Chương 1: DẪN NHẬP TÂM LÝ HỌC I. BẢN CHẤT, CHỨC NĂNG VÀ PHÂN LOẠI CÁC HIỆN TƯỢNG TÂM LÝ NGƯỜI (HTTL) 1. Bản chất: • Tâm lý là gì?: Tâm lý là toàn bộ những hiện tượng tinh thần nảy sinh và diễn biến ở trong não, tạo nên cái mà ta gọi là nội tâm của mỗi người (người khác không trực tiếp nhìn thấy) và có thể biểu lộ ra thành hành vi (có thể trực tiếp nhìn thấy). • Bản chất của hiện tượng tâm lý người: + Tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người thông qua chủ thể và mang tính chủ thể - Phản ánh là thuộc tính chung của mọi sự vật ñang vận ñộng, tác ñộng vào nhau và ñể lại dấu vết trên nhau.
Dấu vết ñó là sự phản ánh. Sự phản ánh là hiện tượng có thể mang tính vật lý, hoá học, sinh học, xã hội, tâm lý, từ ñơn giản nhất ñến phức tạp nhất và có thể chuyển hoá lẫn nhau. + Phản ánh tâm lý có những ñặc ñiểm sau ñây: - Có sự tác ñộng của các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan vào các giác quan và từ các giác quan vào não của một con người cụ thể. - Mang tính chủ quan của chủ thể (tức là con người cụ thể mang bộ não ñang hoặc ñã ñược hiện thực khách quan tác ñộng).
ðiều này xuất phát từ vai trò của chủ thể trong việc tiếp nhận sự tác ñộng của hiện thực khách quan. + Tâm lý người mang bản chất xã hội - lịch sử - Nội dung của tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan, hiện thực khách quan ở ñây không chỉ là những yếu tố mang tính tự nhiên mà chủ yếu nó mang tính xã hội. - Tâm lý của từng cá nhân không chỉ là tâm lý của riêng cá nhân ñó mà còn có phần nào trong ñó là tâm lý của một nhóm người trong xã hội mà cá nhân ñó là thành viên, hay nói cách khác, trong cái riêng là tâm lý của một cá nhân có cái chung là tâm lý của xã hội. Trang 1 Tâm lý học ñại cương Biên soạn: Phạm Hoàng Tài - Xã hội bao giờ cũng là xã hội của của một giai ñoạn cụ thể trong lịch sử xã hội.
Con người là sản phẩm không chỉ của tự nhiên (mang tính sinh học) mà còn là sản phẩm và chủ thể của xã hội. Do ñó tâm lý con người mang bản chất xã hội. Mặt khác, xã hội mang tính lịch sử, tính thời ñại, cho nên tâm lý con người cũng là sản phẩm của lịch sử, của thời ñại và mang tính lịch sử, tính thời ñại. Chức năng: • Chức năng ñịnh hướng: cho từng hành ñộng, cho từng loại hoạt ñộng, cho từng chặng ñường ñời và cho cả cuộc ñời, với tư cách là xu hướng, là ñộng cơ của mỗi người.
ðịnh hướng là vạch phương hướng cho hoạt ñộng, chuẩn bị công việc, hình thành mục ñích. • Chức năng ñiều khiển: ñiều khiển là tổ chức, ñôn ñốc hoạt ñộng của chủ thể, ñảm bảo cho hoạt ñộng của chủ thể ñạt hiệu quả nhất ñịnh. • Chức năng ñiều chỉnh: ñiều chỉnh là sửa chữa, uốn nắn hoạt ñộng, hành ñộng, thao tác nếu có sai sót. • Chức năng kiểm tra và ñánh giá kết quả hành ñộng: là việc xem xét, xác ñịnh xem hoạt ñộng có diễn ra theo ñúng sự ñiều khiển, ñịnh hướng và kết quả có như ý muốn hay không.
Các chức năng nêu trên ñều nhằm thực hiện chức năng chung của tâm lý là giúp con người không chỉ thích ứng với môi trường và hoàn cảnh mà còn làm chủ ñược môi trường và hoàn cảnh, thông qua ñó con người cũng làm chủ ñược bản thân mình, cải tạo ñược hoàn cảnh và sáng tạo ra chính bản thân mình. Phân loại các hiện tượng tâm lý 3. Phân loại theo thời gian tồn tại và diễn biến của các HTTL • Những quá trình tâm lý: cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng, trí nhớ, cảm xúc, hành ñộng, …. • Những trạng thái tâm lý: chú ý, thiền, lạc quan, bi quan, yêu ñời, chán nản, say xỉn, ñiên, ….
• Những thuộc tính tâm lý: xu hướng, năng lực, tính cách, khí chất, tình cảm,. Trang 2 Tâm lý học ñại cương Biên soạn: Phạm Hoàng Tài 3. Phân loại theo ý thức • Ý thức • Tiềm thức • Vô thức 3. Phân loại theo nơi biểu hiện • Trong nội tâm (tức tâm trí ở trong não) • Qua hành vi (lời nói, việc làm, cử chỉ, bộ mặt, cử ñộng, vận ñộng) 3.
Phân loại theo cặp phạm trù cái riêng và cái chung • Tâm lý cá nhân • Tâm lý xã hội 3. Phân loại theo sức khoẻ • Tâm lý bình thường • Tâm lý không bình thường (tâm bệnh) II. ðỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÂM LÝ HỌC 1. ðối tượng • Tâm lý học là ngành khoa học nghiên cứu hành vi và các quá trình tâm thần.
• ðối tượng nghiên cứu của tâm lý học là tâm lý người nói chung và từng loại hiện tượng tâm lý người nói riêng. Nhiệm vụ • Nghiên cứu bản chất, cấu trúc và qui luật hình thành, vận hành, phát triển tâm lý nói chung, của từng loại hiện tượng tâm lý nói riêng. • Nghiên cứu những qui luật tâm lý ñặc thù của từng loại hoạt ñộng nghề nghiệp khác nhau trong xã hội như y tế, giáo dục, khoa học, nghệ thuật, thể thao, kinh doanh, quản lý, quân sự. • Nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của tâm lý học, nghiên cứu các phương pháp tiếp cận – nghiên cứu tâm lý người.
• ðưa ra các giải pháp ñể phát huy nhân tố con người một cách hiệu quả nhất. Các phương pháp nghiên cứu 3. Các phương pháp tổ chức việc nghiên cứu Trang 3 Tâm lý học ñại cương Biên soạn: Phạm Hoàng Tài Chọn ñối tượng nghiên cứu ñảm bảo tính khách quan, có ý nghĩa về mặt khoa học và có tính cấp thiết phải giải quyết. Xác ñịnh mục ñích nghiên cứu, xây dựng giả thuyết khoa học, xác ñịnh nhiệm vụ nghiên cứu, lựa chọn các phương pháp nghiên cứu phù hợp.
Xây dựng kế hoạch nghiên cứu, tổ chức lực lượng nghiên cứu, chuẩn bị ñịa bàn nghiên cứu và các phương tiện, ñiều kiện cần thiết phục vụ cho việc nghiên cứu. Các phương pháp thu thập số liệu 3. Phương pháp quan sát • Quan sát là loại tri giác có chủ ñịnh, nhằm xác ñịnh các ñặc ñiểm của ñối tượng qua những biểu hiện như hành ñộng, cử chỉ, cách nói năng. • Quan sát có nhiều hình thức: quan sát toàn diện hay bộ phận, quan sát có trọng ñiểm, quan sát trực tiếp hay gián tiếp, … 3.
Phương pháp thực nghiệm • Thực nghiệm là quá trình chủ ñộng tác ñộng vào hiện thực trong những ñiều kiện khách quan ñã ñược khống chế ñể gây ra hiện tượng cần nghiên cứu, lặp ñi lặp lại nhiều lần nhằm tìm ra một quan hệ nhân quả, tính qui luật của hiện tượng nghiên cứu. • Có hai loại thực nghiệm cơ bản là thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và thực nghiệm tự nhiên. Phương pháp trắc nghiệm (Test) • Test là một phép thử ñể “ño lường” tâm lý ñã ñược chuẩn hoá trên một số lượng người ñủ tiêu biểu. • Test trọn bộ gồm 4 phần: + Văn bản test + Hướng dẫn qui trình tiến hành + Hướng dẫn ñánh giá + Bản chuẩn hoá 3.
Phương pháp ñàm thoại (trò chuyện) ðó là cách ñặt ra các câu hỏi cho ñối tượng và dựa vào câu trả lời của họ ñể trao ñổi, hỏi thêm, nhằm thu thập thông tin về vấn ñề cần nghiên cứu. Trang 4 Tâm lý học ñại cương Biên soạn: Phạm Hoàng Tài 3. Phương pháp ñiều tra • Là phương pháp dùng một số câu hỏi nhất loạt ñặt ra cho một số lớn ñối tượng nghiên cứu nhằm thu thập ý kiến chủ quan của họ về một vấn ñề nào ñó. • Câu hỏi dùng ñể ñiều tra có thể là câu hỏi ñóng hoặc câu hỏi mở.
Hình thức trả lời bằng cách viết ra hoặc bằng lời rồi ñược ghi lại. Phương pháp phân tích sản phẩm hoạt ñộng ðó là phương pháp dựa vào các kết quả sản phẩm (vật chất, tinh thần) của hoạt ñộng do con người làm ra ñể nghiên cứu các chức năng tâm lý của von người ñó, bởi vì trong sản phẩm do con người làm ra có chứa ñựng “dấu vết” tâm lý, ý thức, nhân cách của con người. Phương pháp nghiên cứu tiểu sử cá nhân Có thể nhận ra các ñặc ñiểm tâm lý cá nhân thông qua viêc phân tích tiểu sử cuộc sống của cá nhân ñó. ðể việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu một cách có hiệu quả, ñem lại kết quả khách quan - khoa học, cần lưu ý những ñiểm sau: • Sử dụng phương pháp nghiên cứu thích hợp với vấn ñề nghiên cứu • Sử dụng phối hợp, ñồng bộ các phương pháp nghiên cứu ñể ñem lại kết quả khách quan - toàn diện.
Các phương pháp xử lý số liệu Thông thường, ñể xử lý số liệu chúng ta sử dụng các phương pháp toán thống kê. Các phương pháp lí giải kết quả và rút ra kết luận • Phân tích, mô tả, trình bày các số liệu thu ñược về mặt ñịnh lượng. • Phân tích, lí giải các kết quả về mặt ñịnh tính trên cơ sở lý luận ñã xác ñịnh, chỉ rõ những ñặc ñiểm bản chất, những biểu hiện diễn biến có tính qui luật của ñối tượng nghiên cứu. • Khái quát các nhận xét khoa học, rút ra những kết luận mang tính ñặc trưng, khái quát về vấn ñề ñược nghiên cứu.
Trang 5 Tâm lý học ñại cương Biên soạn: Phạm Hoàng Tài III. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN VÀ TƯƠNG LAI CỦA TÂM LÝ HỌC 1. Lịch sử phát triển của tâm lý học • Ngay từ thời Hy Lạp, La Mã cổ ñại ñã xuất hiện những quan ñiểm tâm lý học sơ khai (về nguồn gốc tâm lý học, lí giải hoạt ñộng trí não của con người, cách thức vận hành của cơ thể hay phương pháp nhìn nhận, ñánh giá nhân cách của cá nhân). Trên cơ sở những quan ñiểm sơ khai ñó, trong suốt nhiều thế kỉ, các triết gia tiếp tục có những nghiên cứu, ñưa ra nhiều lập luận về các vấn ñề thuộc lĩnh vực tâm lý học.
Thời ñiểm tâm lý học chính thức trở thành một khoa học là vào năm 1789 với sự ra ñời của phòng thực nghiệm tâm lý học ñầu tiên tại ðức do Wilhelm Wundt thành lập, trong khoảng thời gian này William James cũng thành lập một phòng thực nghiệm tâm lý học khác ở Mỹ.