Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Đến nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về hiệu quả KT - XH của doanh nghiệp có vốn FDI trên các phương diện và sử dụng phương pháp nghiên cứu khác nhau. Các công trình nghiên cứu nước ngoài liên quan đến đề tài 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến hiệu quả kinh tế của doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Li X.
Kết quả nghiên cứu chỉ rõ, FDI và tăng trưởng kinh tế có sự liên kết, bổ sung đáng kể cho nhau và hình thành mối quan hệ nội sinh ngày càng chặt chẽ. Đối với các nước đang phát triển, tương tác giữa FDI với NNL có ảnh hưởng tích cực; tuy nhiên, khoảng cách công nghệ giữa doanh nghiệp có vốn FDI với các doanh nghiệp trong nước lại có ảnh hưởng tiêu cực. Từ đó kiến nghị, các nước đang phát triển cần thúc đẩy phát triển NNL và nâng cao năng lực công nghệ. Nghiên cứu phân tích hiệu quả của FDI đến tăng trưởng kinh tế ở Pakistan giai đoạn 1971-2013 và chỉ ra, có sự tồn tại mối quan hệ nhân quả giữa FDI và tăng trưởng kinh tế khác nhau ở các ngành, hai chiều trong ngắn hạn và một chiều trong dài hạn.
Từ đó đề xuất, chính phủ Pakistan cần nâng cao chất lượng NNL và hiệu quả sử dụng các nguồn lực trong nước nhằm cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn vốn FDI và nâng cao mức đóng góp của khu vực doanh nghiệp có vốn FDI cho tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu phân tích độ trễ thời gian cần thiết để nguồn vốn FDI có ảnh hưởng tích cực tối đa đến tăng trưởng kinh tế của Ấn Độ và chỉ ra, ảnh hưởng của nguồn vốn FDI là tích cực khi độ trễ thời gian nằm trong khoảng từ 1 đến 6 năm; ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa nhất khi thời gian trễ là 3 năm. Từ đó đề xuất, chính phủ Ấn Độ cần thực hiện các chính sách tạo sự gia tăng thường xuyên của nguồn vốn FDI để mang lại sự gia tăng liên tục trong tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu đã trình bày sự phát triển của thành phố Tô Châu và chỉ ra, nhờ chiến lược xây dựng và phát triển các khu kinh tế, kích thích tăng trưởng kinh tế qua thu hút FDI và phát triển kinh tế theo định hướng xuất khẩu, Tô Châu đã trở thành một điểm đến hàng đầu về FDI của Trung Quốc.
Tuy nhiên, những đóng góp của khu vực doanh nghiệp có vốn FDI còn chưa tương xứng với quy mô dòng vốn FDI. Nguyên nhân được chỉ ra là do liên kết giữa các công ty nước ngoài và địa phương chưa được thiết lập chặt chẽ, năng lực R&D của Tô Châu còn hạn chế; còn tồn tại sự không phù hợp về công nghệ, cấu trúc, thể chế và không gian phát triển giữa các công ty nước ngoài và địa phương. Qua phân tích số liệu của hơn 1.000 công ty sản xuất ở Ấn Độ trong giai đoạn 1994-2008, nghiên cứu chỉ rõ, tác động tràn từ FDI 16 là tích cực và có ý nghĩa với các ngành sản xuất, đặc biệt là đối với nhóm ngành công nghệ cao. Từ đó kiến nghị, Ấn Độ cần hoàn thiện chính sách theo hướng khuyến khích hoạt động R&D, tăng cường đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của các công ty trong nước; thúc đẩy tự do hóa dòng vốn FDI nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh các ngành sản xuất.
Nghiên cứu phân tích tác động theo ngành của FDI đối với tăng trưởng kinh tế Ai Cập giai đoạn 1990-2007. Kết quả nghiên cứu chỉ rõ, ở cấp độ tổng thể, dòng vốn FDI có ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả tăng trưởng kinh tế Ai Cập. Ở cấp độ ngành, FDI có ảnh hưởng tích cực đến ngành/ lĩnh vực sản xuất và xăng dầu. Tuy nhiên, ảnh hưởng của FDI vào lĩnh vực tài chính và bán lẻ, viễn thông và công nghệ thông tin là tiêu cực đáng kể; trong khi ở các lĩnh vực dịch vụ và du lịch là tiêu cực, nhưng không đáng kể.
Điều đó cho thấy, FDI tìm kiếm thị trường trong một số lĩnh vực nhất định có ảnh hưởng lấn át, nguyên nhân có thể do năng lực hấp thụ trong nước không đủ. Từ đó kiến nghị, các nhà hoạch định chính sách cần đánh giá ảnh hưởng của FDI theo ngành, đặc biệt là ở các nền kinh tế đang phát triển như Ai Cập. Các công trình nghiên cứu liên quan đến hiệu quả xã hội của doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài OECD (2008), “Policy Brief: The Social Impact of Foreign Direct Investment” (Tóm tắt chính sách: Tác động xã hội của FDI) [134]. Báo cáo đã chỉ ra, các công ty đa quốc gia mang lại lợi ích cho các nước tiếp nhận đầu tư thông qua việc tạo ra những công việc chất lượng cao, với mức lương cao cùng điều kiện làm việc tốt hơn.
Thông qua hiệu ứng tràn, các công ty đa quốc gia cũng ảnh hưởng đến chất lượng công việc sẵn có và điều kiện làm 17 việc của công nhân ở các doanh nghiệp trong nước. Sự gia tăng cạnh tranh có thể làm tăng các ưu đãi giữa các doanh nghiệp trong nước để nâng cao hiệu quả của các doanh nghiệp này. Tuy nhiên, không phải lúc nào FDI cũng có ảnh hưởng tích cực, trong một số trường hợp, FDI có thể làm giảm khả năng hoạt động của các doanh nghiệp trong nước ở quy mô kinh tế hiệu quả. Theo đó, chính phủ các nước đang phát triển cần có tính toán đến các lợi ích về mặt xã hội bằng cách thúc đẩy trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp của các công ty đa quốc gia.
Nghiên cứu đánh giá hiệu quả xã hội của FDI ở 16 khu vực tại Kazakhstan giai đoạn 2003-2013 và chỉ ra, dòng vốn FDI có ảnh hưởng tích cực với các yếu tố như tiêu dùng, việc làm, nghèo đói và sức khỏe; ngược lại, có ảnh hưởng tiêu cực đối với giáo dục và môi trường. Từ đó đề xuất, chính phủ Kazakhstan cần khuyến khích các doanh nghiệp có vốn FDI đang hoạt động thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp; chú trọng giải quyết việc làm; cải thiện khung pháp lý đối với các doanh nghiệp có vốn FDI đang hoạt động trong các khu vực theo hướng thực hiện trách nhiệm xã hội bắt buộc. Nghiên cứu phân tích hiệu quả của các quy định về môi trường ở Trung Quốc và chỉ ra rằng, các quy định này chưa đạt được mục tiêu, mong muốn kiểm soát và giảm thiểu ô nhiễm. Dòng vốn FDI vào Trung Quốc có ảnh hưởng trực tiếp và tiêu cực đối với môi trường.
Quy định về môi trường chỉ hiệu quả khi dòng vốn FDI được kiểm soát. Từ đó kiến nghị, chính phủ 18 Trung Quốc cần tăng cường hiệu quả thực hiện các quy định về môi trường; tiếp tục cải thiện chính sách, thiết lập rào cản để hạn chế các doanh nghiệp có vốn FDI sử dụng công nghệ thấp; đồng thời, khuyến khích sử dụng công nghệ cao, năng lượng sạch và thân thiện môi trường. Nghiên cứu phân tích dữ liệu của 272 thành phố cấp tỉnh ở Trung Quốc giai đoạn 2003-2017. Kết quả nghiên cứu chỉ rõ, với sự gia tăng phân cấp tài khóa, chất lượng môi trường sẽ xấu đi.
Trong mối quan hệ tương tác giữa FDI và ô nhiễm môi trường theo hệ thống phân cấp tài khóa, FDI làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm môi trường. Trong khi đó, nếu tình trạng ô nhiễm môi trường ở một khu vực nào đó nghiêm trọng thì mức độ sẵn sàng đầu tư của các nhà ĐTNN vào khu vực đó sẽ giảm bớt ở một mức độ nhất định. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất cần thực hiện một số chính sách để tăng chất lượng môi trường, như xây dựng cơ chế đánh giá hiệu suất toàn diện, bao gồm chất lượng môi trường, tối ưu hóa hệ thống phân quyền và nâng cao ngưỡng tiếp cận ĐTNN. Các công trình nghiên cứu liên quan đến hiệu quả kinh tế - xã hội của doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Alse J.
Nghiên cứu xem xét nhận thức của người dân về hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của FDI tại hai thành phố Chennai và Bangalore của Ấn Độ, nghiên cứu chỉ rõ: Dòng vốn FDI vào Ấn Độ mang lại những hiệu ứng thuận lợi và cả bất lợi cho người dân. Những người lớn tuổi cho rằng, các 19 công ty đa quốc gia đã làm tăng sự bất bình đẳng về thu nhập và họ bày tỏ mối quan tâm về môi trường. Tuy nhiên, những người đang làm việc trực tiếp trong các công ty đa quốc gia lại cho rằng, FDI không làm hỏng nền văn hóa; đặc biệt, những người phụ nữ đang làm việc ở đây nhận thấy sự có mặt của các công ty đa quốc gia đã dẫn đến mức độ tham nhũng chính trị thấp hơn. Nghiên cứu xem xét vai trò của FDI trên ba chỉ tiêu đại diện cho ba trụ cột chính của PTBV là tăng trưởng kinh tế, phân phối thu nhập và chất lượng môi trường của Singapore.
Sự gia tăng dòng vốn FDI, cũng như mức độ phát triển của khu vực doanh nghiệp có vốn FDI có ảnh hưởng mạnh mẽ, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cải thiện chất lượng môi trường. Tuy nhiên, sự gia tăng dòng vốn FDI cũng làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập, kéo theo, làm gián đoạn nhiệm vụ PTBV của Singapore. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra vai trò của độ mở thương mại và mức độ phát triển tài chính trong PTBV của Singapore. Từ đó, nghiên cứu đề xuất chính phủ Singappore cần phát huy vai trò tiềm năng của độ mở thương mại và mức độ phát triển tài chính trong quá trình thu hút và sử dụng dòng vốn FDI phục vụ mục tiêu PTBV.
Nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của FDI từ Trung Quốc đối với xu hướng đạt được từng mục tiêu PTBV ở châu Phi, trên các khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường. Kết quả nghiên cứu chỉ rõ, FDI của Trung Quốc đã đóng góp vào việc đạt được các mục tiêu PTBV ở châu Phi. Trong đó, FDI từ Trung Quốc có ảnh hưởng tích cực đến các nội dung: Năng 20 lượng sạch và giá cả phải chăng; việc làm hiệu quả và tăng trưởng kinh tế; công nghiệp, đổi mới và KCHT; tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm; hành động vì khí hậu; cuộc sống trên cạn. Ảnh hưởng của FDI từ Trung Quốc là tích cực đáng kể đối với các nội dung: Các thành phố và cộng đồng bền vững; cuộc sống dưới nước.