KHÁI NIỆM VỀ TRUYỀN THÔNG - GIÁO DỤC SỨC KHỎE VÀ NÂNG CAO SỨC KHỎE MỤC TIÊU 1. Trình bày được khái niệm, mục đích của Truyền thông - giáo dục sức khỏe và nâng cao sức khỏe. Phân tích được vị trí vai trò của Truyền thông - giảo dục sức khỏe trong cồng tác chăm sóc sức khỏe nhân dân. Trình bày được hệ thống tổ chức Truyền thông - giáo dục sức khỏe trong ngành Y tế Việt Nam.
MỘT SỐ KHÁI NIỆM 1. Thông tin Thông tin là quá trình chuyển đi các tin tức, sự kiện từ một nguồn phát tin tới đối tượng nhận tin. Cung cấp thông tin cho các đối tượng là một phần quan trọng của truyền thông - giáo dục sức khỏe (TT-GDSK), nhưng TT-GDSK không chỉ là quá trình cung cấp các tin tức một chiều từ nguồn phát tin đến nơi nhận tin mà là quá trình tác động qua lại và có sự tương tác giữa người TT-GDSK và đối tượng được TT-GDSK. Việc cung cấp các thông tin cơ bản, cần thiết về bệnh tật, sức khỏe cho cá nhân và cộng đồng, nhất là các vấn đề sức khỏe, bệnh tật mới là bước quan trọng để cung cấp kiến thức, làm cho cá nhân và cộng đồng có nhận thức đúng đắn về các vấn đề sức khỏe, bệnh tật, nhu cầu chăm sóc, bảo vệ sức khỏe và nâng cao sức khỏe.
Các phương tiện thông tin đại chúng như đài, ti vi, internet và các ấn phẩm có vai trò rất quan trọng trong việc cung cấp thông tin về sức khỏe, bệnh tật nói chung. Tuyên truyền Là hoạt động cung cấp thông tin, thông điệp về một chủ đề sức khỏe, bệnh tật nào đó, nhưng được lặp đi lặp lại nhiều lần, bằng nhiều hình thức, như quảng cáo trên các phương tiện báo, đài, ti vi, pano, áp phích, tờ rơi. Với hình thức tuyên truyền, thông tin được chuyển đi chủ yếu là theo một chiều. Tuyên truyền qua quảng cáo có thể đưa lại kết quả tốt, nhưng những thông điệp tuyên truyền liên quan đến sức khỏe phải được kiểm duyệt chặt chẽ để đảm bảo những thông điệp đó là đủng khoa học và có lợi cho sức khỏe, tránh những quảng cáo chỉ mang tính thương mại thuần túy, thiểu cơ sở khoa học đã được chứng minh và có thể có hại cho sức khỏe của cá nhân và cộng đồng.
Giáo dục Giáo dục là cơ sở của tất cả các quá trình học tập. Là quá trình làm cho học tập được diễn ra thuận lợi, như vậy giáo dục gắn liền với học tập. Tuy nhiên rất khóđể phân biệt rõ ràng giữa giáo dục và học tập. Cả giáo dục và học tập ở mỗi người đều diễn ra qua các hoạt động giảng dạy của giáo viên, của những người hướng dẫn, nhưng cũng có thế diễn ra bằng chính các hoạt động của bản thân mỗi cá nhân với các động cơ riêng của họ.
Theo từ điển tiếng Việt (tác giả Bùi Ý), giáo dục là tác động có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của con người để họ dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra. Giáo dục về chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe có thể được coi là một lĩnh vực giáo dục đặc thù mà bất kỳ người nào cũng cần được giáo dục, vì ai cũng rất cần có sức khỏe tốt để học tập, lao động và đảm bảo chất lượng cuộc sống khỏe mạnh về mọi mặt. Truyền thông - giáo dục sức khỏe Truyền thông - giáo dục sức khỏe là một trong những hoạt động quan trọng trong công tác chăm sóc sức khỏe nói chung và công tác y tế dự phòng nói riêng, góp phần giúp mọi người đạt được tình trạng sức khỏe tốt nhất, thông qua các hoạt động chăm sóc sức khỏe chủ động của chính mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng. Sức khỏe được Tổ chức Y tế thế giới định nghĩa là một trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần và xã hội chứ không chỉ là không có bệnh hay thương tật.
Sức khỏe là vốn quý nhất của mỗi người, là nhân tố cơ bản trong toàn bộ sự phát triển của xã hội. Có nhiều yếu tố tác động đến sức khỏe của mỗi người: yếu tố xã hội, văn hoá, kinh tế, môi trường và yếu tố sinh học như di truyền, thể chất. Muốn có sức khỏe tốt phải tạo ra môi trường sổng lành mạnh và đòi hỏi phải có sự tham gia tích cực, chủ động của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng vào các hoạt động bảo vệ và nâng cao sức khỏe. Trên thực tế các cá nhân, gia đình và cộng đồng đưa ra hầu hết các quyết định chăm sóc sức khỏe của họ chứ không phải cán bộ y tế.
Để có được quyết định đúng đắn về chăm sóc sức khỏe mỗi người cần có hiểu biết nhất định về sức khỏe và bệnh tật. Tổ chức cung cấp các dịch vụ y tế không thể đạt kết quả tốt nếu tách rời hoạt động TT-GDSK. Vai trò của TT-GDSK đã được Tổ chức Y tế thế giới rất coi trọng và được đặc biệt nhấnmạnh tại hội nghị Alma Ata năm 1978 về chăm sóc sức khỏe ban đầu. Đẩy mạnh công tác TT-GDSK là biện pháp quan trọng giúp mọi người dân có kiến thức về sức khỏe, bảo vệ và nâng cao sức khỏe, từ đó có cách nhìn nhận vấn đề sức khỏe đúng đắn và hành động thích hợp vì sức khoẻ của chính mình và của những người khác.
Ở nước ta từ trước đến nay, hoạt động TT-GDSK đã được thực hiện dưới các tên gọi khác nhau như: tuyên truyền vệ sinh phòng bệnh, tuyên truyền giáo dục sức khỏe, giáo dục vệ sinh phòng bệnh. dù dưới cái tên nào thì các hoạt động cũng nhằm mục đích chung là góp phần bảo vệ nâng cao sức khỏe cho nhân dân. Hiện nay, tên gọi TT-GDSK được sử dụng khá phổ biến và được coi là tên gọi chính thức phù hơp với hệ thống TT-GDSK ở nước ta. Có thể định nghĩa TT-GDSK như sau: 2 Định nghĩa TT-GDSK: Truyền thông - giáo dục sức khỏe giống như giáo dục chung, là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch đến suy nghĩ và tình cảm của con người, nhằm nâng cao kiến thức, đạt được thái độ tích cực và thực hành hành vi sức khỏe lành mạnh để bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho các cá nhân, gia đình và cộng đồng.
Truyền thông - giáo dục sức khỏe là quá trình cung cấp thông tin, giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện để mọi người hiểu, nhận ra được vấn đề sức khỏe của họ và chọn được cách giải quyết thích hợp nhất vấn đề sức khỏe của họ. Như vậy, truyền thông - giáo dục sức khỏe nói chung tác động vào 3 lĩnh vực: kiến thức của đối tượng đối với vấn đề sức khỏe, thái độ của đối tượng đối với sức khỏe, thực hành hay các hành động ứng xử của đối tượng đối với việc chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe. Định nghĩa này cũng cho thấy TT- GDSK là một quá trình cần được tiến hành thường xuyên liên tục, lâu dài, kết hợp nhiều phương pháp chứ không phải là công việc chỉ tiến hành một lần. Mối liên quan giữa người TT-GDSK và người được TT-GDSK Thực chất TT-GDSK là quá trình dạy và học, trong đó tác động giữa người thực hiện giáo dục sức khỏe và người được giáo dục sức khỏe theo hai chiều.
Người thực hiện TT-GDSK không phải chỉ là người “Dạy” mà còn phải biết “Học” từ đối tượng của mình. Thu nhận những thông tin phản hồi từ đối tượng được TT-GDSK là hoạt động cần thiết để người thực hiện TT-GDSK điều chỉnh, bổ sung hoạt động của mình nhằm nâng cao kỹ năng, nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ TT-GDSK. Trong TT-GDSK, chúng ta quan tâm nhiều nhất đến vấn đề làm thế nào để mọi người hiểu được các yếu tố nào có lợi và yếu tố nào có hại cho sức khỏe, từ đó khuyến khích người dân thực hành có lợi cho sức khỏe và từ bỏ các thực hành có hại cho sức khỏe. Trên thực tế do thiếu hiểu biết, nhiều hành vi có hại cho sức khỏe được người dân thực hành từ lâu, có thể trở thành những niềm tin, phong tục tập quán, vì thế để thay đổi hành vi này cần thực hiện TT-GDSK lâu dài, thường xuyên, liên tục, bằng nhiều phương pháp khác nhau, chứ không phải là công việc làm một lần là đạt được kết quả ngay.
Để thực hiện tốt TT-GDSK đòi hỏi phải xây dựng kế hoạch lâu dài, có sự quan tâm đầu tư các nguồn lực thích đáng. Triết lý của TT-GDSK đã được đề cập đến trong các tài liệu của Tổ chức Y tế thế giới. Sự tập trung của TT-GDSK là vào lý trí, tình cảm và các hành động nhằm thay đổi: hành vi có hại, thực hành hành vi có lợi mang lại cuộc sống khỏe mạnh, hữu ích. TT-GDSK cũng là phương tiện nhằm phát triển ý thức con người, phát huy tinh thần tự lực cánh sinh trong giải quyết vấn đề sức khỏe của cá nhân và cộng đồng.
TT-GDSK không phải chỉ là cung cấp thông tin hay nói với mọi người những gì họ cần làm cho sức khỏe của họ mà là quá trình cung cấp kiến thức, tạo điều kiện thuận lợi về môi trường để nâng cao nhận thức, chuyển đổi thái độ về sức khỏe và thực hành hành vi sức khỏe lành mạnh. Điều cần phải ghi nhớ là không nên hiểu TT-GDSK đơn giản như trong suy nghĩ của một số người coi TT-GDSK chỉ là cung cấp thật nhiều thông tin về sức khỏe cho mọi người. Mục đích cơ bản của TT-GDSK là: - Giúp cho cá nhân và cộng đồng đủ kiến thức để giúp họ nhận thức, xác định được nhu cầu chăm sóc sức khỏe của họ và giới thiệu cho họ các cơ sở cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe để cá nhân và 3 cộng đồng có thể tiếp cận và sử dụng hợp lý. - Làm cho mọi người hiểu rõ những việc cần làm để giải quyết các vấn đề sức khỏe bệnh tật, nâng cao sức khỏe, bằng những khả năng, nỗ lực của chính họ với sự giúp đỡ, hỗ trợ của cán bộ y tế cũng như những người liên quan.
- Giúp mỗi người và cộng đồng đưa ra được quyết định đúng đắn và thực hiện các hành động thích hợp nhất để có cuộc sống khỏe mạnh, đạt được tình trạng sức khỏe tốt nhất có thể được. Mỗi người quan tâm đến bảo vệ chăm sóc sức khỏe khi khỏe mạnh.