăng trưởng, năng suất lao động, chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa vào công nghệ, dựa vào đổi mới sáng tạo để tiếp tục phát triển nhanh và bền vững. Trong nền kinh tế tri thức, đổi mới và sáng tạo có tầm quan trọng đặc biệt đối với tăng trưởng kinh kế. Ở góc độ khác, năng lực đổi mới, đặc biệt là năng lực đổi mới khoa học và công nghệ là yếu tố quyết định ưu thế cạnh tranh quốc gia. Sáng tạo đổi mới tạo ra những giá trị mới, gia tăng giá trị lao động của con người và nhờ đó tăng năng suất lao động, thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế.
Xuất khẩu giúp doanh nghiệp tiếp cận với công nghệ mới, xu hướng mới. Các thị trường quốc tế thường có trình độ công nghệ cao, đòi hỏi doanh nghiệp phải đổi mới, sáng tạo trong quá trình sản xuất, nghiên cứu, áp dụng công nghệ tiên tiến để cho ra đời những sản phẩm mới với chất lượng, giá trị của sản phẩm gia tăng để đáp ứng nhu cầu khách hàng. Vì vậy, hoạt động xuất khẩu đem lại vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao trình độ, sáng tạo đổi mới tạo ra những giá trị mới, gia tăng giá trị lao động của con người và nhờ đó tăng năng suất lao động, thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Mở rộng quan hệ kinh doanh với các đối tác nước ngoài Xuất khẩu là hoạt động kinh doanh mua bán hàng hóa, dịch vụ ra thị trường quốc tế.
Xúc tiến thương mại là hoạt động quan trọng giúp doanh nghiệp tiếp cận với các đối tác tiềm năng trên thị trường quốc tế. Doanh nghiệp có thể tham gia các hội chợ, triển lãm, hội thảo quốc tế hoặc sử dụng các kênh trực tuyến để xúc tiến thương mại. Vì vậy, khi tham gia xuất khẩu, doanh nghiệp sẽ có cơ hội tiếp cận với một thị thị trường rộng lớn hơn thị trường trong nước, với nhiều đối tác tiềm năng hơn, tạo điều kiện mở rộng mối quan hệ kinh doanh với các đối tác nước ngoài. Tạo nguồn thu ngoại tệ, việc làm, thu nhập ổn định cho nhân viên trong doanh nghiệp Trước hết, xuất khẩu là hoạt động kinh doanh mua bán hàng hóa và dịch vụ của doanh nghiệp cho một quốc gia khác, trên cơ sở sử dụng tiền tệ làm phương thức thanh toán.
Tiền tệ ở đây có thể là đồng tiền của một trong hai quốc gia của người mua, người bán hoặc của một quốc gia thứ ba khác. Ngoại tệ là đồng tiền chung khác được sử dụng trong thanh toán quốc tế. Ví dụ: Việt Nam xuất khẩu hàng hóa sang Mỹ, sử dụng đồng tiền thanh toán là USD. Trong trường hợp này USD là ngoại tệ đối với Việt Nam.
Còn 5 trong trường hợp Việt Nam xuất khẩu hàng hóa sang Trung Quốc, và cũng thanh toán bằng USD thì đồng USD ở đây là ngoại tệ đối với cả hai quốc gia xuất và nhập khẩu. Vì xuất khẩu là hoạt động kinh doanh với các thị trường quốc tế nên khi xuất khẩu doanh nghiệp sẽ thu về ngoại tệ, tạo ra nguồn thu ngoại tệ cho quốc gia. xuất khẩu làm tăng thu nhập quốc dân vì xuất khẩu là một trong những nguồn thu quan trọng của quốc gia. Khi xuất khẩu tăng đồng nghĩa với việc số lượng sản phẩm tăng, tạo ra việc làm trực tiếp cho nhân viên.
Khi số lượng sản phẩm xuất khẩu tăng lên sẽ dẫn đến giá trị xuất khẩu tăng lên, gia tăng doanh thu doanh nghiệp tạo ra thu nhập ổn định cho nhân viên trong doanh nghiệp. Xuất khẩu đem lại vô vàn những lợi ích, vai trò đối với các doanh nghiệp vì đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, tạo cơ hội việc làm, thu nhập ổn định cho nhân viên.2 Vai trò của hoạt động xuất khẩu đối với quá trình phát triển kinh tế Theo bài viết về “Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa góp phần thực hiện tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh mới” trên Cổng thông tin điện tử Quốc hội thì hoạt động xuất khẩu có những vai trò sau: Xuất khẩu tạo nguồn vốn cho nhập khẩu phát triển công nghiệp hóa đất nước Công nghiệp hóa là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của quá trình phát triển vì nó đưa cả nền sản xuất vật chất và đời sống văn hóa - xã hội của đất nước lên trình độ mới. Để có thể đổi mới nền sản xuất và xã hội từ trình độ nông nghiệp lạc hậu lên trình độ công nghiệp với các trình độ công nghệ ngày càng tiên tiến, hiện đại, văn minh cần phải đầu tư các thiết bị máy móc, nguyên vật liệu, công nghệ tân tiến. Điều này đòi hỏi phải có số vốn lớn để có thể nhập khẩu những mặt hàng trên.
Các nguồn vốn ngoại tệ nhập khẩu có thể chia thành các nguồn vốn như: nguồn vốn từ đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), nguồn vốn từ vay nợ nước ngoài, kinh doanh dịch vụ thu ngoại tệ…tuy nhiên nguồn vốn quan trọng nhất góp phần tạo ra nguồn thu ngoại tệ cho quốc gia là từ hoạt động xuất khẩu. Vì vậy, nguồn vốn quan trọng nhất cho nhập khẩu là xuất khẩu. Xuất khẩu đem lại nguồn thu ngoại tệ lớn mà nguồn thu này có thể dùng để nhập khẩu các trang thiết bị máy móc, nguyên vật liệu tân tiến, hiện đại góp phần xây dựng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Xuất khẩu không những nâng cao uy tín, thương hiệu, chất lượng cho các doanh nghiệp trong nước mà còn cho thấy trình độ công nghệ tân tiến, phát triển của quốc gia đó.
Xuất khẩu giúp mở rộng và phát triển quan hệ kinh tế đối ngoại giữa các quốc gia, tạo ra khả năng mở rộng thị tường tiêu thụ sản phẩm, góp phần cho sản xuất phát triển và ổn định 6 Thư viện ĐH Thăng Long Kinh tế đối ngoại là một trong những bộ phận cấu thành của nền kinh tế quốc gia; là toàn bộ các quan hệ về kinh tế, tài chính, khoa học - kỹ thuật, công nghệ của quốc gia này với các quốc gia khác. Sự phát triển của kinh tế đối ngoại được coi là một trong những khâu quan trọng của nền kinh tế trong chuỗi giá trị toàn cầu và trở thành động lực tăng trưởng cho kinh tế quốc gia. Để hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế quốc tế, tất yếu phải đẩy mạnh phát triển kinh tế đối ngoại. Quan hệ kinh tế đối ngoại trong xuất khẩu được thể hiện thông qua hoạt động như: các quốc gia trao hàng hóa, dịch vụ với nhau thông qua hoạt động xuất khẩu, các quốc gia cam kết giảm hoặc xóa bỏ thuế quan và các rào cản thương mại khác để thúc đẩy xuất nhập khẩu, tự do hóa thương mại.
Các quốc gia hợp tác với nhau, phát triển mối quan hệ thông qua việc nghiên cứu và phát triển các hoạt động, sản phẩm, dịch vụ trong các lĩnh vực liên quan đến xuất khẩu. Xuất khẩu giúp giải quyết tình trạng công ăn việc làm và cải thiện cuộc sống con người Trước hết, xuất khẩu tăng thu nhập quốc dân sẽ tăng theo. Điều này giúp cải thiện đời sống của người dân và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Xuất khẩu tạo ra nhiều công ăn, việc làm, thu nhập ổn định cho người lao động.
Khi xuất khẩu tăng, nhu cầu về lao động sẽ tăng theo. Điều này giúp giải quyết vấn đề thất nghiệp và góp phần giảm nghèo. Theo thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, tính đến tháng 9/2023, có khoảng 12,5 triệu người lao động Việt Nam đang làm việc liên quan đến xuất khẩu, chiếm khoảng 30% tổng số lao động đang làm việc trong nền kinh tế Việt Nam.