Chương 1: Những vấn đề lý luận về tạp chí chỉ dẫn – giải trí Chương 2: Hoạt động của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí : hiệu quả và bất cập Chương 3: Một số đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả cho dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí Những trích dẫn từ các tài liệu tham khảo được thống nhất ghi như sau: số trước chỉ số thứ tự của tài liệu trích dẫn trong thư mục tài liệu tham khảo, số sau chỉ số trang có nội dung trích dẫn. Ví dụ: (5, 12): tài liệu số 5 trong thư mục tài liệu tham khảo, trích dẫn trong trang 12. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TẠP CHÍ VÀ TẠP CHÍ CHỈ DẪN – GIẢI TRÍ 1. Khái niệm Tạp chí là loại hình báo chí, thuộc hệ thống báo in.
Tạp chí là một khái niệm đã trở nên quá quen thuộc với chúng ta trong cuộc sống hằng ngày. Nhưng không phải ai cũng hiểu đúng và hiểu hết nội hàm của khái niệm này với tư cách một khái niệm của khoa học xã hội. Chính vì vậy trước hết chúng tôi muốn xác định lại nội hàm của khái niệm “tạp chí” trong sự đối sánh với khái niệm “báo” đặt trong tổng thể hệ thống báo in. Trên thế giới, tạp chí được gọi một cách phổ biến là “Magazine”.
Lúc đầu có quan niệm cho rằng Magazine chỉ là một loại hình tạp chí phục vụ cho mục đích thư giãn. Quan niệm này xuất phát từ sự ra đời của tờ tạp chí Gentlemen’s Magazine (Tạp chí dành cho quý ông) 1731 – 1907 ở nước Anh, bao gồm các bài tiểu luận, truyện và thơ, đương thời rất có ảnh hưởng trong đời sống xã hội. Nhưng trong tiến trình phát triển của mình, cùng với báo, tạp chí phục vụ mọi nhu cầu thông tin trong xã hội, được sử dụng rộng rãi trong mọi lĩnh vực, do đó magazine mở rộng phạm vi hoạt động, không còn bó hẹp là phương tiện giải trí nữa. Từ thực tế đó, quan niệm về tạp chí cũng được mở rộng cho sát với thực tế.
Theo “Microsoft Encarta 99 Encyclopedia” thì những xuất bản phẩm xuất bản trong các khoảng thời gian dài hơn một ngày (hàng tuần, hai tuần, hàng tháng, hàng quý thậm chí là hành năm mới ra một số), in trên giấy tốt, với các trang đóng nhỏ hơn báo được gọi là tạp chí xuất bản định kỳ (Periodicals). Như vậy Periodicals – tạp chí xuất bản định kỳ bao gồm tất cả các xuất bản phẩm mang tính định kỳ với khoảng cách xuất bản thường dài hơn báo. Mặt khác bài viết cho Periodicals cũng khác, thường sử dụng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những chất liệu đặc biệt để lôi cuốn bạn đọc quan tâm chú ý. Những nội dung của các tạp chí xuất bản định kỳ thường ít liên quan đến các thông tin hiện hành.
Trong quá trình phân phối thông tin thì chúng thường tập trung vào các tin tóm tắt hoặc các bài bình luận. Theo quan niệm này thì tạp chí là Magazine nhưng khởi thủy của nó là những tạp chí xuất bản định kỳ với các đặc trưng nêu trên. Một quan niệm khác, người ta đi tìm trong từ nguyên của ngôn ngữ Ả rập thì nó có nguồn gốc từ thuật ngữ “Store house” là “một kho chứa thông tin về tất cả mọi thứ nhưng khác với sách – cũng là một kho chứa thông tin, bởi gắn với Periodicals hay Magazine nên nó là “kho chứa thông tin về mội lĩnh vực nào đó””1. Tuy nhiên quan niệm này cũng chỉ giới hạn ở một giai đoạn nhất định.
Lại có quan niệm: “Tạp chí cũng là một loại hình trong số các phương tiện thông tin đại chúng. Trên thực tế nó cũng quan trọng tương đương như sách trên thị trường. Ảnh hưởng của nó cũng rất lớn, không thể đo đếm được. Cũng khó có thể thống kê được có bao nhiêu ấn phẩm xuất bản dưới dạng định kỳ.
Trên các quầy bán báo, sự có mặt của tạp chí cũng khá vắng bóng, phần lớn các tạp chí được đặt mua dài hạn thông qua mạng bưu chính. Vì thế cũng có quan niệm cho rằng tạp chí có nhiều nét tương đồng với loại hình sách”2. Trên thế giới, việc phân loại tạp chí cũng có nhiều cách khác nhau. Có khi phân chia theo từng lĩnh vực hoạt động, có khi phân loại theo đối tượng bạn đọc, cũng có khi phân thành “magazine đặc biệt” và “magazine thông thường”… Từ điển bách khoa Séc, Praha (1989) cho rằng: “Tạp chí là loại ấn phẩm xuất bản thường kỳ (hàng tuần, hàng tháng, hàng quý…) bao gồm tin 1 Phạm Đình Lân, Bài giảng Chuyên đề : Quá trình phát triển và một số vấn đề lý luận về tạp chí ở Việt Nam, tr 5.
2 Phạm Đình Lân, Bài giảng Chuyên đề : Quá trình phát triển và một số vấn đề lý luận về tạp chí ở Việt Nam, tr 5. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tức và các bài báo về các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, thi đấu thể thao, y tế… Có nhiều loại tạp chí khác nhau được phân biệt qua nội dung như: tạp chí khoa học, tạp chí chuyên ngành, chuyên nghề, tạp chí hội họa, tạp chí ảnh, tạp chí mốt thời trang, tạp chí hài hước…” Từ điển báo chí thực hành của B. Halada đưa ra khái niệm về tạp chí và phân tích một cách cụ thể hơn như sau: “Tạp chí là một loại ấn phẩm xuất bản ở một khu vực, địa điểm nhất định, có tính thường kỳ đều đặn, ít nhất là nửa năm, nhiều nhất là một tuần một số. Tạp chí khác với nhật báo ở chỗ: tính thời sự thấp hơn nhật báo, tính khái quát đề tài lại cao hơn nhật báo.
Tạp chí thường hướng tới một phạm vi độc giả nào đó đã được thông tin một cách vắn tắt, sơ lược về một vấn đề nhất định nhưng chưa thỏa mãn và đang đi tìm những số liệu chi tiết tỉ mỉ và có tính chuyên ngành hơn. Khác với các loại tuần báo, báo bán nguyệt san, tạp chí có số lượng. Tạp chí còn bao hàm cả các loại tạp chí khoa học chuyên ngành và các loại lược tin thông tấn, tập san (bullelin) xuất bản theo quý hoặc nửa năm một quyển. Có nhiều kiểu phân loại tạp chí như: - Phân loại theo lượng xuất bản.
- Theo tuổi tác độc giả (cho thanh niên, thiếu niên, người cao tuổi) - Theo sở thích giải trí (ô tô – môtô, âm nhạc, vườn cảnh) - Theo giới tính (cho phụ nữ, nam giới) - Theo chuyên ngành (hóa học, toán học, y học) - Theo nội dung và thành phần độc giả (tạp chí gia đình, tạp chí phổ cập tri thức, tạp chí chuyên ngành và không chuyên ngành) Với sự phát triển của mạng Internet và CD ROM, tạp chí không chỉ là một dạng ấn phẩm mà còn là dạng văn hóa phẩm điện tử. Tạp chí xuất hiện từ đầu thế kỷ XVII, ban đầu là tạp chí chuyên ngành. Cùng với sự phát triển của nghề in, kỹ thuật minh họa, đến đầu thế kỷ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com XIX bắt đầu xuất hiện các tạp chí có tính chính trị. Mỗi thời kỳ lịch sử và các thành tựu kỹ thuật công nghiệp, đều mang đến cho tạp chí một bước phát triển độc đáo, làm xuất hiện những loại hình tạp chí mới: tạp chí ảnh, tạp chí điện ảnh, tạp chí chương trình truyền hình”1.
Ở Việt Nam, tạp chí có lịch sử non trẻ hơn rất nhiều so với tạp chí thế giới. Vì thế cũng không quá khó hiểu, khi khái niệm tạp chí ở Việt Nam cũng chưa có được một nội hàm thật rõ ràng và thống nhất. Do tính chất, quy mô, nhiệm vụ của tạp chí Việt Nam nên nó có những đặc điểm riêng biệt khác với tạp chí ở các nước phát triển. Có ý kiến cho rằng: “Tạp chí trên thực tế là một tờ báo viết nhưng nó khác với báo ở chỗ: tạp chí là cơ quan lý luận học thuật khoa học của một tổ chức, một đoàn thể nào đó, chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu, hướng dẫn trao đổi nghiệp vụ khoa học về một lĩnh vực nào đó thuộc phạm vi ngành mình, địa phương mình.
Định kỳ phát hành của tạp chí thường dài hơn định kỳ phát hành của báo”2. Định nghĩa này đã chỉ ra sự khác nhau của báo và tạp chí trên phương diện: cơ quan chủ quản, nội dung thông tin, thời gian định kỳ phát hành. Tuy nhiên có thể thấy sự so sánh này chỉ dựa trên đặc điểm của những tạp chí lý luận chính trị và khoa học, những tạp chí mang tính chất chuyên ngành, nhóm tạp chí chỉ dẫn – giải trí dường như chưa được đề cập đến. Lần ngược trở lại lịch sử báo chí Việt Nam, năm 1917, tạp chí Nam Phong ra đời – tờ tạp chí thứ hai ở Bắc Kỳ được xuất bản và đã cho đăng nhiều bài viết về nghề làm báo, về cách thức làm báo.
Chủ bút của tờ tạp chí này - Phạm Quỳnh có lẽ là người Việt Nam đầu tiên nêu lên sự khác nhau giữa báo và tạp chí: “Tờ báo, tiếng Anh gọi là “Newspaper” nghĩa là trở về các tờ nhật báo, tuần báo xuất bản ra có định kỳ. Tính chất các tờ báo ấy chỉ 1 B. Từ điển báo chí thực hành. Lịch sử báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1930, NXB Trí Đăng, Sài Gòn, 1973, tr 160.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cốt là thuật chép lấy thời sự cho tường, so với các tờ tạp chí tùng san chuyên luận thuật về chính trị học thuật và công việc xã hội tựu trung có hơi khác nhau”1. Hoa Bằng – Hoàng Thúc Trâm một thành viên “gánh gạch xe vôi” của nhóm Tri Tân cũng đưa ra cách phân chia các loại hình tạp chí như sau: “Tuần san, bán nguyệt san, hoặc nguyệt san chia làm hai hạng. Thông tục và chuyên môn. Thông tục là loại “chấp chi – nhặt nhạnh” nhét món gì vào cũng được miễn đáp ứng được tiếng đòi gọi của độc giả thì thôi.
Còn loại chuyên môn, là những tạp chí đi riêng từng đường chuyên khoa như sử học, văn học, khoa học, chính trị, kinh tế, pháp luật… loại này chỉ hợp với một số độc giả lựa chọn, vì ai thích món nào thì mới chuốc đến những tờ chuyên môn ấy”2. Cách hiểu và phân chia của Hoa Bằng gần giống với cách phân chia tạp chí thành 2 loại: Magazine đặc biệt và Magazine thông thường ở Mỹ trước đây. Năm 1986 Ủy ban Khoa học Xã hội (nay là Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia) có tổ chức một cuộc hội thảo lớn bàn về tạp chí.