CHƯƠNG 1: VẬN CHUYỂN HÀNG RỜI 1. Phân loại, đặc điểm, tính chất của hàng rời 1. Khái niệm Hàng rời là những loại hàng hóa khô được chở trần bì, đổ xá với khối lượng lớn trên tàu như: hàng hạt rời (hạt nông sản: lúa, mỳ., đường đổ xá, cám, bã nành, bã hạt hướng dương, bã cải …), quặng (clinker, đá vôi,.), than (than đá, than cám,.), cát…Tàu để chở các loại hàng này hầm hàng chỉ có một tầng, có kết cấu và trang thiết bị phù hợp trong việc xếp dỡ và bảo quản hàng rời, nhóm tàu này gọi là tàu chở hàng rời với số lượng lớn (Bulk cargo ships). Hàng rời còn còn được biết ở dạng lỏng (như xăng, dầu, hóa chất…) được vận chuyển, chở rời với số lượng lớn trên các tanker ships, tàu chở chuyên dụng… Hình 1.1: Hàng rời và tàu hàng rời 1.
Đặc điểm, tính chất của hàng rời Các loại hàng rời (bulk cargo) có đặc điểm dễ hút ẩm, đổ mồ hôi, hấp hơi, lên men, lên mốc, dễ phân hủy, tỏa nhiệt, bay bụi, bay hơi, bốc cháy, thẩm thấu, ăn mòn… Phần Gv: Hoàng Văn Ánh -1- Khoa ĐKTB - Trường CĐ HH 2 Hàng hóa vận tải biển 2 Tài liệu lưu hành nội bộ lớn bản thân các loại hàng hóa này có sẵn độ ẩm nên gặp điều kiện bên ngoài sẽ phát sinh đặc tính sinh học, vật lý, hóa học đặc biệt ở các loại hàng hóa có nguồn gốc từ cây trồng. Đối với hàng hạt rời dễ bị hấp thụ mùi nên cần giữ cho hầm hàng khô sạch và không có mùi lạ (công tác chuẩn bị khô sạch hầm hàng, Chứng nhận giám định khô sạch hầm hàng - Passed Survey of cargo hold phải được thực hiện nghiêm ngặt đặc biệt đối với hàng nông sản, cây trồng). Ngoài các tính chất trên hàng hạt rời mang đặc tính tản rời, tức là có khả năng chảy về một phía khi tàu nghiêng. Chính đặc điểm này sẽ ảnh hưởng lớn đến tính ổn định của tàu.
Đặc tính tản rời được đặc trưng bằng góc nghiêng tự nhiên θ (Angle of reposo), là góc nghiêng của sườn đống hàng được đổ tự nhiên so với mặt nằm ngang. Góc nghiêng tự nhiên phụ thuộc vào kích thước của hạt, độ nhẵn bề mặt, độ ẩm của hạt và tạp chất lẫn trong chúng. Để hạn chế sự xô dạt của loại hàng hóa này, cần phải có những biện pháp để cố định bề mặt của những loại hàng hạt có góc nghiêng tự nhiên nhỏ hơn 35o, đặc biệt khi chở chúng trên các tàu không chuyên dụng. Trong thời gian tàu chạy, dưới tác động của sự rung lắc, khối hàng hạt rời bị sụt lún xuống làm cho thể tích hàng trong hầm giảm đi từ 2÷3% đôi khi tới 6%.
Như vậy, một hầm chở đầy có thể biến thành hầm chở vơi nếu không có biện pháp bù hàng thích hợp, tạo điều kiện cho hàng hạt dịch chuyển do đặc tính tản rời của chúng. Đặc tính lún (settling) của hàng được biểu thị bằng độ xốp C của hàng: 㤵 C% = Trong đó: V và V1 là thể tích của đống hàng trước và sau khi lún. Dịch chuyển trọng tâm khối chất lỏng khi mặt thoáng thay đổi, nghiêng đối với loại hàng lỏng. Hàng rời rắn thường gây bụi bẩn trong quá trình xếp dỡ.
Bụi bẩn có thể bay vào phòng ở thuyền viên, buồng máy, buồng lái, kho tàng và máy móc trên boong làm ảnh Gv: Hoàng Văn Ánh -2- Khoa ĐKTB - Trường CĐ HH 2 Hàng hóa vận tải biển 2 Tài liệu lưu hành nội bộ hưởng đến sức khỏe thuyền viên, gây hư hỏng hay ăn mòn máy móc, thiết bị trên boong và các cấu trúc tàu. Dễ thấy nhất là quặng clinker. Tốc độ xếp dỡ hàng rời thường rất lớn (hàng ngàn tấn/giờ) nên sự va đập của hàng hóa vào các cấu trúc hầm hàng rất mạnh, nếu không có biện pháp phòng ngừa, có thể gây hư hỏng thiết bị hay làm biến dạng tôn vỏ tàu. Khi tốc độ xếp hàng cao, hàng thường bị xếp tập trung một chỗ, gây ứng suất cục bộ bộ phận, dễ làm biến dạng tôn đáy hầm.
Hàng rời dễ bị xô dịch, gây nghiêng tàu khi đang làm hàng hay khi tàu chạy trên biển nếu không chú ý đến việc rải đều hàng khi xếp hay thiếu đánh tẩy (trimming) kịp thời, đúng mức. Phân loại hàng rời trong vận tải biển Quy tắc quốc tế về chuyên chở hàng rời thể rắn trên biển (IMSBC Code) đã phân hàng rời ra 3 nhóm cơ bản: Nhóm A là nhóm hàng có thể bị hóa lỏng trong quá trình vận chuyển như quặng sắt độ ẩm cao, than cám độ ẩm cao… Nhóm B là nhóm hàng có thể tự cháy, gây nổ, ăn mòn, thải khí độc hại, thải khí CO2, hút Ô-xy…như xăng dầu, hóa chất, than… Nhóm C là nhóm hàng hóa khác không có thuộc tính như hai nhóm A, B nêu trên. Việc phân loại này giúp chúng ta có phướng án xếp dỡ, vận chuyển và bảo quản phù hợp và an toàn. Những quy định khi vận chuyển hàng rời 1.
Các yêu cầu về ổn định theo bộ luật IMSBC Code khi vận chuyển hàng rời Cũng như các tàu chở hàng thông thường khác, tàu hàng rời phải có tài liệu tham khảo về tính ổn định tàu (trim & stability calculation booklet). - Chỉ dẫn các trạng thái xếp hàng tiêu chuẩn (standard loading conditions). - Các thông số, số liệu liên quan đến độ ổn định tàu (stability data). - Các thông số về sức chịu nén tối đa của đáy hầm hàng và sức chở tối đa của mỗi hầm hàng.
Gv: Hoàng Văn Ánh -3- Khoa ĐKTB - Trường CĐ HH 2 Hàng hóa vận tải biển 2 Tài liệu lưu hành nội bộ - Tài liệu tham khảo về “Quy tắc chuyên chở hàng rời thể rắn trên biển - IMSBC Code”. - Tài liệu tham khảo về “Quy tắc chuyên chở hàng nguy hiểm trên biển - IMDG Code” (nếu hàng rời chuyên chở là hàng nguy hiểm nêu trong IMDG Code). Để giúp thuyền trưởng tránh được ứng suất quá mức đối với kết cấu thân tàu, tàu phải có sổ tay, trong đó tối thiểu phải bao gồm: - Số liệu về ổn định tàu; - Tốc độ, công suất dằn và xả dằn; - Tải trọng lớn nhất trên mỗi đơn vị diện tích bề mặt của sàn hầm hàng; - Tải trọng lớn nhất cho phép trên mỗi hầm hàng; - Các hướng dẫn chung về sắp xếp/ dỡ hàng hóa bao gồm bất cứ giới hạn nào về các trạng thái bất lợi trong các hoạt động xếp, dỡ hàng, hoạt động tàu và trong chuyến đi; - Bất kỳ hạn chế đặc biệt nào, như giới hạn về trạng thái hoạt động bất lợi nhất do chính quyền yêu cầu; - Nếu được yêu cầu thì phải tính toán sức bền, các lực và mô men cho phép lớn nhất trên thân tàu trong thời gian xếp, dỡ hàng và trong chuyến đi. - Kế hoạch sắp xếp và phương thức sắp xếp hàng hóa phải đảm bảo đầy đủ các yếu tố: sức bền thân tàu, ổn định tàu, mô men và các lực tác dụng trong phạm vi của thông báo ổn định tàu và khuyến nghị của chính quyền.
- Phải luôn giám sát kiểm tra các quá trình xếp dỡ hàng hóa. Các yêu cầu về bảo quản hàng rời Cần phải hiểu hàng hóa dự kiến chở trên tàu thuộc loại hàng hóa nào trong các nhóm của hàng rời. Hiểu rõ tính chất vật lý, hóa học, sinh học cũng như đặc điểm của hàng khi vận chuyển trên biển. Trên các cơ sở đó mới đưa ra những nguyên tắc, phương pháp bảo quản hàng hóa phù hợpt, an toàn trong chuyến hành trình cũng như khi trả và nhận hàng tại cảng.
Để bảo quản hàng hóa, chúng ta lưu ý các yêu cầu cơ bản như sau: Gv: Hoàng Văn Ánh -4- Khoa ĐKTB - Trường CĐ HH 2 Hàng hóa vận tải biển 2 Tài liệu lưu hành nội bộ - Khâu chuẩn bị hầm hàng trước khi xếp hàng lên: Hầm hàng phải được chuẩn bị khô, sạch, kín chắc. Trên các thành vách, hốc, xà gọc ngang… của hầm hàng không còn mùi, bẩn,.tồn đọng hàng hóa của các chuyến trước. Các hố la canh phải được dọn dẹp sạch sẽ, khô sạch. Làm sạch lưới lọc hố la canh.
Các ống đo, ống thông hơi két dầu, két dãn, các đường ống nước chạy quanh hầm hàng…phải được bít kín, che đậy cẩn thận. Chắn bụi bẩn ở các kho, ống thông hơi, các thiết bị máy móc trên boong. - Cần phải có đầy đủ thông tin về hàng hóa được chở trên tàu như: khối lượng, tính chất, đặc điểm…để thực hiện và sử dụng các biện pháp xếp dỡ và bảo quản phù hợp. Quá trình xếp, dỡ luôn luôn có người kiểm tra giám sát khi tàu làm hàng.
Khi phát hiện bất thường cần thông báo ngay cho sĩ quan quản lý biết có biện pháp khắc phục phù hợp. Sử dụng các biện pháp bảo quản thích hợp, thường xuyên kiểm tra các miệng hầm hàng nơi có nguy cơ nước bên ngoài thâm nhập, sử dụng các biện pháp thông gió phù hợp sẵn có trên tàu. An toàn vận chuyển 1. Công tác chuẩn bị và kiểm tra kỹ thuật trước khi nhận hàng Công tác chuẩn bị trước khi nhận hàng cần lưu ý như sau: - Chuẩn bị hầm hàng, phương án và kế hoạch nhận hàng, phương thức sắp xếp hàng; - Vệ sinh, tẩy rửa khô sạch,…hầm hàng; - Vệ sinh kỹ hố la canh, hàng hóa còn dư đọng ở chuyến trước, tẩy rửa kỹ càng; - Kiểm tra hệ thống thông gió hầm hàng; - Kiểm tra kín chắc nắp các hầm hàng; - Kiểm tra và tìm hiểu đầy đủ thông tin, đặc điểm của loại hàng chuyên chở về đặc tính vật lý, hóa học, sinh học… - Lập sơ đồ và phương án sắp xếp hàng an toàn trước khi thực hiện đưa hàng hóa xuống tàu; - Bố trí nhân lực kiểm tra giám sát làm hàng theo ca trực và vị trí phù hợp; - Kiểm tra thông báo ổn định tàu về ứng suất sức bền thân tàu; - Phương thức nhận hàng đảm bảo ổn định tàu; - Kiểm tra các két ballast; Gv: Hoàng Văn Ánh -5- Khoa ĐKTB - Trường CĐ HH 2 Hàng hóa vận tải biển 2 Tài liệu lưu hành nội bộ - Thực hiện giám định mớn nước ban đầu.
Từ các công tác trên mới có thể đưa ra phương án nhận/trả hàng và vận chuyển an toàn. Cố định, đánh tẩy bề mặt hàng rời - Do đặc tính hàng rời dễ tản rời, sụt lún,. nên cần chú ý đến công tác đánh tẩy cào bằng, cố định hàng hóa tránh bị xô lệch, nghiêng, dạt về môt bên khi tàu chịu tác dụng của sóng gió gây lắc ngang và dọc tàu dẫn tới mất ổn định gây lật và chìm tàu.