CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TIỀN TỆ VÀ LƯU THÔNG TIỀN TỆ I. NGUỒN GỐC VÀ BẢN CHẤT CỦA TIỀN TỆ: Từ rất sớm trong lịch sử loài người ã xuất hiện nhu cầu phải có một hình thức tiền tệ làm trung gian trao ổi. Tuy nhiên quá trình phát triển các hình thái của tiền tệ cho thấy khó có thể ưa ra một ịnh nghĩa về tiền tệ ược các nhà kinh tế học thống nhất và chấp nhận. Trong tác phẩm góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị, K.
Marx viết “ Một khi người ta hiểu rằng nguồn gốc của tiền tệ ở ngay trong hàng hoá, thì người ta ã khắc phục ược các khó khăn chính trong sự phân tích tiền tệ”. Nhưng Marx cũng chỉ ra rằng người chỉ nghiên cứu tiền tệ và các hình thái tiền tệ trực tiếp sinh ra từ trao ổi hàng hoá chứ không nghiên cứu các hình thái tiền tệ thuộc về một giai oạn cao hơn của quá trình sản xuất như tiền tín dụng chẳng hạn. Khi nói ến tiền tệ, hầu hết các nhà kinh tế học trước ây cũng cho rằng ó là phương tiện trung gian trao ổi. Điều này chỉ phù hợp và úng với giai oạn ban ầu khi con người bắt ầu sử dụng công cụ tiền tệ.
Quá trình phát triển của tiền tệ cho thấy tiền tệ không chỉ có vai trò trung gian trao ổi mà nó còn giúp cho chúng ta thực hiện các hoạt ộng ầu tư tín dụng… Ngoài ra, còn có những vật thể khác giữ vai trò trung gian trao ổi như chi phiếu, thương phiếu, kỳ phiếu,… mà các nhà kinh tế học vẫn không thống nhất với nhau có phải là tiền tệ hay không. Irving Fisher cho rằng chỉ có giấy bạc ngân hàng là tiền tệ, trong khi Conant Paul Warburg cho rằng chi phiếu cũng là tiền tệ. Samuelson lại cho rằng tiền là bất cứ cái gì mà nhờ nó người ta có thể mua ược hầu hết mọi thứ. Theo Charles Rist thì cái thật quan trọng ối với nhà kinh tế không phải là sự thống nhất về một ịnh nghĩa thế nào là tiền tệ mà phải biết và hiểu hiện tượng tiền tệ.
CÁC HÌNH THÁI TIỀN TỆ: lOMoAR cPSD| 13083077 Nghiên cứu lịch sử phát sinh và phát triển của tiền tệ cho thấy tiền tệ ã trải qua nhiều hình thái: hoá tệ, tín tệ và bút tệ. Hoá tệ: Một hàng hoá nào ó giữ vai trò làm vật trung gian trao ổi ược gọi là hoá tệ, hoá tệ bao gồm hoá tệ không kim loại và hoá tệ bằng kim loại. – Hoá tệ không kim loại. Sản xuất và trao ổi hàng hoá ngày càng phát triển.
Sự trao ổi không còn ngẫu nhiên, không còn trên cơ sở của ịnh giá giản ơn. Trao ổi ã vượt khỏi cái khung nhỏ hẹp một vài hàng hoá, giới hạn trong một vài ịa phương. Sự trao ổi ngày càng nhiều hơn ó giữa các hàng hoá òi hỏi phải có một hàng hoá có tính ồng nhất, tiện dụng trong vai trò của vật ngang giá, có thể tạo iều kiện thuận lợi trong trao ổi, và bảo tồn giá trị. Những hình thái tiền tệ ầu tiên có vẻ lạ lùng, nhưng nói chung là những vật trang sức hay những vật có thể ăn.
Thổ dân ở các bờ biển Châu Á, Châu Phi, trước ây ã dùng vỏ sò, vỏ ốc làm tiền. Lúa mì và ại mạch ược sử dụng ở vùng Lưỡng Hà, gạo ược dùng ở quần ảo Philippines. Trước Công nguyên, ở Trung Quốc kê và lụa ược sử dụng làm tiền… Tiền tệ bằng hàng hoá có những bất tiện nhất ịnh của nó trong quá trình phục vụ trao ổi như không ược mọi người mọi nơi chấp nhận, dễ hư hỏng, không ồng nhất … do ó dẫn ến việc sử dụng hoá tệ bằng kim loại. – Hoá tệ bằng kim loại.
Khi sản xuất và trao ổi hàng hoá phát triển kèm theo sự mở rộng phân công lao ộng xã hội ồng thời với sự xuất thiện của Nhà nước và giao dịch quốc tế thường xuyên. Kim loại ngày càng có những ưu iểm nổi bật trong vai trò của vật ngang giá bởi những thuộc tính bền, gọn, có giá trị phổ biến,… Những ồng tiền bằng kim loại: ồng, chì, kẽm, thiếc, bạc, vàng xuất hiện thay thế cho các hoá tệ không kim loại. Tiền bằng chì chỉ xuất hiện ầu tiên ở Trung Quốc dưới dạng một thỏi dài có lỗ ở một ầu ể có thể xâu thành chuỗi. Tiền bằng hợp kim vàng và bạc xuất hiện ầu tiên vào những 2 lOMoAR cPSD| 13083077 năm 685 – 652 trước Công nguyên ở vùng Tiểu Á và Hy Lạp có óng dấu in hình nổi ể ảm bảo giá trị.
Các ồng tiền bằng kim loại ã sớm xuất hiện ở vùng Địa Trung Hải. Tiền kim loại ầu tiên ở Anh làm bằng thiếc, ở Thuỵ Sĩ và Nga bằng ồng. Khi bạch kim mới ược phát hiện, trong thời kỳ 1828 – 1844, người Nga cho ó là kim loại không sử dụng ược nên em úc tiền. Nếu so với các loại tiền tệ trước ó, tiền bằng kim loại, bên cạnh những ưu iểm nhất ịnh cũng ưa ến những bất tiện trong quá trình phát triển trao ổi như: cồng kềnh, khó cất giữ, khó chuyên chở… Cuối cùng, trong các kim loại quý ( quí kim) như vàng, bạc, những thứ tiền thật sự chúng có giá trị nội tại trở nên thông dụng trong một thời gian khá lâu cho ến cuối thế kỷ thứ XIX và ầu thế kỷ thứ XX.
Khoảng thế kỷ thứ XVI ở Châu Âu nhiều nước sử dụng vàng làm tiền, có nước vừa sử dụng vàng vừa sử dụng bạc. Các nước Châu Á sử dụng bạc là phổ biến. Việc úc quý kim thành tiền ngay từ ầu ược coi là vương quyền, ánh dấu kỷ nguyên ngự trị của lãnh chúa vua chúa. Lịch sử phát triển của tiền kim loại quý ã trải qua ba biến cố chủ yếu, quyết ịnh ến việc sử dụng phổ biến tiền bằng kim loại quý.
– Sự gia tăng dân số và phát triển ô thị ở các nước Châu Âu từ thế kỷ XIII ưa ến sự gia tăng nhu cầu trao ổi. Các mỏ vàng ở Châu Âu không ủ cung ứng. – Từ cuối thế kỷ XIX ầu thế kỷ XX bạch kim loại bị mất giá, trong thời gian dài vàng, bạc song song ược sử dụng làm tiền; các nước Châu Âu sử dụng cả vàng lẫn bạc. Chỉ các nước Châu Á mới sử dụng bạc (do không ủ vàng) ến cuối thế kỷ XIX bạc ngày càng mất giádo vậy các nước Châu Âu và cả Hoa Kỳ quyết ịnh và sử dụng vàng, các nước Chấu Á như Nhật Bản, Ấn Độ, Trung Hoa do lệ thuộc sự nhập cảng nguyên liệu máy móc… từ Phương Tây nên cũng bãi bỏ bạc sử dụng vàng.
Ở Đông Dương, bạc ược sử dụng làm tiền từ 1885 ến 1931. Đến năm 1931 ồng bạc Đông Dương từ bản lOMoAR cPSD| 13083077 vị bạc sang bản vị vàng, có thể cho rằng, khoảng từ 1935 chỉ còn một kim loại quý ược tất cả các nước chấp nhận làm tiền trên thế giới là vàng. Tín tệ: Tín tệ ược hiểu là thứ tiền tự nó không có giá trị nhưng do sự tín nhiệm của mọi người mà nó ược lưu dụng. Tín tệ có thể bao gồm tiền bằng kim loại và tiền giấy.
– Tiền bằng kim loại thuộc hình thái tín tệ khác với kim loại tiền tệ thuộc hình thái hoá tệ. Ở hình thái này giá trị nội tại của kim loại thường không phù hợp với giá trị danh nghĩa. – Tiền giấy bao gồm tiền giấy khả hoán và tiền giấy bất khả hoán. – Tiền giấy khả hoán là thứ tiền ược lưu hành thay cho tiền vàng hay tiền bạc ký thác ở ngân hàng.
Bất cứ lúc nào mọi người cũng có thể em tiền giấy khả hoán ó ổi lấy vàng hay bạc có giá trị tương ương với giá trị ược ghi trên tiền giấy khả hoán ó. Ở Trung Hoa từ ời Tống ã xuất hiện tiền giấy. Vì những nhu cầu mua bán, các thương gia hình thành từng thương hội có nhiều chi nhánh ở khắp các thị trấn lớn. Các thương gia ký thác vàng hay bạc vào hội sở của thương hội rồi nhận giấy chứng nhận của hội sở thương hội, với giấy chứng nhận này các thương gia có thể mua hàng ở các thị trấn khác nhau có chi nhánh của thương hội, ngoài loại giấy chứng nhận trên triều ình nhà Tống còn phát hành tiền giấy và ược dân chúng chấp nhận.
Ở Việt Nam vào cuối ời Trần, Hồ Quý Ly ã thí nghiệm cho phát hành tiền giấy. Nhân dân ai cũng phải nộp tiền ồng vào cho Nhà nước, cứ 1 quan tiền ồng ổi ược 2 quan tiền giấy, việc sử dụng tiền giấy của Hồ Quý Ly thất bại vì nhà Hồ sớm bị lật ổ, dân chưa quen sử dụng tiền giấy và sai lầm khi xác ịnh quan hệ giữa tiền ồng và tiền giấy (bao hàm ý nghĩa tiền giấy có giá trị thấp hơn). 4 lOMoAR cPSD| 13083077 Nguồn gốc của tiền giấy chỉ có thể ược hiểu rõ khi xem xét lịch sử tiền tệ các nước Châu Âu. Từ ầu thế kỷ thứ XVII, ở Hà Lan ngân hàng Amsterdam ã cung cấp cho những thân chủ gởi vàng vào ngân hàng những giấy chứng nhận bao gồm nhiều tờ nhỏ.
Khi cần, có thể em những tờ nhỏ này ổi lấy vàng hay bạc tại ngân hàng. Trong thanh toán cho người khác các giấy nhỏ này cũng ược chấp nhận. Sau ó một ngân hàng Thụy Điển tên Palmstruch ã mạnh dạn phát hành tiền giấy ể cho vay. Từ ó ngân hàng Palmstruch có khả năng cho vay nhiều hơn vốn tự có.
Với nhiều loại tiền giấy ược phát hành, lưu thông tiền tệ bị rối loại vì nhiều nhà ngân hàng lạm dụng gây nhiều thiệt hại cho dân chúng. Do ó, vua chúa các nước phải can thiệp vì cho rằng việc úc tiền từ xưa là vương quyền và mặt khác việc phát hành tiền giấy là một nguồn lợi to lớn. Vương quyền các nước Châu Âu thừa nhận một ngân hàng tự có quyền phát hành tiền giấy với những iều kiện nhất ịnh: + Điều kiện khả hoán: có thể ổi lấy bất cứ lúc nào tại ngân hàng phát hành + Điều kiện dự trữ vàng làm ảm bảo: ban ầu là 100% sau còn 40% + Điều kiện phải cho Nhà nước vay không tính lãi khi cần thiết. – Tiền giấy bất khả hoán là thứ tiền giấy bắt buộc lưu hành, mọi người không thể em tiền giấy này ến ngân hàng ể ổi lấy vàng hay bạc.
Nguồn gốc của tiền bất khả hoán là bởi những nguyên nhân sau: + Thế chiến thứ nhất ã làm cho các quốc gia tham chiến không còn ủ vàng ể ổi cho dân chúng.