đặt vấn đề khởi đầu kiến thức mới - Phát triển tư duy lí luận, tư duy sáng tạo của học sinh và bồi dưỡng phương pháp nghiên cứu khoa học cho học sinh. - Rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo vận dụng kiến thức lý thuyết vào thực tiễn, phát triển thói quen vận dụng kiến thức một cách khái quát. - Rèn luyện đức tính tự lập, kiên trì vượt khó và năng lực tự học của học sinh - Kiểm tra mức độ nắm vững kiến thức và kỹ năng của học sinh. Phân loại bài tập Vật lý “Bài tập Vật lý có thể khác nhau về nội dung, về phương thức giải, về mục tiêu dạy học.
Do đó việc phân loại bài tập Vật lý được dựa trên các cơ sở phân loại như sau: Phân loại theo nội dung, phân loại theo phương thức cho điều kiện và phương thức giải, phân loại theo yêu cầu luyện tập kỹ năng, phát triển tư duy sáng tạo của học sinh” [15, tr. Phân loại theo nội dung Bài tập có nội dung lịch sử : là các bài tập chứa đựng các kiến thức có liên quan đến lịch sử như những dữ liệu về các thí nghiệm vật lí cổ điển, những phát minh, hay những câu chuyện có tính chất lịch sử. Bài tập có nội dung cụ thể hoặc trừu tượng. Trong đó bài tập có nội dung cụ thể: là bài tập có dữ liệu là các con số cụ thể, thực tế và học sinh có thể đưa ra lời giải dựa vào vốn kiến thức vật lí cơ bản đã có.
Bài tập có nội dung trừu tượng: là những bài tập mà các dữ kiện cho dưới dạng chữ. Trong bài tập này, bản chất được nêu bật trong đề bài, những chi tiết không bản chất đã được lược bỏ bớt. Học sinh có thể nhận ra được cần sử dụng công thức, định luật vật lí nào để giải bài tập đã cho. Đề tài vật lý: cơ học, nhiệt học, điện học, quang học.
Kỹ thuật tổng hợp: là các bài tập có nội dung chứa đựng các kiến 80 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại theo phương thức cho điều kiện và phương thức giải [15, tr. 17-20] Theo cách này, người ta phân các bài tập Vật lý thành 5 loại: Bài tập định tính, bài tập định lượng, bài tập thí nghiệm, bài tập đồ thị. Phân loại này cho phép giáo viên lựa chọn bài tập tương ứng với sự chuẩn bị toán học của học sinh, mức độ kiến thức và sáng tạo của học sinh.
Bài tập định tính: Điểm nổi bật của bài tập định tính là ở chỗ trong điều kiện của bài toán đều nhấn mạnh bản chất Vật lý của hiện tượng. Giải các bài tập định tính bằng các lập luận logic trên cơ sở các định luật Vật lý. Khi giải bài tập định tính, học sinh được rèn luyện tư duy logic, khả năng phân tích hiện tượng, trí tưởng tượng khoa học, khả năng vận dụng kiến thức. Vì vậy luyện tập tốt nhất nên bắt đầu từ bài tập định tính.
Bài tập định lượng: Bài tập định lượng là những bài tập khi giải phải sử dụng các phương pháp toán học dựa trên các định luật, quy tắc hoặc thuyết Vật lý. Đây là dạng bài tập phổ biến nhất, sử dụng rộng rãi trong chương trình Vật lý trung học phổ thông. Dạng bài tập này có điểm nổi bật lớn nhất là khắc sâu kiến thức của học sinh, rèn luyện cho học sinh những phương pháp nhận thức đặc thù của Vật lý, đặc biệt là phương pháp suy luận toán học. Bài tập thí nghiệm: Đây là dạng bài tập trong đó thí nghiệm là công cụ để tìm ra các đại lượng trong bài toán, hoặc để kiểm chứng một định luật, một thuyết trong Vật lý.
Bài tập thí nghiệm có thể là thí nghiệm biểu diễn hoặc thí nghiệm thực tập của học sinh. Bài tập đồ thị: là dạng bài tập phân tích đồ thị từ đó tìm ra các điều kiện giải bài toán. Dạng bài tập này chủ yếu rèn kỹ năng vẽ và đọc đồ thị cho học sinh. Việc áp dụng phương pháp đồ thị cho phép diễn đạt trực quan hiện tượng Vật lý, cho cách giải trực quan hơn, phát triển kỹ năng vẽ và đọc đồ thị là các kỹ năng rất cần thiết trong kỹ thuật.
Bài tập trắc nghiệm khách quan: Bài tập dạng trắc nghiệm khách quan thường dùng để kiểm tra kiến thức trong phạm vi rộng, số lượng người được kiểm tra nhiều, kết quả thu được khách quan không phụ thuộc vào người chấm. Bài tập này 80 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com yêu cầu học sinh phải nhớ, hiểu và vận dụng đồng thời rất nhiều các kiến thức liên quan. Phân loại theo yêu cầu mức độ phát triển tư duy Căn cứ vào mức độ hoạt động tư duy của học sinh trong quá trình tìm kiếm lời giải bài tập Vật lý phân chia vài tập Vật lý thành hai loại: Bài tập cơ bản và bài tập phức hợp Bài tập cơ bản: Là loại bài tập Vật lý mà để tìm được lời giải chỉ cần xác lập mối quan hệ trực tiếp, tường minh giữa những cái đã cho và một cái phải tìm chỉ dựa vào một kiến thức cơ bản vừa học mà học sinh chỉ cần tái hiện kiến thức chứ không thể tạo ra. Bài tập tổng hợp: Là loại bài tập Vật lý trong đó việc tìm kiếm lời giải phải thực hiện một chuỗi các lập luận logic, biến đổi toán học qua nhiều mối liên hệ giữa những cái đã cho, cái phải tìm với những cái trung gian không cho trong dữ kiện bài toán.
Bản thân việc xác lập mối liên hệ trung gian đó là một bài tập cơ bản. Và do đó, muốn giải được bài tập phức hợp buộc người học phải giải được thành thạo các bài tập cơ bản, ngoài ra còn phải biết cách phân tích bài tập phức hợp để quy nó về các bài tập đơn giản đã biết. Cũng có các nhà sư phạm phân loại bài tập theo yêu cầu này và chia thành hai mức bài tập luyện tập và bài tập sáng tạo, trong đó bài tập 1. Phương pháp giải bài tập Vật lý 1.
Lựa chọn bài tập Vật lý Do bài tập Vật lý có nhiều cách phân loại, nhiều mục đích sử dụng khác nhau nên để phát huy hiệu quả các vai trò và tác dụng của bài tập Vật lý trong quá trình dạy học việc lựa chọn bài tập Vật lý cần dựa trên nhưng cơ sở sau: Mục đích sử dụng, trình độ xuất phát của học sinh và thời gian cho phép sử dụng Việc lực chọn bài tập cần đáp ứng các yêu cầu về số lượng và nội dung như sau: + Phù hợp với mức độ nội dung các kiến thức cơ bản và các kỹ năng giải bài tập. + Hệ thống bài tập bao gồm nhiều thể loại. + Chú ý thích đáng về số lượng và nội dung các bài tập nhằm giúp học sinh vượt qua những khó khăn chủ yếu, khắc phục những sai lầm phổ biến. 80 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Các bài tập đưa ra phải có tính hệ thống mỗi bài tập là một mắt xích trong toàn bộ hệ thống bài tập + Các bài tập phải đảm bảo tính vừa sức đối với đa số học sinh , đồng thời có chú ý tới sự phân hóa học sinh.
Phương pháp giải bài tập Vật lý “Mặc dù các bài tập Vật lý khác nhau về loại và mục đích sử dụng trong dạy học, song trong thực tế người ta cũng thừa nhận một quan điểm chung về một quá trình giải một bài tập Vật lý. Theo quan điểm đó, người thầy không chỉ đơn giản trình bày cho học sinh cách giải mà phải thực hiện nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡng học sinh trong quá trình giải bài tập, cần dạy học sinh tự lực giải bài tập Vật lý” [15, tr. Quá trình giải các bài tập Vật lý có thể chia thành các bước, quy trình tiến hành cho từng dạng bài cụ thể. Tuy nhiên có thể khái quát thành bốn bước sau.
Bước 1- Tìm hiểu đề bài: Đọc đúng đề bài, mô tả hiện tượng vật lí nêu trong đề bài (có thể vẽ hình), xác định xem trong lớp hiện tượng vật lí đã cho có những đại lượng vật lí nào đã cho, đại lượng nào cần tìm. Bước 2- Xây dựng lập luận: Xây dựng lập luận trong giải bài tập định tính: Có thể làm theo hai cách với hai loại bài tập định tính là giải thích hiện tượng và dự đoán hiện tượng “Xây dựng lập luận trong giải bài tập giải thích hiện tượng + Giải thích hiện tượng thực chất là cho biết một hiện tượng và lí giải xem vì sao hiện tượng lại xảy ra như thế. + Trong các bài tập này, bắt buộc phải thiết lập được mối quan hệ giữa hiện tượng cụ thể với một số đặc tính của sự vật hay với một số định luật vật lí. + Thực hiện phép suy luận lôgic, luận ba đoạn trong đó tiền đề thứ nhất là một đặc tính chung của sự vật hoặc định luật vật lí tổng quát, tiền đề thứ hai là những điều kiện cụ thể, kết luận về hiện tượng được nêu ra.104] - Xây dựng lập luận trong giải bài tập dự đoán hiện tượng.
+ Dự đoán hiện tượng thực chất là căn cứ vào những điều kiện cụ thể của đề bài, xác định những định luật chi phối hiện tượng và dự đoán được hiện tượng gì xảy ra và xảy ra thế nào. 80 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Ta thực hiện suy luận lôgic, thiết lập luận ba đoạn, trong đó ta mới biết tiền đề thứ hai (phán đoán khẳng định riêng), cần phải tìm tiền đề thứ nhất (phán đoán khẳng định chung) và kết luận (phán đoán khẳng định riêng). + Trong trường hợp hiện tượng xảy ra phức tạp, ta phải xây dựng một chuỗi luận ba đoạn liên tiếp ứng với các giai đoạn diễn biến của hiện tượng. Xây dựng lập luận trong bài toán định lượng: Có thể có hai phương pháp xây dựng lập luận - Phương pháp phân tích: “ Tìm một định luật, một quy tắc diễn đạt bằng một công thức có chứa đại lượng cần tìm và một vài đại lượng khác chưa biết.
Tiếp tục tìm những định luật, công thức khác cho biết mối quan hệ giữa đại lượng chưa biết này với các đại lượng đã biết trong đề bài. Cuối cùng tìm được một công thức chỉ chứa đại lượng cần tìm với đại lượng đã biết.105] - Phương pháp tổng hợp: “Từ những đại lượng đã cho ở đề bài. Dựa vào các định luật, quy tắc vật lí, tìm những công thức có chứa đại lượng đã cho với các đại lượng trung gian mà ta dự kiến có liên quan đến đại lượng cần tìm.