Chương 7 CUNG - CÇU TIÒN TÖ Vµ L¹M PH¸T Đối với bất kỳ nền kinh tế nào, việc điều tiết cung cầu tiền tệ và kiểm soát lạm phát là vấn đề vô cùng quan trọng. Chương này giới thiệu các vấn đề cơ bản về cung cầu tiền tệ và lạm phát, thiểu phát như là các khái niệm, các lý thuyết, học thuyết về cung cầu tiền và nguyên nhân, tác động của lạm phát, thiểu phát cũng như các biện pháp phòng chống, kiểm soát lạm phát, thiểu phát. Qua chương học này, người học có thể hiểu được mối quan hệ mật thiết giữa các khối tiền trong lưu thông, cũng như hiểu được sự tác động của khối lượng tiền cung ứng cho lưu thông, khối lượng tiền có mặt trong lưu thông và lạm phát, thiểu phát. Từ đó, các giải pháp kiểm soát lạm phát, thiểu phát được xây dựng nhằm rút bớt lượng tiền thừa trong lưu thông, cân đối với nhu cầu về tiền của nền kinh tế.
CUNG - CÇU TIÒN TÖ 7. Các khối tiền trong lưu thông 7. Các loại tiền tệ trong nền kinh tế hiện đại Ngày nay, cùng với quá trình phát triển mạnh mẽ của thị trường tài chính, quan niệm về tiền tệ đã được mở rộng. Tiền tệ không chỉ là tiền pháp định do NHTW phát hành mà ngay cả các tài khoản ký thác tại ngân hàng, các chứng từ có giá có khả năng hoán chuyển trên thị trường tài chính,… cũng được xem là tiền theo nghĩa rộng hơn.
Nói cách khác, các loại tiền trong nền kinh tế thị trường phát triển thường được xếp theo trình tự căn cứ vào nhận dạng theo “tính lỏng trong giao dịch” - một thuật ngữ được sử dụng khá thường xuyên ở hầu hết các sách nghiên cứu về tiền. “Tính lỏng” biểu hiện cho khả năng dễ dàng chuyển sang tiền mặt nhằm đáp ứng cho nhu cầu giao dịch. Theo đó, có thể thấy tiền pháp định do nhà nước phát hành đạt “tính lỏng” cao nhất, sau đó mới đến các 194 loại tiền tài sản khác. Để cụ thể hơn, sau đây chúng ta sẽ lần lượt xem xét các loại tiền trong nền kinh tế hiện đại.
- Tiền có tính lỏng cao Loại tiền này có tính lỏng cao nhất khi thực hiện các quan hệ trao đổi và đây cũng là tính chất nổi bật so với các loại tiền tài sản khác. Vì thế, tiền có tính lỏng cao được xếp vào khối tiền giao dịch trong các phép đo tổng lượng tiền của NHTW các nước. Tiền có tính lỏng cao bao gồm: * Tiền pháp định: Bao gồm các loại tiền giấy, tiền kim loại do Nhà nước phát hành. Tên gọi “tiền pháp định” đã cho thấy các loại tiền này được Nhà nước thống nhất phát hành và cho phép lưu thông với mệnh giá được ghi trên đồng tiền theo luật định.
Đồng tiền pháp định thể hiện quyền lực của Nhà nước trong quá trình điều tiết lưu thông tiền tệ qua hoạt động phát hành cũng như thu hồi tiền từ lưu thông nhằm thực hiện những mục tiêu của Chính phủ trong từng thời kỳ. Mặt khác, đồng tiền pháp định còn khẳng định chủ quyền quốc gia, sự độc lập của hệ thống tiền tệ mỗi quốc gia đó trên trường quốc tế. Do vậy, về hình thức, tiền pháp định luôn có dấu quốc huy trên đồng tiền, đặc biệt đối với các loại tiền giấy, thường còn phải có số sêri phát hành và chữ ký của một quan chức Chính phủ. Trong lưu thông, tiền pháp định có thể được gọi bằng nhiều thuật ngữ khác nhau như: tiền mặt, tiền NHTW, tiền của Nhà nước,… Mặc dù là một loại tiền có tính thanh khoản cao đáp ứng ngay cho nhu cầu giao dịch song việc nắm giữ tiền này có mức sinh lợi thấp nhất.
* Tiền gửi không kỳ hạn hay các khoản tiền gửi trên các tài khoản thanh toán tại các ngân hàng, các tổ chức tín dụng. Là một loại tiền có tính lỏng thấp hơn so với tiền pháp định vì phải thông qua một số thủ tục thanh toán theo quy định khi thực hiện giao dịch. Tuy nhiên, trong điều kiện những dịch vụ thanh toán qua ngân hàng trở nên tiện ích thì vấn đề thanh toán từ tiền gửi không kỳ hạn hay các tài khoản thanh toán có thể phát hành séc,… sẽ góp phần giảm đáng kể những chi phí không cần thiết trong thanh toán bằng tiền mặt. Ở Việt Nam hiện nay hầu hết các ngân hàng thương mại còn thực hiện trả lãi 195 cho các khoản tiền gửi thanh toán nên so với tiền mặt, nó còn đáp ứng phần nào mục tiêu sinh lời cho người sở hữu tiền.
Điều đó giải thích tại sao ở một số nước phát triển, bộ phận tiền này chiếm đến 75% tổng khối tiền dùng cho giao dịch. - Các loại tiền tài sản Xét về thực chất, tiền tài sản không phải là tiền giao dịch vì người ta không thể sử dụng nó như là một phương tiện trao đổi không hạn chế về thời gian như tiền mặt cũng như không thể đáp ứng nhu cầu giao dịch ngay lập tức như các loại tiền có tính lỏng cao nhưng chúng được xem như là tiền vì người ta có thể dễ dàng chuyển đổi chúng ra thành tiền thông qua hoạt động của thị trường tài chính. Mặt khác, với tên gọi “tiền tài sản” cho thấy đây là loại tài sản được người sở hữu nắm giữ như là một hình thức đầu tư sinh lợi song chúng lại có khả năng hoán chuyển linh hoạt sang tiền trong thời gian ngắn. Từ đó, việc thừa nhận loại tiền tài sản trong kết cấu khối tiền của NHTW các nước phụ thuộc rất nhiều vào mức độ phát triển kinh tế thị trường của nước đó mà đặc biệt là thị trường tài chính.
Các loại tiền tài sản bao gồm: * Các loại tiền gửi có kỳ hạn của cá nhân và tổ chức tại các ngân hàng thương mại, các quỹ tín dụng: Loại tiền này đem lại mức sinh lợi khá ổn định cho người sở hữu và được thực hiện với nguyên tắc thời hạn càng dài thì lãi suất càng cao, bao gồm: + Tiền gửi tiết kiệm của công chúng tại các quỹ tiết kiệm, các ngân hàng. + Tiền gửi có kỳ hạn của cá nhân và doanh nghiệp tại các tổ chức tín dụng. Sự phân biệt này giúp cho NHTW sắp xếp vào các khối tiền tương ứng để dễ theo dõi mức độ đầu tư và khả năng huy động nguồn tài chính trong công chúng qua hệ thống ngân hàng. * Các khoản tiền gửi ở thị trường tiền tệ.
Các nước có thị trường tiền tệ phát triển luôn có xu hướng huy động rất đa dạng các nguồn tiền gửi với quy mô từ nhỏ đến lớn cũng như thời 196 gian huy động từ ngắn đến dài. Người sở hữu các khoản tiền gửi trên thị trường tiền tệ có lợi thế vừa được hưởng lãi suất cao mà khi cần có thể phát hành séc để thanh toán hoặc chuyển nhượng dễ dàng ngay trên thị trường tiền tệ. * Các chứng từ nợ ngắn hạn, trung hạn được mua bán trên thị trường tiền tệ Tín phiếu kho bạc, trái phiếu tiết kiệm do các ngân hàng, các cấp chính quyền địa phương, công ty tài chính,… huy động, các hợp đồng mua lại qua đêm, tiền gửi Euro-dollar qua đêm, tiền gửi Euro-dollar có kỳ hạn… * Các loại tiền tài sản khác: Tùy theo khả năng thanh khoản nhanh hay chậm mà một số nước công nghiệp phát triển còn xếp các chứng thư như: Trái phiếu kho bạc, thương phiếu, hối phiếu thương mại đã được ngân hàng chấp nhận vào loại tài sản có độ lỏng kém hơn các loại tiền đã nêu trên nên thường được xếp vào khối tiền sau cùng trong phép đo tổng lượng tiền của NHTW các nước. Phép đo tổng lượng tiền trong nền kinh tế hiện đại Trong phần trên chúng ta đã xem xét các loại tiền tệ trong nền kinh tế hiện đại, từ đây, vấn đề đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách mà cụ thể là NHTW mỗi nước-cơ quan chịu trách nhiệm chính trong xây dựng và thực thi chính sách tiền tệ, là phải biết một cách chính xác các thành phần của lượng tiền cung ứng vào lưu thông bao gồm các bộ phận nào để có thể dự báo được những biến động kinh tế cũng như có những biện pháp điều chỉnh hợp lý.
Thông thường, NHTW các nước sẽ vừa áp dụng phương pháp lý thuyết trên cơ sở vận dụng linh hoạt các học thuyết kinh tế tiền tệ vừa áp dụng phương pháp kinh nghiệm trên cơ sở kiểm nghiệm thực tiễn để xây dựng một phép đo tổng lượng tiền trong lưu thông từ hẹp đến rộng một cách phù hợp nhất với diễn biến của môi trường kinh tế nước mình. Trước khi tìm hiểu cụ thể về phép đo tổng lượng tiền trong lưu thông và các thành phần của nó, cần phải biết khái 197 niệm “Khối lượng tiền tệ trong lưu thông”. Khối lượng tiền trong lưu thông là khái niệm dùng để chỉ tất cả các phương tiện được chấp nhận làm trung gian trao đổi với mọi hàng hóa, dịch vụ và các khoản thanh toán khác tại một thị trường cụ thể trong một khoảng thời gian nhất định. Để dẫn ra một mô hình của quá trình cung ứng tiền tệ, người ta phân biệt các khối tiền trong lưu thông.
Thành phần mức cung tiền tệ thay đổi thường xuyên từ giai đoạn này sang giai đoạn khác và khác nhau giữa các nước. Thành phần mức cung tiền tệ hay phạm vi các phép đo khối lượng tiền có thể được trình bày khái quát như sau: - Khối tiền tệ M1 (Khối tiền tệ giao dịch): Đây là khối tiền tệ theo nghĩa hẹp nhất về lượng tiền cung ứng, nó chỉ bao gồm những phương tiện được chấp nhận ngay trong trao đổi hàng hoá, mà không phải qua một bước chuyển đổi nào. Với khối tiền tệ này, tổng lượng tiền cung ứng bao gồm: + Tiền đang lưu hành: Gồm toàn bộ tiền mặt do ngân hàng trung ương phát hành đang lưu hành ngoài hệ thống ngân hàng. Xét về chủng loại, tiền đang lưu hành bao gồm các loại tiền giấy, tiền xu,.
+ Tiền gửi không kỳ hạn ở ngân hàng thương mại: Là loại tiền gửi mà chủ sở hữu của nó có thể rút ra hoặc phát hành séc để thanh toán tiền mua hàng hoá hay dịch vụ vào bất kỳ lúc nào. - Khối tiền tệ M2 (Khối tiền giao dịch mở rộng): Đây là phép đo khối lượng tiền rộng hơn trong lưu thông. Khối tiền tệ này bao gồm: + Khối tiền tệ M1. + Tiền gửi tiết kiệm, tiền gửi có kỳ hạn tại các ngân hàng thương mại.
- Khối tiền tệ M3: Khối tiền tệ này bao gồm: + Khối tiền tệ M2. + Các khoản tiền gửi tại các định chế tài chính khác.