MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Thuế là nguồn thu chủ yếu của NSNN, chính vì vậy mà trong những năm qua Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm hoàn thiện chính sách và cơ chế thu thuế XK, thuế NK để đáp yêu cầu mới của sự phát triển đất nước trong giai đoạn hiện nay, góp phần thúc đẩy sản xuất trong nước ổn định tình hình kinh tế - xã hội, tạo ra những tiền đề cần thiết để chuyển nền kinh tế sang một thời kỳ phát triển mới thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế. Quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế tạo ra nhiều thời cơ, thuận lợi, đồng thời cũng mang lại nhiều thách thức cho các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Việc thực hiện các cam kết quốc tế buộc chúng ta phải từng bước cắt giảm thuế quan đã ảnh hưởng lớn đến nguồn thu từ thuế.
Vấn đề giảm mạnh thuế quan, xoá bỏ hàng rào phi thuế quan nhưng vẫn đảm bảo nguồn thu từ thuế XNK nói chung và thuế NK nói riêng là một khó khăn lớn đối với ngành Hải quan. Vì vậy, công tác quản lý thu thuế NK trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế cần phải được điều chỉnh linh hoạt, phù hợp với thông lệ quốc tế đồng thời thể hiện được vai trò bảo hộ sản xuất trong nước, tạo nguồn thu cho NSNN. Thời gian qua công tác quản lý thu thuế NK ở nước ta nói chung và Cục Hải quan tỉnh Nghệ An nói riêng đã đạt được những kết quả đáng khích lệ như thực hiện quản lý thu thuế NK đúng quy định của Nhà nước và đảm bảo nguồn thu NSNN ( từ năm 2014 - 2018 Cục Hải quan tỉnh Nghệ An luôn hoàn thành và vượt chỉ tiêu thu NSNN được giao); tuy nhiên vẫn còn những tồn tại như: tình trạng buôn lậu và gian lận thương mại để trốn thuế còn tồn tại phổ biến, tình trạng chiếm dụng tiền thuế gây nợ đọng thuế lớn và kéo dài chưa xử lý triệt để ( Số nợ đọng thuế hiện nay tại Cục Hải quan tỉnh Nghệ An là 43,3 tỷ đồng, chiếm 2,7 % trong tổng số thuế thu được năm 2018); hoạt động kiểm tra, kiểm soát việc chấp hành chính sách thuế chưa được coi trọng đúng mức gây thất thu lớn cho NSNN (số truy thu thuế từ hoạt động kiểm tra sau thông quan trong 5 năm trở lại đây chỉ chiếm trung bình 0,7 % 2 trong tổng số thu thuế các loại). Bên cạnh đó, trong những năm vừa qua cơ chế quản lý thu thuế nhập khẩu tại Cục Hải quan tỉnh Nghệ An có những bất cập đó là: Thứ nhất, trong bối cảnh nền kinh tế thế giới cũng như trong nước đang gặp nhiều khó khăn cho nên doanh nghiệp hoạt động nhập khẩu tìm mọi thủ đoạn để gian lận, trốn thuế.
Thứ hai, địa bàn hoạt động phức tạp, cộng với hành vi trốn lậu thuế và gian lận thuế cũng ngày càng tinh vi, phức tạp làm cho công tác quản lý thu thuế nhập khẩu tại Cục Hải quan tỉnh Nghệ An càng gặp nhiều khó khăn hơn. Thứ ba, lưu lượng hàng hóa nhập khẩu qua Cục Hải quan ngày càng tăng, chủng loại ngày càng đa dạng. Điều này kéo theo việc quản lý thu thuế nhập khẩu cần phải có sự thay đổi để phù hợp với thực tiễn. Xuất phát từ những tồn tại trong công tác quản lý thu thuế NK nêu trên đòi hỏi phải không ngừng tăng cường hiệu quả công tác quản lý thu thuế NK.
Đây là yêu cầu cấp bách nhằm tăng thu cho NSNN, kích thích sản xuất kinh doanh phát triển. Trong bối cảnh đó, tác giả đã chọn nghiên cứu đề tài: “ Hoàn thiện công tác quản lý thu thuế nhập khẩu tại Cục Hải quan tỉnh Nghệ An” để đáp ứng được yêu cầu cấp thiết từ thực tế quản lý thu thuế NK tại Cục Hải quan tỉnh Nghệ An trong giai đoạn hiện nay. Tổng quan các nghiên cứu có liên quan đến đề tài Công tác quản lý thu thuế nhập khẩu là nhiệm vụ quan trọng của Ngành Hải quan, nhất là trong bối cảnh hội nhập hiện nay. Đề tài về thuế nhập khẩu nói chung đã được giới nghiên cứu và các nhà quản lý rất quan tâm trong những năm gần đây.
Dưới các góc độ khác nhau, những công trình nghiên cứu đã đề cập đến những vấn đề có liên quan trực tiếp, gián tiếp đến đề tài này. Có thể đề cập đến một số kết quả nghiên cứu sau: - Luận án tiến sỹ: “ Hải quan Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế” của tác giả Lê Văn Tới, năm 2005, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Luận án đã tập trung làm rõ về lý luận mối quan hệ giữa hội nhập kinh tế khu vực và hội nhập kinh tế quốc tế với hoạt động của ngành Hải quan. Trong đó, về nội dung quản lý thuế XNK, tác giả nhấn mạnh, để hoàn thành kế hoạch được giao, ngành Hải quan đã thực hiện nhiều biện pháp quan trọng: tổ chức thực hiện 3 đúng, đầy đủ quy định của Luật thuế XK, thuế NK và các Luật thuế khác; tăng cường việc chấp hành luật pháp và nghĩa vụ nộp thuế của các đối tượng tham gia XNK thông qua đẩy mạnh công tác chống buôn lậu và gian lận thương mại; thực hiện các biện pháp đôn đốc, thu nợ, cưỡng chế nợ thuế; tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra.
Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh cần đổi mới về công tác quản lý thuế NK như tăng cường công tác xác định trị giá tính thuế hải quan, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về vấn đề bảo lãnh thuế. Trên cơ sở phân tích đánh giá thực trạng, luận án đã đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm thực hiện tốt nhiệm vụ của Hải quan Việt Nam trong thời kỳ hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế đến năm 2010. - Luận án tiến sỹ: “ Tiếp tục cải cách, hiện đại hoá Hải quan Việt Nam đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế” của tác giả Nguyễn Ngọc Túc, năm 2007, Trường Đại học Ngoại thương. Với góc nhìn của tác giả Nguyễn Ngọc Túc về cải cách thủ tục hải quan, Luận án đã đề cập đến những yêu cầu cấp bách của việc phải cải cách thủ tục hải quan trong tình hình mới.
Việc chuyển đổi từ phương thức quản lý thủ công truyền thống sang phương pháp mới là một yêu cầu cấp thiết. Luận án đã đặt một nền móng cơ bản cho những vấn đề lý luận về cải cách hiện đại hóa Hải quan. Luận án đã đi sâu nghiên cứu đổi mới những vấn đề còn tồn tại của ngành Hải quan. Công trình nghiên cứu này là tài liệu tham khảo rất quan trọng trong việc nghiên cứu tiến trình hiện đại hóa việc quản lý thuế của Hải quan.
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp học viện: “Giải pháp chống thất thu thuế nhập khẩu ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế” của tác giả Vương Thị Thu Hiền, năm 2012. Đề tài chỉ ra một số mặt hạn chế trong những chính sách quản lý thuế của Việt Nam mà nhiều vấn đề đã được giải quyết khi Luật Quản lý thuế đã được Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam thông qua. Đề tài là một gợi mở cho tác giả trong việc kế thừa và hoàn thiện các giải pháp quản lý thu thuế nhập khẩu. - Tổng cục Hải quan - Tạp chí Tài chính: “ Nâng cao năng lực quản lý hải quan đối với thuế xuất, nhập khẩu ở Việt Nam” của tác giả Bùi Quang Thái, năm 4 2014.
Bài viết phân tích các nội dung quản lý Nhà nước về hải quan đối với thuế XK, thuế NK trên cơ sở quản lý rủi ro như: thu thập thông tin, xử lý thông tin của DN để phân tích các hệ thống chỉ dẫn về kiểm tra hải quan. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nâng cao năng lực quản lý hải quan như áp dụng thủ tục hải quan điện tử; áp dụng quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ doanh nghiệp. - Luận án tiến sỹ: “Giải pháp chống thất thu thuế XNK ở Việt Nam trong thời kỳ kinh tế hội nhập” của tác giả Mai Thị Vân Anh, năm 2015, Học viện Tài chính. Nội dung của luận án tập trung về các vấn đề chống thất thu thuế XNK trước những tác động của kinh tế thời kỳ hội nhập đánh giá những vấn đề ở tầm vĩ mô, mang tính tổng quát, không mang tính cụ thể hóa của một địa phương.
Hoạt động của mỗi Cục Hải quan bị chi phối bởi điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của từng địa phương, khu vực nên khi vận dụng vào thực tiễn của từng Cục Hải quan sẽ có phát sinh những bất cập. Qua tổng quan nghiên cứu, có thể thấy: Dưới nhiều góc độ khác nhau, các đề tài nghiên cứu khoa học, các luận án tiến sỹ gần đây đã đi vào phân tích khá toàn diện các nội dung của việc quản lý thu thuế xuất nhập khẩu, chống thất thu thuế XNK của Việt Nam. Trong đó đã gợi mở nhiều vấn đề có liên quan đến việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp cải cách, hiện đại hóa hải quan, quản lý thu thuế nhập khẩu như: cần phải tiếp tục nghiên cứu sửa đổi và hoàn thiện Luật Quản lý thuế và các văn bản liên quan, áp dụng các phương pháp quản lý hải quan hiện đại như QLRR, kiểm tra sau thông quan, khai hải quan điện tử… Tuy nhiên, các vấn đề các Luận án này đề cập mang tính chất tổng quát của Ngành Hải quan, chưa thể hiện chi tiết hết các vấn đề mang tính đặc điểm riêng của Cục Hải quan tỉnh Nghệ An. Khoảng trống nghiên cứu: Các công trình, bài viết trên đây tập trung chủ yếu nghiên cứu và làm rõ về mặt lý luận cũng như thực tiễn những vấn đề về công tác quản lý thu thuế xuất nhập khẩu trên phương diện cả nước.
Nhưng cho đến nay rất ít luận văn nghiên cứu một cách toàn diện cả về lý luận và thực tiễn về công tác quản lý thu thuế nhập khẩu tại Cục Hải quan tỉnh Nghệ An. 5 Đề tài “ Hoàn thiện công tác quản lý thu thuế nhập khẩu tại Cục Hải quan tỉnh Nghệ An” sẽ nghiên cứu một cách đầy đủ hơn về thực trạng công tác quản lý thu thuế nhập khẩu tại Cục Hải quan tỉnh Nghệ An, từ đó sẽ tìm ra các giải pháp hiệu quả, phù hợp góp phần hoàn thiện công tác quản lý thu thuế tại Cục Hải quan tỉnh Nghệ An. Mục tiêu nghiên cứu 3.