Mở đầu Vệ sinh lao động và bệnh nghề nghiệp là môn học về các khoa học nghiên cứu và thực hành, phục vụ đối tƣợng ngƣời lao động và các vấn đề có liên quan. Thực chất nó là môn khoa học nghiên cứu về các tác hại nghề nghiệp sinh ra do lao động và điều kiện lao động. Cũng nhƣ các loại bệnh tật và sức khỏe của những ngƣời chịu tác động của những điều kiện đó gây nên. Thông qua nghiên cứu thực trạng và phỏng đoán, ngƣời ta có thể tìm kiếm các phƣơng pháp bảo vệ và tăng cƣờng sức khỏe ngƣời lao động, phòng chống các bệnh nghề nghiệp cũng nhƣ các bệnh có liên quan, trên cơ sở tăng cƣờng các biện pháp cải thiện điều kiện lao động, phòng chống độc hại và nâng cao năng suất lao động.
Đối tƣợng nghiên cứu của khoa học vệ sinh lao động (VSLĐ) và bệnh nghề nghiệp (BNN) không những chỉ quan tâm đến các quy trình công nghệ, điều kiện lao động, chế độ và tổ chức lao động, nhằm tìm ra những tác hại nghề nghiệp, các yếu tố phù hợp với con ngƣời và môi trƣờng lao động, mà còn phải phát hiện, điều trị và dự phòng các bệnh nghề nghiệp có thể xảy ra do hậu quả của môi trƣờng lao động và các điều kiện có liên quan không hợp lý. 119 Giáo Trình Khoa Học Môi Trường – Sức Khỏe Môi Trường VTTU II. Lịch sử phát triển ngành Vệ sinh lao động và bệnh nghề nghiệp Từ thời kỳ sơ khai, ngƣời ta cũng đã biết tác hại nghề nghiệp và bệnh nghề nghiệp xảy ra do lao động. Tuy vậy, những khái niệm lúc bấy giờ hết sức đơn giản.
Vào thế kỷ V, VI trƣớc Công nguyên Aristot và Lukresi đã ghi nhận thấy những ngƣời lao động nặng nhọc, mang vác nhiều thƣờng hay bị đau xƣơng sƣờn. Avigia và Pluta đã ghi nhận rằng có sự liên quan chặt chẽ giữa lao động nặng nhọc và tử vong sớm ở một số nghề nặng nhọc nhƣ đào quặng, xây cất nhà cửa, lăng mộ. Thời Hypocrate (thế kỷ IV trƣớc Công nguyên) ngƣời ta đã thấy nhiều thợ mỏ bị chết sớm so với các nghề khác. Vào cuối đời, đa số những ngƣời thợ mỏ này bị khó thở, đặc biệt là khi làm các công việc nặng nên Hypocrate gọi là cơn khó thở của những ngƣời thợ mỏ.
Vào đầu thế kỷ XVI - XVII, khi nền công nghiệp bắt đầu phát triển ở các nƣớc Tây Âu, cũng là lúc ngƣời ta hiểu đƣợc bản chất của nhiều hiện tƣợng, ví dụ nhƣ bản chất của các hơi khí độc, các loại bụi, các yếu tố vật lý. hàng loạt các yếu tố ra đời và đƣợc phát hiện, đồng thời với nó là các bệnh nghề nghiệp cũng đƣợc ghi nhận một cách rõ nét hơn. Các thầy thuốc đã chủ động quan sát những tác hại nghề nghiệp để phát hiện ra những tác hại của nó và các mối liên quan, trên cơ sở đó tìm ra các biện pháp phòng chống. Ngƣời ta gọi thời kỳ này là thời kỳ quan sát chủ động và dự phòng thụ động của các nhà y học lao động.
Các tác giả nhƣ: Agricola, Paracelus ngƣời Đức, là những thầy thuốc phục vụ cho các tập đoàn, các chủ mỏ của ngành luyện kim đã viết những dòng Y văn đầu tiên về tác hại nghề nghiệp và bệnh có liên quan đối với những ngƣời lao động ở các khu mỏ, các nhà máy luyện kim. Vào đầu thế kỷ XX, khi nền công nghiệp phát triển mạnh, các môn khoa học tự nhiên và xã hội cũng đạt đến đỉnh cao, ngƣời ta không những hiểu biết về bản chất các tác hại nghề nghiệp trong lao động mà ngƣời ta cũng hiểu biết tƣơng đối nhiều về các rối loạn bệnh lý cũng nhƣ các bệnh nghề nghiệp xảy ra do lao động. Khoa học vệ sinh lao động và bệnh nghề nghiệp đã chuyển sang thời kỳ nghiên cứu mang tính chất tổng hợp và lấy xu hƣớng dự phòng là chính. Khoa bệnh nghề nghiệp đầu tiên đƣợc xây dựng vào năm 1910 ở Milan Devoto.
Sau đó có nhiều viện nghiên cứu về 120 Giáo Trình Khoa Học Môi Trường – Sức Khỏe Môi Trường VTTU VSLĐ và BNN đƣợc hình thành ở nhiều nƣớc trên thế giới: Pháp, Anh, Nhật, Tây Ban Nha, Mỹ, Nga. Đặc biệt vào những năm 50 trở lại đây, những nghiên cứu sâu đƣợc tiến hành ngày một khoa học hơn. Trƣớc khi phóng những con tàu vũ trụ ra khỏi trái đất ngƣời ta đã biết đƣợc các phi công vũ trụ có thể tiếp xúc với các yếu tố tác hại nào trong vũ trụ và những rối loạn bệnh lý và bệnh gì có thể xảy ra, nên đã có những phƣơng án dự phòng trƣớc khi thực hiện các chuyến bay. Mặc dù con ngƣời đã biết nhiều nhƣng hàng trăm nghìn các hóa chất và dung môi độc hại đƣợc đƣa vào sản xuất và phục vụ đời sống cũng nhƣ hàng trăm các yếu tố tác hại vật lý, sinh học có ở trong các môi trƣờng sống và lao động, vẫn hàng ngày tác động lên sức khỏe con ngƣời có khả năng gây nên những rối loạn bệnh lý hoặc làm mất cân bằng các phản ứng sinh lý, sinh hóa của cơ thể trong thời kỳ mới tiếp xúc.
Còn nhiều điều chƣa giải thích đƣợc và còn phải nghiên cứu. Trong thực tế do những bí mật về nghề nghiệp, kinh doanh hoặc ngƣời ta chƣa đủ khả năng nghiên cứu nên còn nhiều tác hại nghề nghiệp, bệnh nghề nghiệp chƣa đƣợc nghiên cứu và giải quyết. Ở Việt Nam khoa học nghiên cứu VSLĐ và BNN đã đƣợc đặt nền móng và phát triển từ những năm 60 của thế kỷ trƣớc trở lại đây, song chủ yếu là những nghiên cứu phát hiện điều kiện vệ sinh môi trƣờng, các yếu tố lý hóa, vi sinh vật. trong sản xuất.
Những năm gần đây, những nghiên cứu về sinh lý, sinh hóa lao động, lâm sàng bệnh nghề nghiệp cũng đƣợc phát triển, song chƣa đồng bộ nên các biện pháp dự phòng, bảo vệ công nhân, nâng cao năng suất lao động và phòng chống các bệnh nghề nghiệp chƣa có hiệu lực cao. Do đất nƣớc chuyển từ nền kinh tế bao cấp sang phƣơng thức thị trƣờng hóa trên cơ sở các phƣơng tiện và điều kiện sản xuất lạc hậu, không đồng bộ, đồng thời với nhịp độ sản xuất tăng nhanh trong khi môi trƣờng lao động đang bị ô nhiễm nặng nề. Các tác hại nghề nghiệp không ngừng tăng lên. Hậu quả của nó là các rối loạn bệnh lý, các bệnh nghề nghiệp ngày càng gia tăng, đây là vấn đề hết sức nan giải trong điều kiện kinh tế nƣớc ta hiện nay, đòi hỏi nhiều cấp, nhiều ngành phải phối hợp giải quyết vì mục tiêu sức khỏe cho ngƣời lao động mới của đất nƣớc.
121 Giáo Trình Khoa Học Môi Trường – Sức Khỏe Môi Trường VTTU III. Các tác hại nghề nghiệp Tác hại nghề nghiệp là những yếu tố trong quá trình sản xuất và điều kiện lao động có ảnh hƣởng xấu đến sức khỏe và khả năng lao động của công nhân gây nên những rối loạn bệnh lý hoặc các bệnh nghề nghiệp đối với những ngƣời tiếp xúc. Tác hại nghề nghiệp có thể phân ra các loại nhƣ sau: 3. Các tác hại nghề nghiệp liên quan đến tổ chức lao động không hợp lý - Tổ chức lao động không hợp lý có thể gây rất nhiều tác hại lên sự cân bằng trạng thái sinh lý, sinh hoá của cơ thể ngƣời lao động, từ đó sinh ra các rối loạn bệnh lý.
- Thời gian lao động quá lâu dài có thể gây nên sự căng thẳng về thần kinh, thể chất bởi sự đáp ứng quá ngƣỡng: lao động lâu, năng lƣợng bị cạn dần các sản phẩm trung gian tăng lên ở các khối cơ, gây đau mỏi, thậm chí co cứng cơ, mất khả năng hoạt động (ví dụ: acid lactic tăng lên, cơ bị co cứng). - Cƣờng độ lao động quá nặng nhọc và khẩn trƣơng sẽ huy động khối lƣợng cơ bắp, thần kinh lớn tham gia nhiều trong một thời gian ngắn, điều này sẽ làm tăng nhanh sự tiêu hao năng lƣợng và hoạt động của các cơ quan. Khi sự đáp ứng vƣợt quá ngƣỡng bình thƣờng nhƣ: khối lƣợng cơ hoạt động quá lớn, nhu cầu đáp ứng năng lƣợng cao, cơ thể có thể không đáp ứng kịp. Lao động nặng, tim phải cung cấp máu nhiều qua hệ tuần hoàn đến tổ chức nhằm cung cấp các chất dinh dƣỡng, tăng năng lƣợng và trao đổi khí, có thể gây nên tình trạng giãn tim đột ngột và tử vong ở những vận động viên.
Do lao động quá khẩn trƣơng, sự phối hợp giữa các nhóm cơ, các bộ phận không hợp lý dễ gây nên tai nạn lao động, hoặc tăng nhanh quá trình mệt mỏi. Chế độ lao động và nghỉ ngơi không hợp lý dễ làm tăng nhanh quá trình mệt mỏi, phát sinh các bệnh nghề nghiệp. Những lao động nặng tiêu hao năng lƣợng nhiều hoặc tiếp xúc với nhiều yếu tố độc hại sẽ chịu nhiều ảnh hƣởng xấu lên sức khỏe nên cần đƣợc rút ngắn thời gian lao động và kéo dài thời gian nghỉ ngơi, để các trạng thái sinh lý, sinh hóa của cơ thể đƣợc hồi phục nhanh, khi chƣa đến ngƣỡng mất thăng bằng. Lao động nặng kéo dài sẽ làm tăng các sản phẩm trung gian, cạn kiệt năng lƣợng nếu ta cho nghỉ sớm các sản phẩm trung gian chƣa xuất hiện nhiều, chƣa đầu độc tế bào, năng lƣợng còn đủ để kích thích nhanh quá trình hồi phục.
122 Giáo Trình Khoa Học Môi Trường – Sức Khỏe Môi Trường VTTU - Tƣ thế lao động không phù hợp với máy móc hoặc phƣơng thức, phƣơng tiện lao động sẽ gây nên sự bất thƣờng cho các hoạt động chức năng, vì thế, các rối loạn bệnh lý dễ xảy ra hoặc quá trình mệt mỏi tế bào sẽ đến sớm. Trong thực tế, nhiều ngƣời lao động phải làm việc ở các tƣ thế không hợp lý, nhiều nhóm cơ vận động trong tình trạng vận cơ tĩnh hoặc tạo các góc quá nhiều, nhiều động tác uốn, vặn, sẽ làm tăng nhanh sự mệt mỏi của thần kinh và thể chất. - Các cơ quan bị căng thẳng do hoạt động không đồng bộ dễ gây nên sự mệt mỏi cục bộ. Trong các cơ quan dễ bị mệt mỏi sớm nếu hoạt động không phù hợp, ngƣời ta thấy đứng đầu là các giác quan, ví dụ: nhìn lâu mỏi mắt 3.
Những tác hại nghề nghiệp liên quan đến quy trình sản xuất Trong quá trình sản xuất các yếu tố tác hại nghề nghiệp mang đặc trƣng vật lý lý hóa, vi sinh vật. có thể phát sinh hoặc tăng tác dụng xấu lên cơ thể ngƣời lao động. - Các yếu tố vật lý nhƣ vi khí hậu, bức xạ, áp lực không khí không bình thƣờng, rung chuyển.