Hiệu quả kinh doanh của Ngân hàng Thương mại Cổ phần Tiên Phong

Luận văn thạc sĩ hiệu quả kinh doanh của Ngân hàng TMCP Tiên Phong năm 2024

• Tác giả: Ngô Đắc Kha
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Đinh Hồng Linh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Hiệu quả kinh doanh của Ngân hàng Thương mại Cổ phần Tiên Phong
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan hiệu quả kinh doanh của Ngân hàng TMCP Tiên Phong

Ngân hàng Thương mại Cổ phần Tiên Phong (TPBank) khẳng định vị thế tiên phong trong chuyển đổi số ngành ngân hàng Việt Nam. Hiệu quả kinh doanh của tổ chức gắn liền với năng lực số hóa quy trình và mở rộng mạng lưới giao dịch tự động LiveBank. Giai đoạn vừa qua chứng kiến sự biến động phức tạp của nền kinh tế vĩ mô. Thị trường tài chính đối mặt với nhiều áp lực về lãi suất và thanh khoản. Dù vậy, TPBank vẫn duy trì định hướng quản trị tài chính linh hoạt. Quy mô vốn chủ sở hữu ghi nhận sự tích lũy vững chắc qua từng năm tài chính. Ngân hàng mở rộng tệp khách hàng cá nhân và doanh nghiệp vừa và nhỏ. Thu nhập ngoài lãi từ hoạt động dịch vụ số hóa đóng góp tỷ trọng ngày càng cao vào tổng doanh thu. Hệ thống kiểm soát rủi ro vận hành hỗ trợ ngân hàng thích ứng trước các cú sốc thị trường. Sự kết hợp giữa hạ tầng công nghệ và chiến lược kinh doanh bán lẻ tạo nên lợi thế cạnh tranh dài hạn. Hiệu quả hoạt động được phản ánh rõ rệt qua các chỉ số an toàn vốn và năng suất lao động.

1.1. Bối cảnh hoạt động và chiến lược chuyển đổi số

Môi trường kinh doanh ngân hàng giai đoạn 2023-2024 chịu tác động lớn từ biến động vĩ mô. Lãi suất điều hành có sự điều chỉnh linh hoạt nhằm hỗ trợ kinh tế. TPBank tập trung khai thác thế mạnh công nghệ thông tin chuyên sâu. Hệ thống ngân hàng tự động LiveBank hoạt động liên tục 24/7 giúp cắt giảm chi phí phòng giao dịch. Ứng dụng ngân hàng số thu hút lượng lớn khách hàng trẻ tuổi. Giao dịch trực tuyến chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng khối lượng thanh toán. Ngân hàng tiết giảm chi phí vận hành thủ công nhờ tự động hóa quy trình bằng trí tuệ nhân tạo. Chiến lược này giúp gia tăng nguồn tiền gửi không kỳ hạn và củng cố vị thế dẫn đầu trong kỷ nguyên tài chính số.

1.2. Hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả tài chính

Đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng dựa vào hệ thống chỉ tiêu định lượng khoa học. Các hệ số sinh lời như ROA và ROE phản ánh khả năng chuyển đổi tài sản và vốn thành lợi nhuận ròng. Tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) thể hiện năng lực quản lý chênh lệch lãi suất cho vay và huy động. Bên cạnh đó, tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) là thước đo then chốt về mức độ tối ưu hóa bộ máy vận hành. Các ngân hàng thương mại hiện đại áp dụng mô hình phân tích bao hàm dữ liệu (DEA) để đo lường hiệu quả kỹ thuật. Ngoài ra, tỷ lệ nợ xấu và hệ số an toàn vốn theo tiêu chuẩn Basel III đóng vai trò kiểm soát rủi ro thanh khoản. Việc phân tích đồng bộ các chỉ tiêu giúp đưa ra nhận định khách quan về sức khỏe tài chính tổng thể của ngân hàng.

II. Phân tích thực trạng hiệu quả kinh doanh Ngân hàng TMCP Tiên Phong

Giai đoạn 2018-2023 đánh dấu sự mở rộng nhanh chóng về quy mô tài sản của TPBank. Tiền gửi khách hàng tăng từ mức 76.138 tỷ đồng năm 2018 lên 208.261 tỷ đồng vào năm 2023. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng vốn chủ sở hữu và nguồn vốn huy động có xu hướng chậm lại trong giai đoạn 2022-2023. Tăng trưởng tiền gửi năm 2023 chỉ đạt 6,82%, thấp hơn đáng kể so với mức tăng trưởng bùng nổ 39,69% của giai đoạn 2021-2022. Sự chững lại này bắt nguồn từ tình trạng thắt chặt thanh khoản chung của hệ thống tài chính. Nhu cầu vay vốn của nền kinh tế sụt giảm khiến biên lãi ròng của ngân hàng chịu sức ép lớn. Nợ xấu có chiều hướng gia tăng do khó khăn từ thị trường bất động sản và trái phiếu doanh nghiệp. Ngân hàng buộc phải tăng trích lập dự phòng rủi ro tín dụng. Động thái này trực tiếp làm giảm tốc độ tăng trưởng lợi nhuận trước thuế trong năm 2023 và đầu năm 2024. Áp lực cạnh tranh lãi suất huy động giữa các ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân cũng ngày càng trở nên gay gắt. Những thách thức trên đòi hỏi tổ chức phải tái cấu trúc danh mục tài sản sinh lời nhanh chóng.

2.1. Biến động tốc độ tăng trưởng nguồn vốn và tín dụng

Dữ liệu tài chính chỉ ra sự phân hóa rõ rệt trong các chu kỳ kinh doanh của TPBank. Giai đoạn 2018-2021 chứng kiến bước nhảy vọt về quy mô vốn chủ sở hữu với mức tăng đỉnh điểm 41,93% vào năm 2021. Tuy nhiên, tốc độ mở rộng vốn giảm về mức 12,23% năm 2022 và chỉ đạt 8,52% vào năm 2023. Tương tự, tăng trưởng tín dụng chịu nhiều rào cản do khả năng hấp thụ vốn của doanh nghiệp sụt giảm. Khối lượng tiền gửi khách hàng tiếp tục tích lũy nhưng tốc độ chậm dần. Chi phí huy động vốn biến động mạnh theo mặt bằng lãi suất tiền gửi của thị trường. Ngân hàng phải cân đối giữa việc duy trì tính thanh khoản dồi dào và việc bảo đảm tỷ suất sinh lời trên mỗi đồng vốn huy động.

2.2. Áp lực nợ xấu và chi phí trích lập dự phòng rủi ro

Chất lượng tài sản là thách thức trọng tâm đối với hoạt động kinh doanh của TPBank trong năm 2024. Biến động tiêu cực từ thị trường bất động sản làm gia tăng tỷ lệ nợ nhóm 3 đến nhóm 5. Doanh nghiệp vừa và nhỏ đối mặt với tình trạng đứt gãy dòng tiền kinh doanh. Ngân hàng phải nâng cao trích lập dự phòng rủi ro tín dụng để củng cố bộ đệm tài chính an toàn. Tỷ lệ bao phủ nợ xấu cần được duy trì ở mức thận trọng để phòng ngừa tổn thất ngoài dự kiến. Chi phí dự phòng tăng cao bào mòn trực tiếp biên lợi nhuận ròng của ngân hàng. Ngoài ra, việc xử lý và thu hồi tài sản bảo đảm trong giai đoạn thị trường trầm lắng gặp nhiều vướng mắc pháp lý và thủ tục phức tạp.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh doanh Ngân hàng TMCP Tiên Phong

Để nâng cao hiệu quả kinh doanh trong năm 2024, TPBank cần triển khai đồng bộ các giải pháp tài chính và công nghệ. Ngân hàng cần tái cơ cấu danh mục cho vay theo hướng ưu tiên các lĩnh vực sản xuất kinh doanh ít rủi ro. Việc tập trung phát triển phân khúc bán lẻ và tài trợ chuỗi cung ứng giúp phân tán nguy cơ tập trung tín dụng. Đồng thời, ngân hàng cần đẩy mạnh nguồn thu từ phí dịch vụ để giảm bớt sự phụ thuộc vào thu nhập lãi thuần. Tối ưu hóa chi phí vốn thông qua chiến lược gia tăng tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) là nhiệm vụ then chốt. Nền tảng ngân hàng số đóng vai trò đòn bẩy thu hút tài khoản thanh toán cá nhân. Ứng dụng học máy và dữ liệu lớn vào chấm điểm tín dụng tự động giúp sàng lọc khách hàng vay chất lượng cao. Bên cạnh đó, tổ chức cần tăng cường kiểm soát chi phí vận hành bằng cách tinh gọn quy trình nội bộ. Nâng cao năng lực quản trị rủi ro thanh khoản theo chuẩn mực Basel III tạo nền tảng vốn an toàn. Những bước đi chiến lược này sẽ bảo đảm duy trì tỷ suất sinh lời ROA và ROE ở mức cao.

3.1. Đa dạng hóa nguồn thu và tối ưu tỷ lệ tiền gửi CASA

TPBank cần đẩy mạnh phát triển các gói sản phẩm ngân hàng đầu tư, bảo hiểm liên kết và dịch vụ thanh toán ngoại hối. Nguồn thu phí phi tín dụng mang lại biên lợi nhuận ổn định mà không tạo áp lực trích lập dự phòng. Bên cạnh đó, việc mở rộng cơ sở khách hàng sử dụng tài khoản thanh toán thường xuyên giúp gia tăng tỷ lệ CASA. Nguồn vốn không kỳ hạn chi phí thấp hỗ trợ giảm giá vốn huy động đầu vào. Ngân hàng cần tích hợp thêm nhiều tiện ích thanh toán hóa đơn, ví điện tử và dịch vụ công trên ứng dụng di động. Các chương trình khuyến mãi theo điểm thưởng khuyến khích người dùng duy trì số dư bình quân cao trong tài khoản.

3.2. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào kiểm soát rủi ro tín dụng

Chuyển đổi số trong công tác quản trị rủi ro là giải pháp mang tính đột phá của TPBank. Ngân hàng tích hợp thuật toán trí tuệ nhân tạo để phân tích lịch sử giao dịch và hành vi người vay. Hệ thống cảnh báo sớm phát hiện kịp thời các khoản nợ tiềm ẩn rủi ro chuyển nhóm nợ xấu. Việc tự động hóa thẩm định tín dụng cá nhân rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ xuống mức tối thiểu. Song song với đó, độ chính xác trong dự báo khả năng vỡ nợ tăng lên đáng kể. Ngân hàng còn áp dụng công nghệ định danh điện tử nâng cao để phòng chống gian lận tài chính. Nhờ vậy, ngân hàng vừa tiết giảm chi phí vận hành, vừa bảo toàn vốn vay an toàn.

IV. Đánh giá triển vọng hiệu quả kinh doanh Ngân hàng TMCP Tiên Phong

Hiệu quả kinh doanh của Ngân hàng TMCP Tiên Phong trong năm 2024 phụ thuộc vào năng lực thích ứng với chu kỳ phục hồi kinh tế. Việc sở hữu nền tảng ngân hàng số vững mạnh tạo lợi thế cạnh tranh vượt trội so với các đối thủ cùng ngành. Nghiên cứu khẳng định giá trị thực tiễn của việc kết hợp giữa công nghệ hiện đại và kỷ luật quản trị tài chính. Khi các nút thắt tín dụng từng bước được tháo gỡ, TPBank có khả năng bứt phá mạnh mẽ về quy mô tài sản và lợi nhuận thuần. Việc kiểm soát tốt chi phí vốn thông qua nguồn tiền gửi giá rẻ sẽ cải thiện trực tiếp biên lãi thuần. Đồng thời, chất lượng tài sản dự kiến dần ổn định khi các chính sách hỗ trợ thị trường tài chính phát huy tác dụng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho ban lãnh đạo ngân hàng trong việc xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn lực. Khung phân tích này cũng hỗ trợ các nhà đầu tư nhận diện tiềm năng tăng trưởng thực chất của cổ phiếu ngân hàng trên thị trường chứng khoán. Mô hình phát triển tinh gọn là chìa khóa bảo đảm hiệu quả kinh doanh bền vững trong dài hạn.

4.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn quản trị

Các kết luận nghiên cứu đưa ra định hướng điều hành cụ thể cho ban lãnh đạo TPBank trong giai đoạn mới. Ngân hàng cần kết hợp chỉ số đo lường hiệu quả truyền thống với mô hình bao hàm dữ liệu DEA. Phương pháp này giúp phát hiện chính xác các đơn vị kinh doanh hoặc chi nhánh hoạt động kém hiệu quả. Từ đó, ngân hàng tiến hành điều chuyển nguồn vốn và tái cơ cấu nhân sự phù hợp. Ngoài ra, việc thiết lập hạn mức tín dụng theo ngành dựa trên phân tích rủi ro dữ liệu lớn giúp hạn chế phát sinh nợ xấu mới. Doanh nghiệp áp dụng quy trình kiểm định nội bộ định kỳ nhằm bảo đảm tính thanh khoản an toàn.

4.2. Định hướng chiến lược phát triển bền vững đến năm 2030

Chiến lược dài hạn của TPBank hướng tới mô hình ngân hàng số toàn diện gắn liền với tài chính xanh. Ngân hàng ưu tiên cấp tín dụng cho các dự án kinh tế tuần hoàn và năng lượng tái tạo. Việc số hóa toàn diện quy trình tiếp tục giúp ngân hàng giảm lượng khí thải carbon và tối ưu chi phí giấy tờ. Mục tiêu đến năm 2030 tập trung duy trì vị thế dẫn đầu về trải nghiệm khách hàng cá nhân. Ngân hàng tăng cường hợp tác chiến lược với các công ty công nghệ tài chính để hoàn thiện hệ sinh thái dịch vụ. Nền tảng vốn vững mạnh và năng lực công nghệ cao bảo đảm tăng trưởng lợi nhuận bền vững cho cổ đông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường tài chính Việt Nam giai đoạn 2018 - 2023 chứng kiến làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ cùng với việc áp dụng các chuẩn mực an toàn vốn khắt khe theo Basel II và Basel III. Trong bối cảnh đó, Ngân hàng Thương mại Cổ phần Tiên Phong (TPBank) nổi lên như một điểm sáng tiên phong về ngân hàng số. Đến ngày 31/12/2023, TPBank đã mở rộng mạng lưới vượt mốc 132 chi nhánh và phòng giao dịch tại 34 tỉnh, thành phố, tập trung nhiều nhất tại Hà Nội với 37 điểm và Thành phố Hồ Chí Minh với 36 điểm. Vốn điều lệ của ngân hàng đạt mức ấn tượng 22.016,35 tỷ đồng, phản ánh sự tăng trưởng nhanh chóng về quy mô nền tảng.

Tuy nhiên, sự bùng nổ về mạng lưới và chuyển đổi số cũng đặt ra thách thức lớn về tối ưu hóa chi phí vận hành và quản trị rủi ro tín dụng. Đặc biệt trong năm 2023, lợi nhuận sau thuế của TPBank ghi nhận mức giảm 28,71%, rơi xuống 4.463,12 tỷ đồng sau khi đạt đỉnh 6.260,74 tỷ đồng vào năm 2022. Vấn đề cốt lõi đặt ra là liệu tốc độ gia tăng chi phí nhân sự và tài sản có tương xứng với năng lực sinh lời thực tế của ngân hàng hay không.

Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào ba nhiệm vụ trọng tâm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại; đo lường và đánh giá thực trạng hiệu quả hoạt động của TPBank trong giai đoạn 2018 - 2023 thông qua hệ thống chỉ tiêu tài chính kết hợp phương pháp đường bao dữ liệu; đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả giai đoạn 2025 - 2030. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp các thước đo định lượng chuẩn xác giúp nhà quản trị tối ưu hóa nguồn lực đầu vào, bảo đảm tỷ lệ an toàn vốn và tạo đà bứt phá bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết hàm sản xuất và chi phí trong ngành ngân hàng do Sealey và Lindley khởi xướng năm 1977, kết hợp cùng lý thuyết sản xuất hiện đại của Shephard năm 2015. Theo đó, hoạt động của ngân hàng thương mại được xem xét dưới hai góc độ tiếp cận: tiếp cận sản xuất coi ngân hàng sử dụng lao động, vốn và công nghệ để tạo ra dịch vụ tài chính; trong khi tiếp cận trung gian coi ngân hàng là cầu nối huy động tiền gửi để cấp tín dụng sinh lời.

Bên cạnh đó, luận văn áp dụng khung đánh giá chất lượng tài chính CAMEL tiêu chuẩn với các ngưỡng sinh lời cốt lõi: tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) đạt tối thiểu từ 1,5% trở lên và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) đạt tối thiểu từ 15% trở lên. Nghiên cứu cũng kế thừa lý thuyết hiệu quả kinh tế của Farrell năm 1957 và mô hình đường bao dữ liệu (DEA) do Charnes, Cooper và Rhodes phát triển năm 1978.

Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Thứ nhất, ngân hàng thương mại theo Luật Các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 là định chế tài chính đặc biệt kinh doanh tiền tệ, cung ứng dịch vụ thanh toán và cấp tín dụng vì mục tiêu lợi nhuận. Thứ hai, hiệu quả kinh doanh phản ánh trình độ khai thác và sử dụng các nguồn lực đầu vào khan hiếm để tối đa hóa đầu ra với chi phí thấp nhất. Thứ ba, tỷ lệ lãi cận biên (NIM) đo lường khả năng sinh lời thuần từ hoạt động huy động và cho vay so với tổng tài sản sinh lời. Thứ tư, hiệu quả kỹ thuật theo quy mô thay đổi (VRS) phản ánh năng lực quản trị nguồn lực không phụ thuộc vào quy mô tuyệt đối của ngân hàng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu bảng cân bằng gồm TPBank và 10 ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết có quy mô vốn và thị phần hàng đầu tại Việt Nam như Vietcombank, Techcombank, MB Bank, VietinBank và BIDV trong giai đoạn 6 năm liên tục từ 2018 đến 2023, tạo ra tổng số 66 quan sát phân tích. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cao nhất về thị phần, mức độ chuẩn hóa của dữ liệu tài chính kiểm toán và tính khả thi trong việc xây dựng đường biên hiệu quả chung cho toàn ngành.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp giữa các chỉ số tài chính (ROA, ROE, NIM) và mô hình đường bao dữ liệu phi tham số (DEA) là vì các chỉ số tài chính truyền thống chỉ đánh giá được tỷ lệ giữa hai biến số riêng lẻ mang tính thời điểm. Ngược lại, mô hình DEA định hướng đầu vào theo quy mô biến đổi (VRS) cho phép xử lý đồng thời 3 biến đầu vào gồm chi phí nhân viên, giá trị tài sản cố định, vốn chủ sở hữu và 3 biến đầu ra gồm thu nhập lãi, thu nhập ngoài lãi, giá trị nợ xấu. Toàn bộ quy trình tính toán được thực hiện khách quan qua phần mềm chuyên dụng Stata và DEA Solve, loại trừ các sai số giả định dạng hàm toán học. Dữ liệu thứ cấp được trích xuất hoàn toàn từ báo cáo tài chính đã kiểm toán, báo cáo thường niên giai đoạn 2018 - 2023 và thống kê từ Ngân hàng Nhà nước.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô vốn điều lệ và năng lực huy động vốn của TPBank bứt phá mạnh mẽ nhưng đang bước vào chu kỳ tăng trưởng chậm lại. Vốn điều lệ tăng 3,28 lần, từ 6.718 tỷ đồng năm 2018 lên 22.016,35 tỷ đồng năm 2023, trong đó năm 2021 ghi nhận mức tăng đột biến lên 15.818 tỷ đồng. Tiền gửi của khách hàng tăng trưởng 173,53% trong cả giai đoạn, từ 76.138,06 tỷ đồng năm 2018 lên 208.261,56 tỷ đồng năm 2023; riêng giai đoạn 2021 - 2022 tăng trưởng vọt 39,69%, nhưng đến năm 2023 tốc độ tăng trưởng tiền gửi chậm lại rõ rệt chỉ còn 6,82%.

Thứ hai, kết quả lợi nhuận và các chỉ số sinh lời có sự điều chỉnh sâu sau chu kỳ đạt đỉnh. Lợi nhuận sau thuế của TPBank tăng liên tục từ 1.805,24 tỷ đồng năm 2018 lên đỉnh cao 6.260,74 tỷ đồng vào năm 2022, trước khi sụt giảm 28,71% trong năm 2023 xuống còn 4.463,12 tỷ đồng. Tốc độ tăng trưởng vốn chủ sở hữu cũng giảm tốc từ mức 41,93% năm 2021 xuống 12,23% năm 2022 và chỉ còn 8,52% năm 2023.

Thứ ba, sự mất cân đối giữa chi phí tiền lương và năng suất lao động diễn ra rõ rệt trong năm cuối chu kỳ nghiên cứu. Số lượng cán bộ nhân viên tăng từ 4.985 người năm 2018 lên đỉnh điểm 8.405 người năm 2022, sau đó giảm nhẹ 1,40% xuống 8.287 người năm 2023. Trong khi chi phí lương bình quân tăng liên tục 50,93% từ 302,83 triệu đồng/năm lên 457,06 triệu đồng/năm năm 2023, thì năng suất lao động sau khi đạt kỷ lục 744,88 triệu đồng/người năm 2022 đã giảm mạnh 27,70% trong năm 2023.

Thứ tư, điểm hiệu quả kỹ thuật DEA cho thấy TPBank duy trì vị thế cạnh tranh tích cực nhưng chịu áp lực lãng phí cục bộ ở nguồn lực chi phí hoạt động và tài sản cố định phục vụ mở rộng mạng lưới số hóa tự động.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự suy giảm lợi nhuận và hiệu quả sinh lời của TPBank trong năm 2023 xuất phát từ môi trường vĩ mô đầy thách thức. Thị trường bất động sản và trái phiếu doanh nghiệp trầm lắng đã đẩy tỷ lệ nợ xấu tiềm ẩn lên cao, buộc ngân hàng phải gia tăng mạnh mẽ chi phí trích lập dự phòng rủi ro tín dụng. Đồng thời, mặt bằng lãi suất huy động neo cao vào nửa đầu năm 2023 đã làm co hẹp biên lãi thuần (NIM) khi ngân hàng không thể chuyển đổi toàn bộ áp lực chi phí vốn sang lãi suất cho vay khách hàng.

Khi so sánh với các ngân hàng dẫn đầu, TPBank thể hiện sự linh hoạt vượt trội trong chuyển đổi số nhưng biên an toàn tài chính còn khoảng cách nhất định. Điển hình, Techcombank duy trì tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) chỉ ở mức 31 - 32% nhờ tối ưu hóa quy trình tự động, đồng thời tỷ suất sinh lời ROE vượt 20% và ROA đạt mức 3,7%. Trong khi đó, Vietcombank giữ vững tỷ lệ ROA trung bình 1,6% và đạt điểm hiệu quả DEA lên tới 0,92 nhờ vị thế nguồn vốn tiền gửi không kỳ hạn dồi dào với chi phí vốn cực thấp.

Trong báo cáo phân tích, dữ liệu biến động này có thể được trình bày trực quan thông qua đồ thị kết hợp: trục sơ cấp dạng cột biểu diễn quy mô lợi nhuận sau thuế và số lượng cán bộ nhân viên, trục thứ cấp dạng đường thể hiện mức biến thiên của năng suất lao động và lương bình quân qua từng năm. Kết hợp với bảng ma trận xếp hạng điểm hiệu quả DEA của 10 ngân hàng, nhà quản trị có thể dễ dàng nhận diện lượng dư thừa đầu vào ở chi phí nhân sự và tài sản cố định chưa khai thác hết công suất.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cơ cấu danh mục cho vay và đa dạng hóa nghiệp vụ cấp tín dụng. Chủ thể thực hiện là Khối Khách hàng Cá nhân phối hợp cùng Khối Quản trị Rủi ro. Ngân hàng cần tập trung đẩy mạnh phân khúc bán lẻ, tài trợ chuỗi cung ứng cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) và hạn chế tín dụng rủi ro cao. Mục tiêu cụ thể là duy trì tốc độ tăng trưởng tín dụng an toàn từ 14% đến 16%/năm, kéo giảm tỷ lệ nợ xấu nội bảng xuống dưới mức 1,8% trong mốc thời gian hoàn thành từ năm 2025 đến 2027.

Thứ hai, gia tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi thông qua hệ sinh thái số toàn diện. Chủ thể thực hiện là Khối Ngân hàng Số và Khối Khách hàng Doanh nghiệp. TPBank cần đẩy mạnh cung cấp giải pháp tài chính số hóa như nền tảng TPBank Biz, thẻ tín dụng trực tuyến TPBank Evo và giải pháp siêu thanh toán không dùng tiền mặt. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi đạt mức 28% đến 30% trong tổng thu nhập hoạt động vào năm 2028.

Thứ ba, tối ưu hóa hiệu quả vận hành của mạng lưới LiveBank và hệ thống chi nhánh. Chủ thể thực hiện là Khối Vận hành và Khối Công nghệ Thông tin. Ngân hàng cần chuẩn hóa giao diện người dùng theo xu hướng tương tác thông minh, tích hợp sâu trí tuệ nhân tạo (AI) vào việc phân luồng và xử lý giao dịch tự động 24/7. Mục tiêu cụ thể là giảm tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) về mức dưới 35%, đồng thời tăng năng suất xử lý giao dịch tại mỗi điểm LiveBank thêm 25% trong giai đoạn 2025 - 2026.

Thứ tư, tái cơ cấu nguồn nhân lực và chuẩn hóa hệ thống đánh giá theo năng suất giá trị gia tăng. Chủ thể thực hiện là Khối Quản trị Nguồn nhân lực. Cần triển khai các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng phân tích dữ liệu lớn và số hóa quy trình tư vấn; gắn kết cơ chế lương thưởng trực tiếp với chỉ số hoàn thành công việc và mức độ đóng góp lợi nhuận ròng. Mục tiêu là đưa tốc độ tăng năng suất lao động đạt trên 15%/năm và kiểm soát tốc độ tăng chi phí lương bình quân trong ngưỡng 7% đến 9%/năm từ nay đến năm 2030.

Về phía chính sách, Ngân hàng Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về thử nghiệm công nghệ tài chính (Fintech Sandbox) và cấp hạn mức tín dụng linh hoạt dựa trên mức độ tuân thủ tiêu chuẩn an toàn Basel III của từng tổ chức tín dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Ban Tổng Giám đốc và các nhà hoạch định chiến lược tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Tiên Phong cũng như các ngân hàng cổ phần tư nhân. Luận văn cung cấp bằng chứng định lượng chính xác về điểm hiệu quả kỹ thuật và chi phí vận hành, giúp lãnh đạo ngân hàng có căn cứ xác thực để phân bổ vốn, cắt giảm các chi phí lãng phí đầu vào và thiết lập mục tiêu kinh doanh đến năm 2030.

Thứ hai, các chuyên viên phân tích tài chính, quỹ đầu tư và nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán quan tâm đến mã cổ phiếu TPB. Dữ liệu chi tiết 6 năm về vốn điều lệ, biên lãi thuần, diễn biến năng suất lao động và khả năng sinh lời cung cấp góc nhìn sâu sắc để định giá cổ phiếu chính xác và dự báo rủi ro danh mục.

Thứ ba, các giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc khối ngành Kinh tế, Quản trị kinh doanh và Tài chính - Ngân hàng. Công trình là tài liệu tham khảo khoa học mẫu mực về phương pháp kết hợp giữa phân tích tỷ số tài chính cổ điển với mô hình quy hoạch toán học phi tham số DEA trong việc lượng hóa hiệu quả hoạt động doanh nghiệp.

Thứ tư, các chuyên viên nghiên cứu chính sách tiền tệ tại Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan thanh tra giám sát tài chính. Luận văn mang lại bức tranh thực tế về mối quan hệ giữa đẩy mạnh số hóa tự động với sức khỏe bảng cân đối tài sản của các tổ chức tín dụng trong nền kinh tế thị trường.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Đâu là bước ngoặt quan trọng nhất về quy mô vốn của TPBank trong giai đoạn nghiên cứu? Trả lời: Bước ngoặt lớn nhất diễn ra vào năm 2021 khi vốn điều lệ của TPBank tăng vọt lên 15.818 tỷ đồng và tiếp tục đạt 22.016,35 tỷ đồng vào cuối năm 2023, tức tăng gấp 3,28 lần so với năm 2018. Mức tăng trưởng đột phá này đã gia tăng bộ đệm vốn chủ sở hữu, nâng cao tỷ lệ an toàn vốn CAR và củng cố vững chắc khả năng hấp thụ rủi ro của ngân hàng.

Câu hỏi 2: Tại sao nghiên cứu lại kết hợp chỉ số tài chính truyền thống với phương pháp đường bao dữ liệu DEA? Trả lời: Các chỉ số tài chính như ROA hay ROE chỉ đo lường được hiệu quả đơn lẻ giữa một đầu ra và một đầu vào tại một thời điểm cố định. Phương pháp DEA tối thiểu hóa đầu vào theo quy mô thay đổi (VRS) khắc phục nhược điểm này bằng cách tính toán đồng thời nhiều biến đầu vào và đầu ra, xác định chính xác điểm lãng phí tài nguyên và xếp hạng hiệu quả khách quan giữa các ngân hàng.

Câu hỏi 3: Đâu là nguyên nhân trực tiếp khiến lợi nhuận của TPBank sụt giảm trong năm 2023? Trả lời: Lợi nhuận sau thuế của TPBank giảm 28,71% xuống còn 4.463,12 tỷ đồng năm 2023 sau khi lập kỷ lục 6.260,74 tỷ đồng vào năm 2022. Nguyên nhân chủ yếu do mặt bằng chi phí vốn huy động tăng cao khiến biên lãi thuần co hẹp, đồng thời ngân hàng phải chủ động tăng trích lập dự phòng rủi ro tín dụng khi nợ xấu toàn ngành có xu hướng tăng.

Câu hỏi 4: Năng suất lao động của cán bộ nhân viên TPBank biến động như thế nào qua các năm? Trả lời: Năng suất lao động bình quân đạt đỉnh cao 744,88 triệu đồng/người vào năm 2022 cùng thời điểm lợi nhuận đạt mức kỷ lục, nhưng đã giảm 27,70% vào năm 2023. Ngược lại, mức lương bình quân vẫn tăng đều đặn từ 302,83 triệu đồng/năm năm 2018 lên 457,06 triệu đồng/năm năm 2023, đòi hỏi ngân hàng phải cơ cấu lại hiệu suất lao động.

Câu hỏi 5: Hệ sinh thái LiveBank đã đóng góp ra sao vào hiệu quả huy động vốn của ngân hàng? Trả lời: Hệ sinh thái LiveBank giao dịch tự động 24/7 giúp TPBank mở rộng tệp khách hàng nhanh chóng mà không phải gánh chịu chi phí mở mới các chi nhánh truyền thống tốn kém. Nhờ đó, quy mô tiền gửi khách hàng đã bứt phá tăng 39,69% trong giai đoạn 2021 - 2022, đạt mức tổng quy mô huy động 208.261,56 tỷ đồng vào cuối năm 2023.

Kết luận

• Luận văn đã hoàn thiện cơ sở khoa học về đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại thông qua sự kết hợp giữa hệ thống tỷ số tài chính CAMEL và mô hình phi tham số DEA.
• Phản ánh trung thực bức tranh tăng trưởng quy mô tài chính của TPBank giai đoạn 2018 - 2023 với vốn điều lệ đạt 22.016,35 tỷ đồng và tổng tiền gửi khách hàng chạm mốc 208.261,56 tỷ đồng.
• Nhận diện chính xác điểm nghẽn điều chỉnh của năm 2023 khi lợi nhuận sau thuế giảm 28,71% và năng suất lao động giảm 27,70%, tạo sức ép lên chi phí vận hành và quản trị nợ xấu.
• Khẳng định giá trị đột phá của mô hình ngân hàng số LiveBank nhưng chỉ rõ yêu cầu cấp bách trong việc tối ưu hóa tỷ lệ chi phí trên thu nhập để duy trì tỷ suất sinh lời vượt trội.
• Hoạch định đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi từ đa dạng hóa danh mục tín dụng, tăng nguồn thu dịch vụ ngoài lãi đến tinh gọn nguồn nhân lực chất lượng cao.

Về lộ trình tiếp theo, TPBank cần khẩn trương rà soát lại định mức chi phí vận hành và tái cơ cấu danh mục tài sản sinh lời trước quý IV năm 2025, hướng tới bảo đảm các chỉ tiêu an toàn vốn theo chuẩn mực Basel III và giữ vững vị thế tiên phong trong kỷ nguyên số đến năm 2030. Các nhà quản trị ngân hàng và chuyên gia phân tích tài chính hãy khai thác ngay nguồn cơ sở dữ liệu thực nghiệm giá trị từ luận văn này để ứng dụng vào công tác hoạch định chiến lược và quản trị tài chính doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I Luật Các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 được Quốc Hội thông qua ngày 16/6/2010 quy định: Hoạt động ngân hàng và việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: - Nhận tiền gửi - Cấp tín dụng - Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản 7 Tại Chương IV Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 ngày 16/06/2010 quy định Hoạt động của tổ chức tín dụng, trong đó Mục 2 quy định cụ thể về Hoạt động của Ngân hàng thương mại, từ Điều 98 đến Điều 107. Điều 98 quy định hoạt động ngân hàng của ngân hàng thương mại bao gồm: 1. Nhận tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm và các loại tiền gửi khác. Phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn trong nước và nước ngoài.

Cấp tín dụng dưới các hình thức: Cho vay; Chiết khấu, tái chiết khấu công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác; Bảo lãnh ngân hàng; Phát hành thẻ tín dụng; Bao thanh toán trong nước; bao thanh toán quốc tế đối với các ngân hàng được phép thực hiện thanh toán quốc tế; Các hình thức cấp tín dụng khác sau khi được NHNN chấp thuận. Mở tài khoản thanh toán cho khách hàng. Cung ứng các phương tiện thanh toán. Cung ứng các dịch vụ thanh toán: Trong nước bao gồm séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thư tín dụng, thẻ ngân hàng, dịch vụ thu hộ và chi hộ; Quốc tế và các dịch vụ thanh toán khác sau khi được NHNN chấp thuận.

Ngoài ra, NHTM còn có thể vay vốn của Ngân hàng Nhà nước (Điều 99), vay vốn của các tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính (Điều 100), mở tài khoản (Điều 101), tổ chức và tham gia các hệ thống thanh toán (Điều 102), Góp vốn, mua cổ phần (Điều 103), tham gia thị trường tiền tệ (Điều 104), kinh doanh, cung ứng dịch vụ ngoại hối và sản phẩm phái sinh (Điều 105), nghiệp vụ ủy thác và đại lý (Điều 106). Điều 107 quy định các hoạt động kinh doanh khác của NHTM bao gồm: 1. Dịch vụ quản lý tiền mặt, tư vấn ngân hàng, tài chính; các dịch vụ quản lý, bảo quản tài sản, cho thuê tủ, két an toàn. Tư vấn tài chính doanh nghiệp, tư vấn mua, bán, hợp nhất, sáp nhập doanh nghiệp và tư vấn đầu tư.

Mua, bán trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp. Dịch vụ môi giới tiền tệ. Lưu ký chứng khoán, kinh doanh vàng và các hoạt động kinh doanh khác liên quan đến hoạt động ngân hàng sau khi được NHNN chấp thuận bằng văn bản. Tổng quan về hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại 1.

Khái niệm hiệu quả kinh doanh ngân hàng thương mại Theo Rose (2013), NHTM được coi như một doanh nghiệp, hoạt động với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận trong mức độ rủi ro cho phép. Do đó, việc đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng hoàn toàn giống doanh nghiệp khi xem xét các chỉ tiêu tài chính. Hiệu quả hoạt động kinh doanh của NHTM là khả năng biến đổi các đầu vào thành đầu ra hay khả năng sinh lời để gia tăng sự cạnh tranh đối với các định chế tài chính khác. Trong đó, khả năng sinh lời là mục tiêu được các ngân hàng quan tâm hàng đầu vì thu nhập cao sẽ giúp các ngân hàng bảo toàn vốn, mở rộng thị phần, thu hút đầu tư (Rose, 2013).

Tuy nhiên, khả năng sinh lời chỉ dừng lại ở việc đánh giá các ngân hàng tạo ra lợi nhuận nhiều hay ít dựa trên số vốn (ROE) và tài sản (ROA) mà ngân hàng đã bỏ ra ban đầu. Theo định nghĩa “hiệu quả” trong cuốn Từ điển toán kinh tế, thống kê, kinh tế lượng Anh - Việt của PGS.TS Nguyễn Khắc Minh (2004), hiệu quả là kết quả đích thực, là mối tương quan giữa đầu vào các yếu tố khan hiếm với đầu ra hàng hóa và dịch vụ. Hiệu quả trong kinh tế được xem xét là mức độ thành công mà các đơn vị sản xuất hay ngân hàng đạt được trong việc phân bổ các nguồn lực đầu vào để có thể tối ưu hóa đầu ra, nhằm đáp ứng được mục tiêu nhất định. Như vậy, hiệu quả hoạt động khác với khả năng sinh lời, hiệu quả đạt được trong việc phân bổ nguồn lực đầu vào để có thể tối ưu hóa sản lượng đầu ra trong khi khả năng sinh lời chỉ xem xét kết quả đầu ra đạt được.

Theo Đinh Xuân Hạng, Nghiêm Văn Bảy (2014), NHTM là một loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện tất cả các hoạt động của ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác nhằm mục tiêu lợi nhuận. Tuy nhiên, trong dài hạn, không chỉ đơn thuần là kiếm được càng nhiều lợi nhuận mà các nhà quản trị ngân hàng cần phải quan tâm đến vấn đề hiệu quả, các ngân hàng phải tính toán để sử dụng một cách tốt nhất đầu vào để đạt đầu ra như mong muốn theo Duanvà Niu (2020). Berger và cộng sự (2005) coi hiệu quả hoạt động của các NHTM thể hiện ở mối quan hệ giữa doanh 9 thu đầu ra và chi phí sử dụng các nguồn lực đầu vào hay chính là khả năng biến các nguồn lực đầu vào thành các đầu ra tốt nhất trong hoạt động kinh doanh của các NHTM. Cụ thể ở việc các NHTM tạo ra doanh thu đầu ra lớn nhất với giá trị các nguồn lực đầu vào nhỏ nhất.

Đồng quan điểm, Ayanda và cộng sự (2013) cho rằng “hiệu quả hoạt động ngân hàng là bức tranh phản ánh sự thành công vể mặt kinh tế của các hoạt động để tạo ra lợi nhuận trong một thời gian nhất định”. Theo giáo trình Quản trị ngân hàng thương mại của PGS.TS Trương Quang Thông (2012), hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh, có vai trò, chức năng đặc biệt trong nền kinh tế. Những kết quả hoạt động của ngân hàng có thể được đo lường, đánh giá trên những góc độ khác nhau. Dưới góc độ kinh doanh, đó chính là hiệu quả hoạt động.

Như vậy, luận văn sử dụng cụm từ “hiệu quả kinh doanh” để thay thế cho cụm từ “hiệu quả hoạt động kinh doanh” của NHTM. Hiệu quả kinh doanh của NHTM phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực để đạt được mục tiêu đã xác định. Hay nói cách khác, hiệu quả kinh doanh phản ánh trình độ khai thác và sử dụng các nguồn lược trong quá trình hoạt động kinh doanh nhằm đạt kết quả tốt nhất với chi phí thấp nhất. Ý nghĩa của nâng cao hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại Với vai trò là trung gian tài chính quan trọng, là huyết mạch của nền kinh tế, việc nâng cao hiệu quả hoạt động của NHTM cần thiết trên cả khía cạnh bản thân ngân hàng, khách hàng và của nền kinh tế.

Đối với NHTM Thực hiện mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận và khả năng sinh lời: NHTM là doanh nghiệp hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận nên khả năng sinh lời là một trong những vấn đề được các nhà quản trị cũng như cổ đông quan tâm hàng đầu. Với mục tiêu gia tăng khả năng sinh lời, NHTM luôn tập trung các hoạt động để tối thiểu hóa chi phí và tối đa hóa doanh thu trong hoạt động kinh doanh. Các hoạt động sử dụng vốn và các dịch vụ khác của ngân hàng nói chung đều phải đem lại lợi nhuận, tránh được rủi ro nhờ chính sách và biện pháp phòng ngừa, quản lý rủi ro. Nội dung về khả năng sinh lời được thể hiện qua các chỉ tiêu như lợi nhuận, tỷ lệ thu nhập trên tổng tài sản (ROA), tỷ lệ thu nhập trên vốn chủ sở hữu (ROE) và tỷ lệ lãi cận biên (NIM).

10 Bên cạnh mục tiêu lợi nhuận và khả năng sinh lời, việc quản lý hiệu quả kinh doanh của ngân hàng còn cần đảm bảo an toàn và phát triển bền vững. Một ngân hàng có các chỉ số thể hiện khả năng sinh lời cao nhưng các chỉ số an toàn không đạt thì ngân hàng đó vẫn bị đánh giá hoạt động không hiệu quả, và có thể bị đưa vào diện cần kiểm soát. Khi xem xét về an toàn và phát triển bền vững, có thể xem xét trên các khía cạnh: năng lực quản trị rủi ro (rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất,…) của ngân hàng; hệ số an toàn vốn tối thiểu; khả năng thanh khoản. Đối với khách hàng Trong bối cảnh thị trường ngân hàng cạnh tranh ngày càng khốc liệt, khoa học công nghệ phát triển mạnh mẽ với ngày càng nhiều ứng dụng kỹ thuật số vào hoạt động ngân hàng, ngân hàng hoạt động kinh doanh có hiệu quả chính là việc ngân hàng thường xuyên thực hiện am hiểu nhu cầu khách hàng, không chỉ chú trọng đến việc phát triển sản phẩm dịch vụ theo nhu cầu của khách hàng, mà còn cần chú ý đến cách thức bán hàng và tư vấn cho khách hàng, đến các yếu tố mang lại sự thuận tiện và trải nghiệm tốt cho khách hàng.

Các yếu tố này sẽ mang đến sự hài lòng cho khách hàng, giúp khách hàng sử dụng nhiều sản phẩm, dịch vụ của ngân hàng. Mức độ hài lòng của khách hàng được thể hiện trên các phương diện: - Giá trị đích thực mà sản phẩm dịch vụ đem lại cho khách hàng. - Kinh nghiệm, kỹ năng tư vấn và thái độ phục vụ của nhân viên ngân hàng: Do sản phẩm, dịch vụ rất dễ bị sao chép nên hiện nay các sản phẩm do các NHTM cung ứng gần như tương đồng với nhau về lợi ích và tính năng. - Uy tín và hình ảnh của ngân hàng: NHTM là doanh nghiệp kinh doanh tiền tệ, sản phẩm dịch vụ ngân hàng mang tính vô hình, do vậy uy tín của ngân hàng là yếu tố rất quan trọng ảnh hưởng tới tâm lý của khách hàng khi sử dụng dịch vụ.

Đối với nền kinh tế NHTM là trung gian tài chính quan trọng trong nền kinh tế. Do đó, hệ thống NHTM kinh doanh hiệu quả là tiền đề để nền kinh tế phát triển. Xét trên góc độ nền kinh tế, hiệu quả kinh doanh của NHTM được thể hiện trên những khía cạnh sau: - Tăng trưởng kinh tế: Khả năng tăng trưởng của toàn bộ nền kinh tế phụ thuộc vào khả năng tăng trưởng, hiệu quả hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế. 11 - Giảm chi phí lưu thông tiền mặt: Khi dịch vụ thanh toán phát triển, chất lượng dịch vụ tốt thì thay vì thanh toán bằng tiền mặt, khách hàng sẽ sử dụng dịch vụ thanh toán qua ngân hàng.

Khi đó, dịch vụ thanh toán qua ngân hàng sẽ giúp nền kinh tế tiết kiệm được chi phí lưu thông tiền mặt, đồng thời quản lý kinh tế hiệu quả.