Chương 1: Những vấn đề chung về mục tiêu và câu hỏi trong dạy học Văn Chương 2: Đề xuất hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học phần Văn – chƣơng trình Ngữ văn 12, tập 1. Chương 3: Thực nghiệm sƣ phạm 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC VĂN 1. Về mục tiêu dạy học 1. Khái niệm mục tiêu dạy học Có nhiều quan niệm về mục tiêu dạy học.F Mager, mục tiêu dạy học là một lời phát biểu mô tả những sự thay đổi có tính mong muốn ở ngƣời học sau quá trình dạy học.
Moerller lại cho rằng mục tiêu dạy học là sự mô tả về trạng thái ngƣời học sau quá trình dạy học đạt đƣợc. Bloom là ngƣời đƣa ra đƣợc định nghĩa đầy đủ nhất về mục tiêu dạy học. Theo ông, “Nói đến mục tiêu dạy học là chúng tôi muốn nói đến lối phát biểu rõ ràng về các phƣơng thức theo đó chúng ta có thể mong đợi tạo nên sự thay đổi hành vi ở học sinh thông qua dạy học”. Nhƣ vậy nghĩa là các phƣơng thức theo đó học sinh thay đổi ý kiến thức (tƣ duy), tình cảm và động cơ tâm lý hóa (kĩ năng, kĩ xảo).
Từ những quan niệm trên, chúng ta có thể hiểu mục tiêu dạy học là sự mô tả trạng thái mong muốn ở ngƣời học bao gồm hành vi và nội dung sau quá trình dạy học. Phân loại mục tiêu dạy học 1. Mục tiêu nhận thức Năm 1956, B. Bloom đã cho xuất bản cuốn sách Sự phân loại các mục tiêu giáo dục.
Ông chia lĩnh vực nhận thức thành 6 cấp độ, đó là: - Nhớ (knowledge): Đƣợc định nghĩa là sự nhớ lại các dữ liệu đã học đƣợc trƣớc đây. Điều đó có nghĩa là một ngƣời có thể nhắc lại một loạt dữ liệu, từ các sự kiện đơn giản đến các lý thuyết phức tạp, tái hiện trong trí nhớ những thông tin cần thiết. Đây là cấp độ thấp nhất của kết quả học tập trong lĩnh vực nhận thức. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Thông hiểu (comprehension): Đƣợc định nghĩa là khả năng nắm đƣợc ý nghĩa của tài liệu.
Điều đó có thể thể hiện bằng việc chuyển tài liệu từ dạng này sang dạng khác (từ các từ sang số liệu), bằng cách giải thích tài liệu (giải thích hoặc tóm tắt) và bằng cách ƣớc lƣợng xu hƣớng tƣơng lai (dự báo các hệ quả hoặc ảnh hƣởng). Kết quả học tập ở cấp độ này cao hơn so với nhớ, và là mức thấp nhất của việc thấu hiểu sự vật. - Vận dụng (application): Đƣợc định nghĩa là khả năng sử dụng các tài liệu đã học vào một hoàn cảnh cụ thể mới. Điều đó có thể bao gồm việc áp dụng các quy tắc, phƣơng pháp, khái niệm, nguyên lý, định luật và lý thuyết.
Kết quả học tập trong lĩnh vực này đòi hỏi cấp độ thấu hiểu cao hơn so với cấp độ hiểu trên đây. - Phân tích (analysis): Đƣợc định nghĩa là khả năng phân chia một tài liệu ra thành các phần của nó sao cho có thể hiểu đƣợc các cấu trúc tổ chức của nó. Điều đó có thể bao gồm việc chỉ ra đúng các bộ phận, phân tích mối quan hệ giữa các bộ phận, và nhận biết đƣợc các nguyên lý tổ chức đƣợc bao hàm. Kết quả học tập ở đây thể hiện một mức độ trí tuệ cao hơn so với mức hiểu và áp dụng vì nó đòi hỏi một sự thấu hiểu cả nội dung và hình thái cấu trúc của tài liệu.
- Tổng hợp (synthesis): Đƣợc định nghĩa là khả năng sắp xếp các bộ phận lại với nhau để hình thành một tổng thể mới. Điều đó có thể bao gồm việc tạo ra một cuộc giao tiếp đơn nhất (chủ đề hoặc bài phát biểu), một kế hoạch hành động (dự án nghiên cứu), hoặc một mạng lƣới các quan hệ trừu tƣợng (sơ đồ để phân lớp thông tin). Kết quả học tập trong lĩnh vực này nhấn mạnh các hành vi sáng tạo, đặc biệt tập trung chủ yếu vào việc hình thành các mô hình hoặc cấu trúc mới. Việc đánh giá dựa trên các tiêu chí nhất định.
Đó có thể là các tiêu chí bên trong (cách tổ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chức) hoặc các tiêu chí bên ngoài (phù hợp với mục đích), và ngƣời đánh giá phải tự xác định hoặc đƣợc cung cấp các tiêu chí. Kết quả học tập trong lĩnh vực này là cao nhất trong các cấp bậc nhận thức vì nó chứa các yếu tố của mọi cấp bậc khác. Theo sáu bậc nhận thức trên, trong dạy học, mục tiêu nhận thức thƣờng đƣợc phân thành 3 cấp độ ngắn gọn hơn nhƣ sau: - Mục tiêu bậc 1: Tái hiện (tƣơng ứng với cấp độ nhớ) - Mục tiêu bậc 2: Tái tạo (tƣơng ứng với cấp độ hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp) - Mục tiêu bậc 3: Sáng tạo (tƣơng ứng với cấp độ đánh giá) 1. Mục tiêu kĩ năng Bloom gọi loại mục tiêu này là mục tiêu tâm vận.
Lĩnh vực này liên quan đến các kĩ năng thao tác chân tay dùng đến cơ bắp hoặc những sự đáp ứng vận động hoặc đòi hỏi có sự phối hợp giữa cơ bắp và hệ thần kinh, bao gồm 5 mức độ sau đây: - Bắt chƣớc (imitation): Làm theo một hành động đã đƣợc quan sát nhƣng thiếu sự phối hợp giữa cơ bắp và hệ thần kinh. - Thao tác (manipulation): Làm theo một hành động đã đƣợc quan sát thƣờng theo sự chỉ dẫn, thể hiện một số sự phối hợp giữa cơ bắp và hệ thần kinh. - Làm chuẩn xác (precison): Thực hiện một hành động thể lực với sự chuẩn xác, cân đối và chính xác. - Liên kết (articulation): Thực hiện thành thạo một hành động thể lực có sự phối hợp của một loạt các hành động khác.
- Tự nhiên hoá (naturalization): Biến một hành động thể lực thành công việc thƣờng làm để mở rộng nó ra và làm cho nó trở thành một sự đáp ứng tự động, không gò bó và cuối cùng thành một sự đáp ứng thuộc về tiềm thức hay bản năng. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong dạy học nói chung và dạy học môn Ngữ văn nói riêng, mục tiêu kĩ năng phải chỉ ra những kĩ năng gì ngƣời học đạt đƣợc sau khi học trong một hoàn cảnh hay một điều kiện nào đó. Mục tiêu này thƣờng gắn với với các kĩ năng nhƣ: Đọc – hiểu văn bản; phân tích nhân vật, tác phẩm; kể lại, đọc thuộc đƣợc văn bản, tóm tắt văn bản, tóm tắt văn bản. và một số kĩ năng khác nhƣ làm việc nhóm, thuyết trình.
Mục tiêu thái độ Bloom gọi mục tiêu này là mục tiêu cảm xúc. Lĩnh vực này liên quan đến các mục đích thuộc về hứng thú, thái độ và giá trị, bao gồm 5 mức độ sau đây: - Tiếp thu (receiving): Nhạy cảm với một sự động viên khuyến khích nào đó và có một sự tự nguyện tiếp thu hoặc chú tâm vào đó. - Đáp ứng (responding): Lôi cuốn vào một chủ đề, một hoạt động hoặc một sự kiện để mở rộng việc tìm tòi nó, làm việc với nó và tham gia vào đó. - Hình thành giá trị (valuing): Cam kết tiến tới một sự vững tin vào các mục tiêu, tƣ tƣởng và niềm tin nào đó.
- Tổ chức (organisation): Tổ chức các giá trị thành một hệ thống, có sự nhận thức hoặc sự xác đáng và các mối quan hệ của các giá trị phù hợp, và xây dựng nên các giá trị cá nhân nổi bật. - Đặc trƣng hoá bởi một tập hợp giá trị (characterization by a value complex): Tích hợp các niềm tin, tƣ tƣởng và thái độ thành một triết lí tổng thể hoặc tầm nhìn rộng nhƣ thế giới quan. Vì cơ sở của thái độ là nhận thức và thể hiện qua hành vi nên mục tiêu thái độ cũng thể hiện trong mục tiêu nhận thức và mục tiêu kĩ năng nhƣng mục tiêu thái độ cũng cần mở rộng hơn ra ngoài phạm vi bài dạy và nó liên quan đến mục tiêu giáo dục nhân cách toàn diện. Trong dạy học môn Ngữ văn mục tiêu này thƣờng gắn với những cảm xúc và hành vi nhƣ: Yêu mến, hứng 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thú, say mê, tự hào…đối với một tác phẩm văn học, một nhân vật văn học, với quê hƣơng, đất nƣớc… 1.
Nguyên tắc xây dựng mục tiêu dạy học Khi xây dựng mục tiêu dạy học, cần đảm bảo những nguyên tắc sau: - Mục tiêu dạy học phải định hƣớng cho các hoạt động dạy học. Dựa vào các mục tiêu đã đƣợc xác định, giáo viên phải hình dung đƣợc sẽ dùng những phƣơng pháp dạy học nào để có thể đạt đƣợc những mục tiêu đó. - Mục tiêu dạy học phải định hƣớng cho việc tìm tài liệu học tập của giáo viên và học sinh. Để làm đƣợc điều này, mục tiêu phải đƣợc xây dựng chi tiết, cụ thể, chỉ rõ các tài liệu học tập chính và tài liệu liên quan để học sinh biết tìm và khai thác tài liệu.
- Mục tiêu phải có tính phát triển, thể hiện các con đƣờng đi tới chứ không phải là các điểm cuối cùng. Mục tiêu không phải để chỉ cái đích cuối cùng sau mỗi bài học, mục tiêu phải chỉ ra cách thức và quá trình thực hiện để đi đến cái đích đó. - Mục tiêu dạy học phải mô tả những hành vi (quan sát đƣợc) mà học sinh sẽ thực hiện đƣợc chứ không phải hành vi đƣợc thực hiện bởi giáo viên. Những hành vi này đƣợc thể hiện bằng những động từ cụ thể nhƣ: Kể đƣợc, trình bày đƣợc, tóm tắt đƣợc, viết đƣợc, phân tích đƣợc.chứ không phải những động từ chung chung, trừu tƣợng nhƣ: Hiểu đƣợc, nắm đƣợc, thấy đƣợc.
- Mục tiêu dạy học phải định hƣớng cho việc đánh giá. Khi xây dựng mục tiêu cần mô tả rõ ràng có tính công khai các khía cạnh hoặc kích cỡ các hoạt động thực hành của ngƣời học nhằm giúp ngƣời học xác định đƣợc công việc đạt đƣợc ở mức độ nào đồng thời giúp ngƣời học có cơ sở để tự kiểm tra, đánh giá bản thân. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vai trò của mục tiêu dạy học Mục tiêu là thành tố rất quan trọng của quá trình dạy học.
Trong dạy học, nếu không có mục tiêu xác định, sẽ không có cơ sở nào để lựa chọn nội dung giảng dạy, phƣơng pháp giảng dạy và càng không thể đánh giá đƣợc hiệu quả, giá trị của một bài giảng, một khóa giảng hay cả một chƣơng trình.