Chương 1: Những vấn đề lý luận pháp lý cơ bản về hòa giải tranh chấp đất đai. Chương 2: Thực trạng áp dụng pháp luật hòa giải tranh chấp đất đai trên địa bàn huyện Đông Anh. Chương 3: Nâng cao chất lượng, hiệu quả hòa giải tranh chấp đất đai ở Việt Nam qua thực tiễn thi hành tại huyện Đông Anh. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LÝ CƠ BẢN VỀ HÒA GIẢI TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI Đất đai là tài nguyên thiên nhiên, là tài sản vô giá của mỗi quốc gia, dân tộc.
Trong quá trình quản lý, khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên phục vụ cho sự phát triển của đất nước đã nảy sinh không ít mâu thuẫn. Khi các mâu thuẫn không được giải quyết kịp thời, tích tụ lâu ngày sẽ trở thành tranh chấp. Để hạn chế đến mức thấp nhất tranh chấp phát sinh cũng như sự tác động của nó tới mọi mặt của đời sống xã hội, vấn đề đặt ra là phải làm sao giải quyết được triệt để những tranh chấp đó. Trong rất nhiều phương thức giải quyết tranh chấp, hòa giải là phương thức được nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam khuyến khích và ưu tiên áp dụng.
Sở dĩ như vậy vì xuất phát từ tính ưu việt của hòa giải so với các phương thức giải quyết tranh chấp khác. Do vậy, để làm rõ hơn vai trò của hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai thì cần phải làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản về tranh chấp đất đai, giải quyết tranh chấp đất đai, hòa giải tranh chấp đất đai… 1. Những vấn đề lý luận pháp lý cơ bản về tranh chấp đất đai và giải quyết tranh chấp đất đai 1. Tranh chấp đất đai Trong đời sống xã hội khi tham gia bất kỳ mối quan hệ nào con người đều hướng tới những lợi ích nhất định, đó có thể là lợi ích vật chất hoặc lợi ích tinh thần.
Khi lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần của con người được thỏa mãn, đồng nghĩa với nó là các mối quan hệ được duy trì góp phần đảm bảo sự ổn định và phát triển của xã hội, tuy nhiên thực tế không phải lúc nào lợi ích của chủ thể trong các mối quan hệ xã hội cũng đều được thỏa mãn. Khi lợi ích của các chủ thể không được thỏa mãn, hậu quả tất yếu là các quan hệ xã hội sẽ bị phá vỡ, mâu thuẫn nảy sinh và đến một thời điểm nào đó sẽ trở thành tranh chấp, như vậy bản chất của tranh chấp là những mâu thuẫn về lợi ích [19, tr21]. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có rất nhiều quan điểm khác nhau về tranh chấp. Tranh chấp được hiểu là: “giành nhau một cách giằng co cái không thuộc về bên nào” [44, tr989] hay là: “những mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ hợp pháp giữa các bên quan hệ pháp luật” [14, tr443].
Dưới góc độ pháp lý, tranh chấp được hiểu là những mâu thuẫn về lợi ích xảy ra khi một hoặc cả hai bên không thống nhất được với nhau về việc xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ của mình lên một đối tượng nhất định [19, tr 21]. Cũng như các loại tranh chấp khác, tranh chấp đất đai đã trở thành một hiện tượng phổ biến, nhất là khi đất đai không chỉ là tài nguyên thiên nhiên, là tư liệu sản xuất và môi trường sống của con người mà nó còn là một loại hàng hóa đặc biệt có giá trị cao, được lưu thông và chịu sự chi phối bởi các quy luật của nền kinh tế thị trường. Xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu khai thác, sử dụng các giá trị do đất đai mang lại ngày càng tăng. Tỷ lệ thuận với nhu cầu khai thác, sử dụng của các chủ thể, tranh chấp đất đai ngày càng tăng về số lượng và mức độ phức tạp.
Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về tranh chấp đất đai như: “Tranh chấp đất đai là sự bất đồng, mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích, về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai” [45, tr455], hay “Tranh chấp đất đai là tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai”[46, tr74],“Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên về quyền sử dụng đất đai” [14, tr444]. Theo Điều 3, Luật đất đai năm 2013: “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai”. Với khái niệm này có thể hiểu: Tranh chấp đất đai là những mâu thuẫn, bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa những người sử dụng đất với nhau hoặc giữa người sử dụng đất với các chủ thể có liên quan. Như vậy, chủ thể tranh chấp đất đai được mở rộng, nó không chỉ bó hẹp giữa hai bên trong quan hệ đất đai mà là nhiều bên, tức là từ hai bên trở lên.
Việc mở rộng chủ thể trong tranh chấp đất đai xuất phát từ thực 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiễn khi việc sử dụng đất trở thành nhu cầu không thể thiếu của các tổ chức, cá nhân trong đời sống, trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đồng thời nó là hệ quả tất yếu từ việc ghi nhận và mở rộng các quyền năng của người sử dụng đất trong hệ thống pháp luật. Trong thực tế, tranh chấp đất đai được hiểu là tranh chấp giữa hai hay nhiều chủ thể về quyền quản lý, sử dụng xung quanh một khu đất cụ thể mà bên nào cũng cho rằng mình phải được quyền quản lý, sử dụng khu đất đó do được pháp luật ghi nhận và bảo hộ [19, tr23]. Do vậy, có thể định nghĩa: “Tranh chấp đất đai là tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất” [19, tr23].
Theo quy định của Luật đất đai năm 2013 và Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 thì tranh chấp đất đai là tranh chấp xác định ai là người có quyền sử dụng đất., còn tranh chấp liên quan đến đất đai bao gồm: Tranh chấp về chia tài sản chung là quyền sử dụng đất, tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất, tranh chấp về các giao dịch liên quan đến quyền sử dụng đất. Do vậy có thể thấy tranh chấp đất đai khác với tranh chấp liên quan đến đất đai ở chỗ nếu như tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền sử dụng đất, có nghĩa là những tranh chấp giữa các bên với nhau về việc ai có quyền sử dụng hợp pháp đối với một mảnh đất cụ thể nào đó thì tranh chấp liên quan đến đất đai là những tranh chấp về quyền và nghĩa vụ phát sinh trong quá trình sử dụng đất. Từ định nghĩa trên cho thấy, tranh chấp đất đai có các đặc điểm như: Chủ thể của tranh chấp chỉ có thể là chủ thể của quyền quản lý và QSD đất vì đất đai thuộc sở hữu toàn dân; nội dung tranh chấp đất đai phong phú và đa dạng; tranh chấp đất đai ảnh hưởng tới mọi mặt của đời sống xã hội; khách thể của tranh chấp đất đai là quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ đất đai, là QSD đất; đối tượng của tranh chấp đất đai thay đổi theo hoàn cảnh lịch sử và phụ thuộc vào quan điểm của Đảng, Nhà nước đối với chế độ sở hữu về đất đai. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Giải quyết tranh chấp đất đai 1. Khái niệm giải quyết tranh chấp đất đai Đất đai là tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu, Nhà nước giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển nhượng QSD đất và công nhận QSD đất cho các tổ chức, cá nhân trên cơ sở quy định của pháp luật. Trong quá trình quản lý và sử dụng đất được Nhà nước giao, giữa các tổ chức, cá nhân đã phát sinh bất đồng, mâu thuẫn với nhau hoặc với các chủ thể khác và dẫn tới tranh chấp. Để điều hòa mâu thuẫn và đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của các bên trong quan hệ pháp luật đòi hỏi phải có chủ thể thứ ba đứng ra làm trung gian giúp các bên xóa bỏ mâu thuẫn, điều hòa lợi ích giữa các bên, điều hòa lợi ích của cá nhân, lợi ích của tập thể và lợi ích của toàn xã hội.
Với tư cách vừa là đại diện chủ sở hữu, vừa là cơ quan quản lý xã hội, Nhà nước xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật; xây dựng hệ thống các cơ quan, tổ chức và đội ngũ cán bộ, công chức cũng như đảm bảo cơ chế, chính sách phục vụ cho giải quyết tranh chấp đất đai. Việc giải quyết tranh chấp đất đai sẽ “góp phần điều chỉnh các quan hệ đất đai cho phù hợp với lợi ích chính đáng của cộng đồng, xã hội và của từng cá nhân cụ thể, đồng thời đấu tranh, ngăn chặn, phòng ngừa các hành vi vi phạm pháp luật đất đai và giáo dục ý thức tôn trọng pháp luật của mọi công dân” [19, tr51]. Như vậy, giải quyết tranh chấp đất đai là việc vận dụng các quy định của pháp luật để bảo vệ tốt nhất các quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của nhân dân. Ngoài ra, nó còn được hiểu là việc vận dụng các quy định của pháp luật để điều hòa các bất đồng, mâu thuẫn giữa các bên trong quan hệ pháp luật đất đai nảy sinh trong quá trình quản lý, sử dụng đất [19, tr52].
Từ định nghĩa trên có thể thấy, giải quyết tranh chấp đất đai có một số đặc điểm như: Giải quyết tranh chấp đất đai được thực hiện bởi nhiều chủ thể, với nhiều hình thức giải quyết phong phú và đa dạng; giải quyết tranh chấp đất đai bị chi phối bởi chủ thể và đối tượng của tranh chấp; giải quyết tranh chấp đất đai là giải quyết 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tranh chấp về quyền quản lý và sử dụng đất chứ không phải là giải quyết tranh chấp về quyền sở hữu đất đai… 1. Ý nghĩa, vai trò của giải quyết tranh chấp đất đai Tranh chấp đất đai xảy ra trong thực tế sẽ gây ra những hậu quả xấu tác động tới mọi mặt của đời sống xã hội.