Luận văn thạc sĩ xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn cơ sở của nhiệt động lực học nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ trình bày hệ thống bài tập thực tiễn trong nhiệt động lực học, giúp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học.

• Tác giả: Bùi Văn Khánh
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Huy Sinh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Vật lí
• Đề tài: Hệ thống bài tập nhiệt động lực học cho học sinh THPT
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH VẼ
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cở sở lý luận của đề tài
• 1.2. Mục tiêu giáo dục của Việt Nam hiện nay
• 1.3. Một vài ví dụ về nghiên cứu năng lực của học sinh trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.4. Tìm hiểu năng lực và phân loại năng lực trong dạy học
• 1.4.1. Một số khái niệm về năng lực
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP THỰC TIỄN “CƠ SỞ CỦA NHIỆT ĐỘNG LỰC HỌC” TRONG CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÝ TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Vị trí và vai trò của chương “Cơ sở của nhiệt động lực học” trong chương trình vật lý THPT
• 2.1.1. Vị trí chương “Cơ sở của nhiệt động lực học”
• 2.1.2. Vai trò kiến thức của chương “Cơ sở của nhiệt động lực học”
• 2.1.3. Cấu trúc nội dung chương “Cơ sở của nhiệt động lực học” vật lí 10 cơ bản
• 2.1.4. Cấu trúc nội dung chương “Cơ sở của nhiệt động lực học”
• 2.1.5. Nội dung chương “Cơ sở của nhiệt động lực học”
• 2.1.6. Nội năng là gì?
• 2.1.7. Các cách làm thay đổi nội năng của hệ
• 2.1.8. Các nguyên lý của Nhiệt động lực học
• 2.2. Xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn “Cơ sở của nhiệt động lực học” nhằm phát huy năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trung học phổ thông
• 2.2.1. Bài tập áp dụng chủ đề 1
• 2.2.2. Bài tập áp dụng chủ đề 2
• 2.2.3. Bài tập áp dụng chủ đề 3
• 2.2.4. Bài tập áp dụng chủ đề 4
• 2.3. Thiết kế phương án dạy học “Cơ sở của nhiệt động lực học” có sử dụng bài tập đã xây dựng nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Thời gian, địa điểm, đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.4.1. Công tác chuẩn bị
• 3.4.2. Quy trình thực nghiệm
• 3.5. Kết quả và xử lí kết quả
• 3.5.1. Xây dựng tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề
• 3.5.2. Xây dựng phiếu đánh giá và đề kiểm tra
• 3.5.3. Quy trình xử lí số liệu thống kê
• 3.5.4. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.5.5. Đánh giá chung về thực nghiệm sư phạm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về hệ thống bài tập nhiệt động lực học cho học sinh THPT

Hệ thống bài tập nhiệt động lực học đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh THPT. Nội dung bài tập không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức lý thuyết mà còn ứng dụng vào thực tiễn. Việc xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo.

1.1. Khái niệm và vai trò của bài tập nhiệt động lực học

Bài tập nhiệt động lực học là những bài tập liên quan đến các nguyên lý và công thức trong lĩnh vực này. Chúng giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm như nội năng, công và nhiệt, từ đó phát triển khả năng tư duy và giải quyết vấn đề.

1.2. Lợi ích của việc sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn

Hệ thống bài tập thực tiễn không chỉ giúp học sinh áp dụng lý thuyết vào thực tế mà còn kích thích sự hứng thú trong học tập. Việc này tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động nghiên cứu và khám phá.

II. Thách thức trong việc áp dụng bài tập nhiệt động lực học tại trường THPT

Mặc dù việc áp dụng bài tập nhiệt động lực học mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại một số thách thức. Giáo viên và học sinh cần vượt qua những khó khăn trong việc thiết kế và thực hiện các bài tập thực tiễn.

2.1. Khó khăn trong việc thiết kế bài tập thực tiễn

Việc thiết kế bài tập thực tiễn đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức sâu rộng và khả năng sáng tạo. Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc liên kết lý thuyết với thực tiễn, dẫn đến việc học sinh không thể áp dụng kiến thức vào thực tế.

2.2. Sự thiếu hụt tài liệu và nguồn lực

Nhiều trường THPT thiếu tài liệu và nguồn lực cần thiết để xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy và khả năng tiếp cận kiến thức của học sinh.

III. Phương pháp xây dựng hệ thống bài tập nhiệt động lực học hiệu quả

Để xây dựng hệ thống bài tập nhiệt động lực học hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại. Việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển năng lực giải quyết vấn đề.

3.1. Áp dụng phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Giáo viên có thể sử dụng các hoạt động nhóm, thảo luận và thực hành để tạo ra môi trường học tập năng động.

3.2. Sử dụng công nghệ trong giảng dạy

Công nghệ có thể hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế và triển khai bài tập thực tiễn. Việc sử dụng phần mềm mô phỏng và các công cụ trực tuyến giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về các khái niệm trong nhiệt động lực học.

IV. Ứng dụng thực tiễn của bài tập nhiệt động lực học trong giáo dục

Bài tập nhiệt động lực học không chỉ có giá trị trong việc giảng dạy mà còn có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực. Việc áp dụng kiến thức vào thực tế giúp học sinh nhận thức rõ hơn về vai trò của môn học này.

4.1. Ứng dụng trong ngành công nghiệp

Kiến thức về nhiệt động lực học được ứng dụng rộng rãi trong ngành công nghiệp, đặc biệt là trong thiết kế và vận hành các hệ thống nhiệt. Học sinh có thể thấy rõ sự liên kết giữa lý thuyết và thực tiễn.

4.2. Ứng dụng trong nghiên cứu khoa học

Nhiều nghiên cứu khoa học hiện nay dựa trên các nguyên lý của nhiệt động lực học. Học sinh có thể tham gia vào các dự án nghiên cứu, từ đó phát triển kỹ năng nghiên cứu và tư duy phản biện.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hệ thống bài tập nhiệt động lực học

Hệ thống bài tập nhiệt động lực học có tiềm năng lớn trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh THPT. Việc cải tiến và mở rộng hệ thống bài tập sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Định hướng phát triển hệ thống bài tập

Cần có sự đầu tư và nghiên cứu để phát triển hệ thống bài tập thực tiễn, từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập. Việc này sẽ giúp học sinh có cơ hội tiếp cận kiến thức một cách hiệu quả hơn.

5.2. Tương lai của giáo dục vật lý tại trường THPT

Giáo dục vật lý tại trường THPT cần tiếp tục đổi mới và phát triển. Hệ thống bài tập thực tiễn sẽ là một trong những yếu tố quan trọng giúp học sinh phát triển toàn diện và đáp ứng yêu cầu của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, giáo dục Việt Nam đứng trước yêu cầu đổi mới sâu sắc nhằm phát triển năng lực học sinh, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề (NLGQVĐ). Môn Vật lí, với vai trò là ngành khoa học cơ bản nghiên cứu các dạng vận động của vật chất và sự tương tác giữa chúng, giữ vị trí quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông. Tuy nhiên, thực tế giảng dạy tại các trường trung học phổ thông (THPT) trên địa bàn huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình cho thấy việc sử dụng bài tập thực tiễn trong dạy học Vật lí còn hạn chế, dẫn đến việc học sinh chưa phát triển tối đa năng lực giải quyết vấn đề và thiếu hứng thú học tập.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn trong chương “Cơ sở của nhiệt động lực học” nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT. Nghiên cứu tập trung vào học sinh lớp 10 tại trường THPT 19-5 Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình trong năm học 2018-2019. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ góp phần nâng cao chất lượng dạy học Vật lí mà còn tạo cơ sở mở rộng áp dụng cho các chương trình vật lí phổ thông khác, góp phần phát triển năng lực chung và chuyên biệt cho học sinh.

Theo khảo sát, có khoảng 26,6% học sinh không thích học môn Vật lí do cảm thấy môn học khó và nhiều công thức cần nhớ. Trong khi đó, 61,1% giáo viên đánh giá bài tập thực tiễn giúp học sinh thấy môn học gần gũi với cuộc sống và tăng hứng thú học tập. Việc xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn phù hợp với nội dung chương trình và khả năng nhận thức của học sinh được xem là giải pháp thiết thực để nâng cao hiệu quả dạy học và phát triển năng lực giải quyết vấn đề.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về năng lực và phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong môn Vật lí. Theo OECD và các nhà nghiên cứu như Howard Gardner, năng lực là sự kết hợp linh hoạt giữa kiến thức, kỹ năng, thái độ và các nguồn lực cá nhân để thực hiện hiệu quả các hoạt động trong bối cảnh cụ thể. Năng lực giải quyết vấn đề trong học tập Vật lí được cấu trúc thành các thành tố: năng lực tìm hiểu vấn đề, thiết lập không gian vấn đề, lập kế hoạch và thực hiện giải pháp, đánh giá và phản ánh giải pháp.

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề được triển khai qua các bước: phân tích vấn đề, đề xuất và thực hiện hướng giải quyết, hình thành giải pháp và nghiên cứu sâu giải pháp. Bài tập thực tiễn trong dạy học Vật lí được phân loại thành bài tập định tính và định lượng, có nội dung gắn liền với thực tế đời sống và kỹ thuật, giúp học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết các tình huống thực tế.

Rubric đánh giá năng lực giải quyết vấn đề được xây dựng dựa trên các tiêu chí như nhận dạng vấn đề, thu thập dữ kiện, lập kế hoạch, thực hiện giải pháp, đánh giá và khái quát hóa giải pháp. Thang điểm đánh giá năng lực được chia thành bốn mức độ từ yếu kém đến tốt, giúp định lượng và đánh giá chính xác sự phát triển năng lực của học sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm. Nguồn dữ liệu chính bao gồm:

• Phiếu khảo sát 18 giáo viên dạy Vật lí tại các trường THPT trên địa bàn huyện Kim Bôi.
• Phiếu khảo sát 158 học sinh lớp 10 tại các trường THPT 19-5 Kim Bôi, Kim Bôi, Sào Báy và Bắc Sơn.
• Dữ liệu thực nghiệm sư phạm tại trường THPT 19-5 Kim Bôi với hai nhóm học sinh: nhóm thực nghiệm sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn và nhóm đối chứng sử dụng bài tập trong sách giáo khoa.

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm thống kê mô tả, phân tích định tính và định lượng kết quả kiểm tra, đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trước, trong và sau thực nghiệm. Cỡ mẫu được chọn đảm bảo tính đại diện và phân bố đều về học lực giữa các nhóm để đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm học 2018-2019, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, xây dựng hệ thống bài tập, triển khai thực nghiệm sư phạm và phân tích kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sử dụng bài tập thực tiễn trong dạy học Vật lí:

   • 66,67% giáo viên thường xuyên sử dụng bài tập có hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu; chỉ 38,9% thường xuyên sử dụng bài tập thực tiễn.
   • 72,22% giáo viên đánh giá bài tập thực tiễn giúp học sinh thấy môn học gần gũi với cuộc sống; 61,1% cho rằng bài tập thực tiễn giúp học sinh yêu thích môn học hơn.

2. Mức độ yêu thích môn Vật lí của học sinh:

   • 15,8% học sinh rất thích học Vật lí, 23,4% thích học, 34,2% bình thường và 26,6% không thích học.
   • 55,7% học sinh dành từ 30 đến 60 phút tự học môn Vật lí mỗi ngày, 21,52% học trên 60 phút.

3. Cách giải quyết bài tập khó của học sinh:

   • 32,94% học sinh mượn bài giải của bạn để chép, 26,58% chờ thầy cô chữa bài, chỉ 15,8% tự đọc lý thuyết và tìm tài liệu để giải.

4. Khó khăn và mong muốn của học sinh:

   • 62% học sinh thiếu tài liệu hỗ trợ học tập; 51,27% chưa yêu thích môn Vật lí.
   • 84,8% mong muốn giáo viên đưa thêm kiến thức thực tế vào bài giảng; 79,1% mong muốn sử dụng nhiều thí nghiệm hơn.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy việc sử dụng bài tập thực tiễn trong dạy học Vật lí tại các trường THPT trên địa bàn huyện Kim Bôi còn hạn chế, mặc dù giáo viên đánh giá cao vai trò của loại bài tập này trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề và tăng hứng thú học tập cho học sinh. Tỷ lệ học sinh không thích học Vật lí chiếm khoảng 26,6%, phần lớn do cảm thấy môn học khó và thiếu tài liệu hỗ trợ phù hợp.

Việc học sinh chủ yếu dựa vào chép bài hoặc chờ giáo viên chữa bài khi gặp bài tập khó phản ánh sự thiếu chủ động trong học tập và phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Điều này đồng nhất với các nghiên cứu trước đây về thực trạng dạy học Vật lí ở Việt Nam, cho thấy cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học và xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn phù hợp.

Phân tích dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ sử dụng các dạng bài tập của giáo viên, biểu đồ tròn về mức độ yêu thích môn học của học sinh, và bảng phân bố điểm năng lực giải quyết vấn đề trước và sau thực nghiệm sư phạm. Những biểu đồ này minh họa rõ ràng sự khác biệt về hiệu quả dạy học khi áp dụng hệ thống bài tập thực tiễn.

Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy nhóm học sinh sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn có sự tiến bộ rõ rệt về năng lực giải quyết vấn đề so với nhóm đối chứng, với điểm trung bình năng lực tăng khoảng 15-20%. Điều này khẳng định tính khả thi và hiệu quả của việc xây dựng và sử dụng bài tập thực tiễn trong chương trình Vật lí THPT.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn đa dạng, có tính hệ thống và phù hợp với nội dung chương trình:

   • Động từ hành động: Thiết kế, biên soạn, phân loại bài tập theo mức độ khó và dạng bài.
   • Target metric: Tăng tỷ lệ bài tập thực tiễn trong giáo án lên ít nhất 50% trong năm học tiếp theo.
   • Timeline: Triển khai trong năm học 2024-2025.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ môn Vật lí các trường THPT phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo.

2. Đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp dạy học tích cực và sử dụng bài tập thực tiễn:

   • Động từ hành động: Tổ chức tập huấn, hội thảo, chia sẻ kinh nghiệm.
   • Target metric: 100% giáo viên Vật lí được tập huấn về phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong 6 tháng đầu năm học.
   • Timeline: Quý I và II năm 2024.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trung tâm bồi dưỡng giáo viên.

3. Tăng cường sử dụng các hình thức tổ chức dạy học đa dạng, như học nhóm, thảo luận, dự án học tập:

   • Động từ hành động: Áp dụng, triển khai, đánh giá hiệu quả.
   • Target metric: Ít nhất 70% tiết học Vật lí có sử dụng hình thức dạy học tích cực trong năm học tới.
   • Timeline: Năm học 2024-2025.
   • Chủ thể thực hiện: Giáo viên Vật lí các trường THPT.

4. Phát triển tài liệu hỗ trợ học sinh tự học và nâng cao năng lực giải quyết vấn đề:

   • Động từ hành động: Biên soạn, cung cấp, cập nhật tài liệu học tập có nội dung thực tiễn.
   • Target metric: Phát hành bộ tài liệu bài tập thực tiễn cho học sinh lớp 10 trong quý III năm 2024.
   • Timeline: Quý III năm 2024.
   • Chủ thể thực hiện: Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phối hợp với các chuyên gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Vật lí THPT:

   • Lợi ích: Nắm bắt phương pháp xây dựng và sử dụng bài tập thực tiễn để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.
   • Use case: Thiết kế bài giảng, xây dựng ngân hàng bài tập phù hợp với đặc điểm học sinh.

2. Cán bộ quản lý giáo dục:

   • Lợi ích: Đánh giá và điều chỉnh chương trình, phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục môn Vật lí.
   • Use case: Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên, triển khai đổi mới phương pháp dạy học.

3. Nhà nghiên cứu giáo dục và phát triển chương trình:

   • Lợi ích: Tham khảo cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua bài tập thực tiễn.
   • Use case: Phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo, xây dựng chương trình giáo dục tích hợp.

4. Học sinh và phụ huynh:

   • Lợi ích: Hiểu rõ vai trò của bài tập thực tiễn trong việc phát triển năng lực học tập và ứng dụng kiến thức vào thực tế.
   • Use case: Tự học, hỗ trợ con em trong quá trình học tập môn Vật lí.

Câu hỏi thường gặp

1. Bài tập thực tiễn trong dạy học Vật lí là gì?
   Bài tập thực tiễn là các bài tập có nội dung liên quan đến các hiện tượng, sự kiện trong đời sống và kỹ thuật, giúp học sinh vận dụng kiến thức vật lí để giải thích và giải quyết các vấn đề thực tế. Ví dụ như bài tập về nội năng và sự biến đổi nhiệt trong các vật dụng hàng ngày.

2. Làm thế nào để đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh?
   Năng lực giải quyết vấn đề được đánh giá qua các tiêu chí như nhận diện vấn đề, thu thập dữ kiện, lập kế hoạch, thực hiện giải pháp và đánh giá kết quả. Rubric đánh giá được sử dụng để định lượng mức độ phát triển năng lực của học sinh.

3. Tại sao học sinh chưa thích học môn Vật lí?
   Một phần do cảm thấy môn học khó, nhiều công thức và thiếu tài liệu hỗ trợ phù hợp. Ngoài ra, phương pháp dạy học chưa đa dạng và chưa gắn kết kiến thức với thực tế cũng làm giảm hứng thú học tập.

4. Hệ thống bài tập thực tiễn được xây dựng như thế nào?
   Quá trình xây dựng bao gồm lựa chọn đơn vị kiến thức, xác định mục tiêu giáo dục, thiết kế bài tập theo mục tiêu, xây dựng đáp án và kiểm tra thử, sau đó chỉnh sửa hoàn thiện để phù hợp với trình độ học sinh.

5. Làm sao để giáo viên có thể áp dụng bài tập thực tiễn hiệu quả trong giảng dạy?
   Giáo viên cần được đào tạo về phương pháp dạy học tích cực, kết hợp các hình thức tổ chức dạy học như thảo luận nhóm, dự án học tập, đồng thời lựa chọn bài tập phù hợp với nội dung và khả năng nhận thức của học sinh để phát huy tối đa hiệu quả.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công hệ thống bài tập thực tiễn trong chương “Cơ sở của nhiệt động lực học” nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy học sinh sử dụng bài tập thực tiễn có sự tiến bộ rõ rệt về năng lực giải quyết vấn đề so với nhóm đối chứng.
• Việc sử dụng bài tập thực tiễn giúp tăng hứng thú học tập, kết nối kiến thức với thực tế đời sống và kỹ thuật.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Vật lí qua bài tập thực tiễn, bao gồm xây dựng bài tập, đào tạo giáo viên và phát triển tài liệu hỗ trợ.
• Khuyến nghị triển khai áp dụng rộng rãi hệ thống bài tập thực tiễn trong các trường THPT nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực học sinh.

Next steps: Triển khai đào tạo giáo viên, hoàn thiện hệ thống bài tập và mở rộng nghiên cứu sang các chương trình vật lí khác trong năm học tiếp theo.

Các nhà quản lý giáo dục và giáo viên Vật lí cần phối hợp triển khai áp dụng hệ thống bài tập thực tiễn để nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh, góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cở sở lý luận của đề tài 1. Mục tiêu giáo dục của Việt Nam hiện nay Mục tiêu giáo dục là nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ tổ quốc và hội nhập quốc tế [13]. Để đáp ứng mục tiêu đó chương trình Giáo dục phổ thông được xây dựng trên quan điểm coi giáo dục phổ thông là giáo dục con người toàn diện.

Đồng thời phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Phát triển giáo dục gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ khoa học, công nghệ, củng cố quốc phòng, an ninh; thực hiện chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa; bảo đảm cân đối về cơ cấu trình độ, cơ cấu ngành nghề, cơ cấu vùng miền; mở rộng quy mô trên cơ sở bảo đảm chất lượng và hiệu quả; kết hợp giữa đào tạo và sử dụng. Một vài ví dụ về nghiên cứu năng lực của học sinh trên thế giới và Việt Nam Năm 2001 F. Weinert (OECD) đã đưa ra năng lực của học sinh là sự kết hợp hợp lí kiến thức, kĩ năng và sự sẵn sàng tham gia để cá nhân hành động có trách nhiệm và biết phê phán tích cực, hướng tới giải pháp cho các vấn đề.

Các nghiên cứu của Howard Gardner đã phân tích 8 lĩnh vực trí năng của con người, đó là ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không gian, vận động cơ thể, giao tiếp, tự nhận thức, hướng tới thiên nhiên để dẫn đến khái 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] niệm năng lực. Trên cơ sở đó chương trình giáo dục phổ thông được thiết kế theo hướng tiếp cận năng lực gồm năng lực chung (general competence) và năng lực chuyên biệt (subject - specific compentene). Hội đồng Giáo dục Châu Âu (các nước OECD), đưa ra khung NL cho HS phổ thông gồm: NL liên môn ( khả năng học các nội dung môn học có kiến thức liên môn); NL linh hoạt sáng tạo (khả năng học cách thức làm việc có phương pháp học, làm việc hiệu quả); NL sử dụng máy móc một cách thông minh; NL xã hội (khả năng giao tiếp, ứng xử); NL cá nhân. Bộ giáo dục các nước Canađa, Newzeland, Indonexia,.

cũng làm rõ khái niệm NL học sinh và xác định hệ thống các NL cần phát triển ở HS. Ở Việt Nam (tháng 12 năm 2018) Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định: Chương trình giáo dục phổ thông cần hình thành và phát triển cho học sinh những NL chủ yếu sau: Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. Những năng lực đặc thù được hình thành và phát triển thông qua các môn học và hoạt động giáo dục nhất định như: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực khoa học, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất [5] Như vậy, các tài liệu trong và ngoài nước đều khẳng định tầm quan trọng của việc phát triển NL cho HS trong giáo dục phổ thông, xác định khung NL cần phát triển cho HS trong đó năng lực giải quyết vấn đề (NLGQVĐ) là NL chung quan trọng cần phát triển cho HS ở mọi cấp học và môn học. Dựa trên các nguyên tắc cơ bản, để nghiên cứu về phát triển NLGQVĐ của học sinh trong mối quan hệ giữa bài tập và lý thuyết chương “Cơ sở của nhiệt động lực học” cho học sinh THPT, đó cũng là mục tiêu của luận văn này.

Tìm hiểu năng lực và phân loại năng lực trong dạy học 1. Một số khái niệm về năng lực Có rất nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm “Năng lực”, tuy nhiên đa số 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] các ý kiến đều cho rằng năng lực được cấu tạo từ các thành tố phức tạp, do các tố chất và hoạt động của con người tương tác mà tạo thành. + Trên thế giới: - Hội nghị chuyên đề về năng lực cơ bản của Hội đồng Châu Âu (OECD) đã đưa ra kết luận về khái niệm NL của HS trong quá trình học tập các môn học, đó là sự tổng hòa của bốn năng lực: “NL chuyên môn, NL phương pháp, NL xã hội và NL cá thể” [20]. - Nhà tâm lý học người Pháp Dennyse Tremblay cho rằng “NL là khả năng hành động đạt được thành công và chứng minh sự tiến bộ nhờ vào khả năng huy động và sử dụng hiệu quả nhiều nguồn lực tích hợp của cá nhân khi giải quyết vấn đề của cuộc sống” [21].

- Giáo sư tâm lí học Howard Gardner của đại học Harvard (Mỹ) đã phân tích 8 lĩnh vực trí năng của con người, theo ông để giải quyết một vấn đề (problem) trong cuộc sống thì con người cần phải có sự kết hợp các mặt trí năng liên quan với nhau, sự kết hợp này tạo nên năng lực cá nhân. Quan điểm về năng lực của H. Gardner đã có sự thống nhất với nhiều tác giả trên nghiên cứu về NL đó là sự tổ hợp các kiến thức, kĩ năng, thái độ và được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hoặc đo đạc được [8]. - Bộ Giáo Dục Canađa trong chương trình giáo dục trung học Quenbec đã đưa ra: Năng lực có thể định nghĩa như là một khả năng hành động hiệu quả bằng sự cố gắng dựa trên nhiều nguồn lực.

Những khả năng này được sử dụng một cách phù hợp, bao gồm tất cả những gì học được từ nhà trường cũng như những kinh nghiệm của HS; những kĩ năng thái độ và sự hứng thú; ngoài ra còn có các nguồn bên ngoài chẳng hạn như bạn cùng lớp, thầy cô giáo, các chuyên gia hoặc các nguồn thông tin khác [16]. - Quan niệm trong cải cách giáo dục ở Inđonexia cho rằng: Năng lực (compentence) là những kiến thức (knowleglge), kĩ năng (skills) và các giá trị 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] (values) được phản ánh trong thói quen suy nghĩ và hành động của mỗi cá nhân. Thói quen tư duy và hành động kiên trì, liên tục có thể giúp một người trở nên có NL với ý nghĩa làm một việc gì đó trên cơ sở có kiến thức, kĩ năng và các giá trị cơ bản [14]. + Ở Việt Nam - Trong từ điển Tiếng Việt khái niệm NL được xác định là “Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó, phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao” [12].

- Dự thảo chương trình Giáo dục phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định: “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí.thực hiện thành công một loại hoạt động xác định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể"[5]. Tóm lại có thể hiểu một cách tổng quát: NL là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức, các nguồn lực kiến thức, kĩ năng, thái độ được huy động để đảm bảo hoạt động có hiệu quả trong bối cảnh, tình huống nhất định. Cho dù cách biểu đạt có khác nhau, nhưng cách hiểu về khái niệm NL đều chứa đựng nội dung chủ yếu đó là yếu tố cơ bản, thiết yếu mà bất kỳ ai cũng cần phải có để sống, học tập và làm việc hiệu quả. Phân loại năng lực Trên thế giới tùy theo khu vực, quốc gia có những phân loai khác nhau về năng lực, nhưng nhìn chung có thể phân NL thành năng lực chung và năng lực đặc thù.

Theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Bộ Giáo dục và Đào tạo) thì chương trình cần hình thành cho học sinh những năng lực cốt lõi sau: Sơ đồ 1. Phân loại năng lực Phân loại năng lực Năng lực chung Năng lực chuyên biệt Được hình thành, phát triển Những năng lực đặc thù thông qua tất cả các môn học và (chuyên biệt) được hình thành, hoạt động giáo dục: năng lực tự chủ phát triển chủ yếu thông qua một và tự học, năng lực giao tiếp và hợp số môn học và hoạt động giáo dục tác, năng lực giải quyết vấn đề và nhất định: năng lực ngôn ngữ, sáng tạo; năng lực tính toán, năng lực khoa học, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mĩ, năng lực thể chất. Mối quan hệ giữa năng lực chung và năng lực chuyên biệt - Năng lực chung là cơ sở của năng lực chuyên biệt, nếu năng lực chung càng phát triển thì càng dễ dàng đạt được năng lực chuyên môn. - Năng lực chuyên môn phát triển thì trong những điều kiện nhất định lại có ảnh hưởng tích cực đối với năng lực chung.

- Trên thực tế muốn có kết quả tốt trong một lĩnh vực nào đó thì năng lực chung phải phát triển ở một trình độ cần thiết và có năng lực chuyên môn tương ứng với công việc của mình. Những năng lực này không phải là bẩm sinh, mà nó có được do sự phát triển giáo dục, bồi dưỡng của con người. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong học tập Vật lí 1.

Khái niệm vấn đề, giải quyết vấn đề và năng lực giải quyết vấn đề trong học tập môn Vật lí Theo từ điển Tiếng Việt [12], vấn đề là điều cần được xem xét, nghiên cứu giải quyết.Lecne: “Vấn đề là một câu hỏi nảy ra hay được đặt ra cho chủ thể, mà chủ thể chưa biết lời giải từ trước và phải tìm tòi sáng tạo lời giải, nhưng chủ thể đã có sẵn một số phương tiện ban đầu để sử dụng thích hợp vào việc tìm tòi nó” [11]. Vấn đề có nhiều loại từ đơn giản đến phức tạp, ngoài ra vấn đề còn tồn tại trong các tình huống, bối cảnh khác nhau.