ĐẶT VẤN ĐỀ Hút thuốc lá là một thói quen xấu và để lại nhiều hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe con ngƣời và gánh nặng kinh tế cho toàn xã hội (1). Hút thuốc lá là nguyên nhân của nhiều bệnh nguy hiểm nhƣ: ung thƣ phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, nhồi máu cơ tim, xơ vữa động mạch và các bệnh khác. Ngƣời nghiện thuốc lá có nguy cơ tử vong cao gấp 2,5 đến 10 lần so với ngƣời không hút thuốc lá (2). Gánh nặng chi phí y tế để điều trị các bệnh liên quan đến thuốc lá đang là một thách thức đối với nhiều quốc gia.
Bên cạnh đó, thuốc lá còn gây ra những ảnh hƣởng đến vệ sinh môi trƣờng nhƣ ô nhiễm không khí, làm gia tăng hoạt động buôn lậu, gây ra nguy cơ cháy nổ (3). Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, độ tuổi hút thuốc đang ngày càng trẻ hóa (4). Vị thành niên hút thuốc đang trở nên phổ biến và trở thành mục tiêu của các công ty thuốc lá. Việc hút thuốc lá lần đầu tiên sớm và khi chƣa đủ 18 tuổi là nguyên nhân góp phần vào việc hút thuốc lá suốt đời, gây khó khăn cho việc bỏ thuốc lá (3).
Tại Việt Nam, mặc dù đã ban hành và thực hiện nhiều chủ trƣơng, chính sách phòng chống tác hại của thuốc lá trong suốt hai thập kỷ qua, hành vi hút thuốc lá ở độ tuổi học sinh trung học phổ thông vẫn còn khá phổ biến. Tổng quan một số nghiên cứu trong nƣớc cho thấy rằng tỷ lệ hút thuốc lá ở học sinh trung học phổ thông những năm gần đây dao động từ 14,0% (5) đến 24,7% (6). Một số yếu tố liên quan đƣợc tìm thấy qua các nghiên cứu bao gồm thành tích học tập, gia đình có thành viên hút thuốc lá, bạn bè thân có hút thuốc lá (5, 7, 8). Trƣờng trung học phổ thông Nguyễn Du thành lập năm 1965, là trƣờng trung học phổ thông đầu tiên của huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh.
Song song với hoạt động dạy và học, nhà trƣờng cũng thƣờng xuyên triển khai các hoạt động ngoại khoá và giáo dục hƣớng nghiệp nhằm nâng cao nhận thức cho học sinh về một môi trƣờng sống lành mạnh, trong đó có chƣơng trình phòng chống tác hại của thuốc lá. Tuy nhiên, theo Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế), thời gian gần đây, tỷ lệ đối tƣợng học sinh hút thuốc lá đang có xu hƣớng gia tăng, đặc biệt sử dụng các dòng thuốc lá mới du nhập ngày càng nhiều vào Việt Nam dƣới nhiều nhãn quảng cáo nhƣ: thuốc lá nhẹ, thuốc lá cho phụ nữ (9). Trƣớc tình hình đó, nhà 2 trƣờng cần có kế hoạch đƣa ra các giải pháp nhằm hạn chế tác động của khói thuốc lá đến học sinh, giữ gìn môi trƣờng sống lành mạnh. Để làm đƣợc điều đó, cần có cái nhìn tổng quan về tỷ lệ hút thuốc lá tại trƣờng Trung học phổ thông Nguyễn Du nhƣ thế nào? Những yếu tố nào liên quan đến hành vi hút thuốc lá của học sinh.
Vì thế, chúng tôi thực hiện đề tài “Hành vi hút thuốc lá và một số yếu tố liên quan ở học sinh trường trung học phổ thông Nguyễn Du, tỉnh Hà Tĩnh năm 2022” nhằm cung cấp thêm số liệu, thông tin cho công tác tuyên truyền, giáo dục học sinh Bên cạnh đó đƣa ra những kiến nghị, đề xuất và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả cũng nhƣ chất lƣợng hoạt động phòng chống tác hại thuốc lá trong trƣờng học. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu 1. Mô tả thực trạng hành vi hút thuốc lá ở học sinh trƣờng trung học phổ thông Nguyễn Du, tỉnh Hà Tĩnh năm 2022. Xác định một số các yếu tố liên quan đến hành vi hút thuốc lá ở học sinh trƣờng trung học phổ thông Nguyễn Du, tỉnh Hà Tĩnh năm 2022.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm Khái niệm thuốc lá Thuốc lá là sản phẩm đƣợc sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá, đƣợc chế biến dƣới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc các dạng khác (10). Khái niệm sử dụng thuốc lá Sử dụng thuốc lá là hành vi hút, nhai, ngửi, hít, ngậm sản phẩm thuốc lá. Ngƣời hút thuốc lá là ngƣời sử dụng bất kỳ sản phẩm thuốc lá với tần suất hàng ngày hoặc thỉnh thoảng (10).
Khái niệm nicotin Nicotin là hợp chất dạng bột hoặc dạng lỏng dầu, màu vàng nhạt đến nâu đậm, mùi tanh nhẹ. Trong không khí ở dạng hơi, khói hoặc bụi. Công thức hóa học: C10H14N2 (11). Nicotin là một thành phần tự nhiên hoạt động nhƣ một loại thuốc trừ sâu thực vật trong lá thuốc lá.
Đây là alcaloid thuốc lá chính, xuất hiện ở mức khoảng 1,5% trọng lƣợng trong thuốc lá thƣơng mại, bao gồm khoảng 95% tổng hàm lƣợng alcaloid. Nicotine xâm nhập vào cơ thể qua nhiều con đƣờng: qua đƣờng hô hấp, qua đƣờng tiêu hóa, qua da, gây ảnh hƣởng đến sức khỏe của ngƣời bị nhiễm. Tùy thuộc vào nồng độ nicotin có trong cơ thể con ngƣời để phân chia các mức độ khác nhau. Đặc biệt, nicotin là một chất độc thần kinh, ảnh hƣởng lên các hệ thần kinh thực vật và hệ thần kinh trung ƣơng gây kích thích và làm tê liệt hệ thần kinh.
Nicotin có khả năng gây nghiện cao, khi bị nghiện sẽ phải gắn bó với nó một cách thƣờng xuyên và càng ngày càng nhiều (12). Khái niệm học sinh trung học phổ thông Trƣờng phổ thông trung học hay còn đƣợc gọi là trƣờng trung học phổ thông, là một loại hình đào tạo chính quy ở Việt Nam, dành cho lứa tuổi từ 15 tới 18 không kể một số trƣờng hợp đặc biệt. Gồm các khối học: lớp 10 (năm thứ nhất), lớp 11 (năm thứ hai), lớp 12 (năm thứ ba). Sau khi tốt nghiệp hệ giáo dục này, học sinh phải trải qua Kỳ thi tốt nghiệp THPT (13).
Tác hại của thuốc lá 1. Tác hại của thuốc lá đến sức khỏe Hút thuốc lá có khả năng gây bệnh tật và tử vong cao hơn so với các nguy cơ khác. Tỷ lệ 50% ngƣời dùng thƣờng xuyên hút thuốc bị chết sớm do hút thuốc lá và một nửa trong số này chết ở độ tuổi trung niên, mất 15-20 năm của cuộc sống. Ƣớc tính mỗi năm thuốc lá gây ra gần 8 triệu ca tử vong, trong đó 70% số ca tử vong xảy ra ở các nƣớc đang phát triển.
Hút thuốc lá thụ động cũng ảnh hƣởng tới sức khoẻ. Ngƣời không hút thuốc nhƣng thƣờng xuyên hít phải khói thuốc cũng mắc các bệnh giống nhƣ ngƣời hút thuốc. Số liệu của Tổ chức Y tế thế giới cho thấy hàng năm trên thế giới có khoảng 600.000 ca tử vong do hút thuốc thụ động (14). Hiện tại, mỗi năm ở Trung Quốc có 1,4 triệu ngƣời chết vì các bệnh liên quan đến thuốc lá.
Con số này dự kiến sẽ vƣợt quá 3 triệu vào năm 2050. Số năm tuổi thọ có thể bị mất do hút thuốc ở Trung Quốc là 7,67 triệu năm vào năm 2014, có nghĩa là mỗi ca tử vong do hút thuốc giảm đi 15 năm (15). Với thành phần độc tính có trong khói thuốc, sử dụng thuốc lá gây ra 25 loại bệnh, chủ yếu thuộc 4 nhóm chính gồm:ung thƣ, nhóm bệnh về tim mạch, bệnh về hô hấp, bệnh về sinh sản và sinh dục. Kết quả từ một nghiên cứu đã chỉ ra rằng 32,7% và 5% trƣờng hợp tử vong do ung thƣ ở nam và nữ ở Trung Quốc là do hút thuốc (16).
Tại Hoa Kỳ, ƣớc tính rằng ít nhất 167133 ca tử vong do ung thƣ trong năm 2014 trong đó, 28,6% tổng số ca tử vong do ung thƣ là do hút thuốc lá. Ở nam giới, tỷ lệ tử vong do ung thƣ do hút thuốc dao động từ mức thấp là 21,8% ở Utah (95% CI, 19,9% -23,5%) đến mức cao là 39,5% ở Arkansas (95% CI, 36,9% - 41,7%), nhƣng ít nhất là 30% ở mọi tiểu bang ngoại trừ Utah. Ở phụ nữ, tỷ lệ này dao động từ 11,1% ở Utah (95% CI, 9,6% -12,3%) đến 29,0% ở Kentucky (95% CI, 27,2% -30,7%) và ít nhất là 20% ở tất cả các bang ngoại trừ Utah, California và Hawaii (17). Điều này cho thấy rõ hiểm họa thuốc lá đang đặt ra một thách thức rất lớn đối với sức khỏe cộng đồng (18), (19).
Bên cạnh đó, một trong những hậu quả nghiêm trọng do hút thuốc lá mang lại ở nam giới nhƣ làm giảm lƣợng tinh trùng, gây dị dạng tinh trùng, giảm lƣợng máu đến dƣơng vật gây liệt dƣơng. Ở nữ giới khi mang thai hít phải khói thuốc có 6 thể gây biến đổi sự phát triển của bào thai, dễ sảy thai, đẻ non hoặc sinh con nhẹ cân. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thƣờng xuyên hít phải khói thuốc sẽ làm tăng tỷ lệ viêm đƣờng hô hấp dƣới và viêm tai giữa; làm tăng các triệu chứng của đƣờng hô hấp mãn tính nhƣ hen; làm giảm sự phát triển của phổi và tăng nguy cơ đột tử ở trẻ sơ sinh (18). Đối với thanh thiếu niên, nicotin có trong thuốc lá đặc biệt có hại cho não bộ của trẻ vị thành niên.
Thanh thiếu niên hút thuốc lá hoặc hút thuốc lá thụ động có thể dễ bị nghiện các chất khác, học kém và mắc các chứng rối loạn hành vi khác (19). Gánh nặng của thuốc lá đến kinh tế, xã hội Mỗi năm thuốc lá gây thiệt hại cho nền kinh tế thế giới khoảng 200 tỷ USD. Ngoài việc gây tổn thất kinh tế nhƣ tăng chi phí chữa bệnh do hút thuốc gây ra, giảm năng suất lao động, gây nổ hủy hoại môi trƣờng. Tại Trung Quốc, hút thuốc đƣợc chú ý không chỉ vì tác hại của nó đối với sức khỏe mà còn vì nó có thể tạo ra gánh nặng lớn cho nền kinh tế, thiệt hại kinh tế do hút thuốc ở Trung Quốc lên tới khoảng 350 tỷ CNY, chiếm 0,55% GDP hàng năm (20).
Tử vong sớm do các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá thuốc lá làm giảm sức lao động và tổn thất đến năng suất lao động. Ngoài ra, ngƣời hút thuốc và xã hội còn phải gánh chịu những chi phí do khám chữa các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá (18). Để đƣợc điều trị các bệnh do thuốc lá gây ra, ngƣời hút thuốc lá buộc phải cân đối lại kinh tế gia đình và các nguồn kinh phí dành cho các hoạt động khác (giáo dục, lƣơng thực, chăm sóc sức khỏe) để có nguồn kinh phí dành cho điều trị. Nhƣ vậy đã làm gia tăng mức độ nghèo đói đáng kể, đặc biệt là trong trƣờng hợp ngƣời điều trị bệnh do hút thuốc lá là trụ cột gia đình (21).