Giáo trình Phương pháp nghiên cứu Tâm lí học sinh Tiểu học (ĐH Sư phạm)

Giáo trình phương pháp nghiên cứu tâm lý học sinh tiểu học phần 1 cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho giáo viên và nhà nghiên cứu.

• Đề tài: Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu Tâm Lý Học Sinh Tiểu Học Phần 1

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 1.1. I. LÍ LUẬN VỀ TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 1.1.1. Tâm lí học sinh tiểu học
• 1.2. II. NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 1.2.1. Nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học là gì
• 1.2.2. Một số lưu ý khi nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học
• 1.3. III. NGUYÊN TẮC PHƯƠNG PHÁP LUẬN CHỈ ĐẠO NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 1.3.1. Nguyên tắc đảm bảo tính khách quan
• 1.3.2. Nguyên tắc quyết định luận duy vật biện chứng
• 1.3.3. Nghiên cứu các hiện tượng tâm lí trong các mối liên hệ giữa chúng với nhau và trong mối liên hệ giữa chúng với các hiện tượng khác
• 1.3.4. Nghiên cứu tâm lí trong sự vận động và phát triển
• 1.4. CÂU HỎI ÔN TẬP
• 1.5. BÀI TẬP THỰC HÀNH
• 1.6. HƯỚNG DẪN TỰ HỌC
• 1.7. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 2.1. I. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 2.1.1. Phương pháp nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học là gì
• 2.1.2. Quy trình thiết kế một phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.2. II. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP CỤ THỂ NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 2.2.1. Phương pháp quan sát
• 2.2.2. Phương pháp thực nghiệm
• 2.2.3. Trắc nghiệm tâm lí
• 2.2.4. Phương pháp trò chuyện
• 2.2.5. Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động
• 2.2.6. Phương pháp điều tra viết
• 2.2.7. Phương pháp trắc đạc xã hội
• 2.2.8. Phương pháp nghiên cứu trường hợp
• 2.2.9. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 2.2.10. Phương pháp thống kê toán học
• 2.3. CÂU HỎI ÔN TẬP
• 2.4. BÀI TẬP THỰC HÀNH
• 2.5. HƯỚNG DẪN TỰ HỌC
• 2.6. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 3. CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 3.1. I. XÁC ĐỊNH ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 3.1.1. Đề tài nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học?
• 3.1.2. Đề tài nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học tiến hành qua các giai đoạn nào
• 3.1.3. Lựa chọn đề tài tâm lí học sinh tiểu học như thế nào?
• 3.1.4. Đặt tên đề tài nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học như thế nào
• 3.2. II. CÁC PHƯƠNG HƯỚNG TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 3.2.1. Nghiên cứu cắt ngang (so sánh)
• 3.2.2. Nghiên cứu bổ dọc (xuyên thời gian)
• 3.2.3. Nghiên cứu theo chuỗi (phức hợp)
• 3.3. III. XÂY DỰNG ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU CHO ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 3.3.1. Mục đích của việc xây dựng đề cương nghiên cứu khoa học
• 3.3.2. Nội dung đề cương nghiên cứu
• 3.4. IV. CHỌN MẪU NGHIÊN CỨU
• 3.4.1. Mẫu là gì?
• 3.4.2. Hai phương pháp chọn mẫu
• 3.4.3. Kích thước mẫu là gì?
• 3.5. V. VIẾT BÁO CÁO KHOA HỌC ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 3.5.1. Cấu trúc cơ bản của khoá luận, luận văn
• 3.5.2. Một số kĩ thuật viết khoá luận tốt nghiệp, luận văn khoa học
• 3.6. VI. MỘT SỐ MẪU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC
• 3.7. CÂU HỎI ÔN TẬP
• 3.8. BÀI TẬP THỰC HÀNH
• 3.9. HƯỚNG DẪN TỰ HỌC
• 3.10. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Trắc nghiệm vẽ hình người
• Bộ trắc nghiệm khách quan đánh giá tri thức
• Các văn bản pháp quy về làm khoá luận tốt nghiệp và luận văn khoa học

Tóm tắt

I. Khám phá phương pháp nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học

Giáo trình phương pháp nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học cung cấp nền tảng kiến thức cốt lõi cho các nhà giáo dục và nghiên cứu. Việc tìm hiểu tâm lí của đối tượng này là một hoạt động nhận thức sáng tạo, nhằm phát hiện bản chất, quy luật và cơ chế của các hiện tượng tâm lí. Mục tiêu chính là mô tả thực trạng, giải thích nguyên nhân và đề xuất các giải pháp sư phạm để hình thành và phát triển nhân cách toàn diện cho học sinh. Nghiên cứu trong lĩnh vực này không chỉ dừng lại ở việc quan sát bề ngoài mà còn đi sâu vào việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng, từ đặc điểm sinh học đến môi trường xã hội. Một công trình nghiên cứu khoa học giáo dục về tâm lí trẻ tiểu học cần thực hiện bốn chức năng cơ bản: mô tả, giải thích, tiên đoán và sáng tạo. Chức năng mô tả giúp dựng lên bức tranh tổng thể về hiện tượng tâm lí được nghiên cứu, bao gồm cả định lượng (số liệu, biểu đồ) và định tính (nhận xét, đặc điểm). Chức năng giải thích làm rõ nguyên nhân, các yếu tố tác động, giúp nâng tầm nghiên cứu từ mô tả đơn thuần lên phát hiện quy luật. Chức năng tiên đoán cho phép dự báo xu hướng phát triển của hiện tượng tâm lí trong tương lai. Cuối cùng, chức năng sáng tạo là đề xuất và thực nghiệm các biện pháp can thiệp nhằm cải thiện và phát triển tâm lí học sinh. Các kiến thức từ giáo trình tâm lý học đại cương và tâm lý học lứa tuổi là tiền đề quan trọng, giúp định hình cách tiếp cận và phương pháp luận phù hợp. Việc hiểu rõ bản chất tâm lí người, đặc biệt là tâm lí trẻ em, là chìa khóa để lựa chọn phương pháp nghiên cứu khách quan và hiệu quả, đảm bảo các kết luận khoa học có độ tin cậy cao.

1.1. Định nghĩa và vai trò của nghiên cứu tâm lí học đường

Nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học là một hoạt động khoa học nhằm khám phá các quy luật và đặc điểm phát triển tâm lí của trẻ từ 6 đến 11 tuổi. Hoạt động này không chỉ giúp các nhà giáo dục hiểu sâu hơn về thế giới nội tâm của trẻ mà còn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các giáo án tâm lý học đường và phương pháp giảng dạy hiệu quả. Vai trò của nó là vô cùng quan trọng, giúp giáo viên nắm bắt được những khó khăn tâm lí, nhu cầu, hứng thú và tiềm năng của từng học sinh. Từ đó, giáo viên có thể điều chỉnh phương pháp giáo dục, tạo ra một môi trường học tập tích cực, hỗ trợ sự phát triển nhận thức của trẻ tiểu học một cách tối ưu. Nghiên cứu này cũng là cơ sở để giải quyết các vấn đề như khủng hoảng tuổi lên 7, giúp trẻ thích ứng tốt hơn với môi trường học đường mới.

1.2. Các nguyên tắc phương pháp luận chỉ đạo nghiên cứu

Để đảm bảo tính khoa học, nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học phải tuân thủ các nguyên tắc phương pháp luận chặt chẽ. Nguyên tắc quan trọng nhất là đảm bảo tính khách quan, tức là nghiên cứu hiện tượng tâm lí trong chính điều kiện tồn tại tự nhiên của nó, thông qua các hành vi, hoạt động có thể quan sát được. Nguyên tắc quyết định luận duy vật biện chứng khẳng định rằng tâm lí do các yếu tố xã hội quyết định nhưng không phủ nhận vai trò của nền tảng sinh học. Ngoài ra, nguyên tắc nghiên cứu tâm lí trong sự vận động và phát triển yêu cầu nhà nghiên cứu phải nhìn nhận các hiện tượng tâm lí không phải là bất biến mà luôn biến đổi theo thời gian. Việc vận dụng những nguyên tắc này giúp nhà nghiên cứu xác định đúng đối tượng và khách thể nghiên cứu, tránh các sai lệch chủ quan.

II. Thách thức và đạo đức trong nghiên cứu tâm lí trẻ em

Nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học là một lĩnh vực phức tạp và đầy thách thức. Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ; các đặc điểm tâm lí học sinh tiểu học như tư duy cụ thể, tính hiếu động, sự hồn nhiên và khả năng ngôn ngữ còn hạn chế đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có phương pháp tiếp cận đặc thù. Một trong những thách thức lớn nhất là việc thu thập dữ liệu một cách khách quan khi các biểu hiện tâm lí của trẻ thường không ổn định và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi cảm xúc tức thời. Hơn nữa, việc diễn giải các hành vi, lời nói hay sản phẩm hoạt động của trẻ cần sự tinh tế và kiến thức chuyên sâu về tâm lý học lứa tuổi. Nếu không, nhà nghiên cứu có thể đưa ra những kết luận sai lệch. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu trẻ em là một yếu tố tối quan trọng. Nhà nghiên cứu phải luôn đặt lợi ích và sự an toàn của trẻ lên hàng đầu. Điều này bao gồm việc xin phép sự đồng ý của phụ huynh, đảm bảo tính ẩn danh, giải thích mục đích nghiên cứu một cách dễ hiểu cho trẻ, và tránh gây ra bất kỳ căng thẳng hay tổn thương tâm lí nào. Mọi phương pháp, từ quan sát đến thực nghiệm, đều phải được thiết kế cẩn thận để tôn trọng quyền và nhân phẩm của các em. Việc vi phạm các nguyên tắc đạo đức không chỉ làm mất đi tính giá trị của nghiên cứu mà còn có thể gây hại lâu dài đến sự phát triển của trẻ.

2.1. Nhận diện các khó khăn khi nghiên cứu trẻ tiểu học

Khó khăn chính yếu bắt nguồn từ bản chất của đối tượng nghiên cứu. Tâm lí của trẻ là một hiện tượng tinh thần, không thể quan sát trực tiếp mà phải thông qua các biểu hiện gián tiếp như hành vi, ngôn ngữ, sản phẩm hoạt động. Trẻ ở lứa tuổi này có sự chú ý không chủ định chiếm ưu thế, dễ bị phân tâm, khiến việc thực hiện các nghiên cứu đòi hỏi sự tập trung cao trở nên khó khăn. Hơn nữa, hoạt động chủ đạo của học sinh tiểu học là học tập, nhưng hoạt động vui chơi vẫn giữ vai trò quan trọng, do đó việc lồng ghép nghiên cứu vào các hoạt động tự nhiên của trẻ là một nghệ thuật. Việc đảm bảo tính nhất quán và độ tin cậy của dữ liệu cũng là một thách thức khi tâm trạng và phản ứng của trẻ có thể thay đổi nhanh chóng.

2.2. Các quy chuẩn đạo đức cần tuân thủ tuyệt đối

Mọi nghiên cứu trên đối tượng trẻ em phải được thực hiện với sự cẩn trọng cao nhất về mặt đạo đức. Nguyên tắc đầu tiên là phải có sự đồng thuận tự nguyện từ người giám hộ và sự đồng ý (ở mức độ trẻ có thể hiểu) từ chính đứa trẻ. Nhà nghiên cứu phải cam kết bảo vệ trẻ khỏi mọi tác hại về thể chất và tâm lí. Thông tin cá nhân phải được bảo mật tuyệt đối. Trẻ có quyền rút khỏi nghiên cứu bất cứ lúc nào mà không phải chịu bất kỳ áp lực nào. Các kết quả nghiên cứu khi công bố cần được trình bày một cách khách quan, tránh gây ra sự kỳ thị hay dán nhãn tiêu cực cho bất kỳ cá nhân hay nhóm trẻ nào. Đây là những nền tảng không thể thiếu trong tâm lý học sư phạm.

III. Phương pháp quan sát và phân tích sản phẩm hoạt động

Phương pháp quan sát là một trong những công cụ cơ bản và lâu đời nhất trong nghiên cứu tâm lí trẻ em. Phương pháp quan sát sư phạm là cách thức thu thập tài liệu thực tế thông qua việc tri giác có chủ định các hành vi, trạng thái của học sinh trong điều kiện tự nhiên. Ưu điểm lớn của phương pháp này là thu được những dữ liệu sống động, chân thực từ chính môi trường học tập, vui chơi hàng ngày của trẻ. Nhà nghiên cứu có thể ghi nhận các biểu hiện tự nhiên mà không có sự can thiệp làm thay đổi hành vi của đối tượng. Tuy nhiên, hạn chế của nó là chỉ ghi nhận được biểu hiện bên ngoài, dễ mang tính chủ quan của người quan sát và đôi khi mất nhiều thời gian để chờ đợi hành vi cần nghiên cứu xuất hiện. Để quan sát hiệu quả, người nghiên cứu cần xác định rõ mục đích, đối tượng, nội dung và xây dựng một biên bản quan sát chi tiết. Bên cạnh quan sát trực tiếp, phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động cũng cung cấp những thông tin vô giá. Các sản phẩm như bài vẽ, bài tập, đồ vật trẻ làm ra... phản ánh một cách gián tiếp nhưng sâu sắc về trình độ nhận thức, đặc điểm tư duy, tình cảm và những nét tính cách của trẻ. Chẳng hạn, một bức tranh gia đình có thể tiết lộ mối quan hệ tình cảm của trẻ với các thành viên. Việc phân tích các lỗi sai trong bài tập toán có thể cho thấy cách tư duy và những khó khăn trong nhận thức của học sinh. Sự kết hợp giữa quan sát và phân tích sản phẩm giúp nhà nghiên cứu có cái nhìn đa chiều và toàn diện hơn.

3.1. Kỹ thuật triển khai phương pháp quan sát sư phạm

Để triển khai phương pháp quan sát sư phạm, nhà nghiên cứu cần xây dựng một kế hoạch chi tiết. Đầu tiên là xác định mục tiêu rõ ràng, ví dụ: quan sát biểu hiện hứng thú học tập trong giờ Toán. Tiếp theo, cần lập một chương trình quan sát với các chỉ báo hành vi cụ thể như: số lần giơ tay phát biểu, mức độ tập trung vào bài giảng, thái độ khi gặp bài khó. Quá trình quan sát cần được ghi chép cẩn thận vào biên bản, phân biệt rõ giữa sự kiện thực tế và nhận định chủ quan của người quan sát. Để đảm bảo tính khách quan, nên quan sát trong nhiều bối cảnh khác nhau và nếu có thể, sử dụng các phương tiện kỹ thuật hỗ trợ như máy ghi hình.

3.2. Cách phân tích sản phẩm hoạt động của học sinh

Phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có tiêu chí đánh giá rõ ràng. Ví dụ, khi phân tích một bài văn, các tiêu chí có thể là: sự phong phú của từ ngữ, tính logic của cấu trúc câu, và sự độc đáo trong ý tưởng. Khi phân tích một bức vẽ, cần chú ý đến các yếu tố như màu sắc được sử dụng, bố cục, kích thước và vị trí của các nhân vật. Quá trình này không chỉ là đánh giá đúng sai mà là tìm hiểu quá trình tư duy và thế giới nội tâm của trẻ đằng sau sản phẩm đó. Kết quả phân tích cần được đối chiếu với thông tin từ các phương pháp khác để tăng độ tin cậy.

IV. Hướng dẫn các phương pháp tương tác Trò chuyện và Điều tra

Các phương pháp tương tác trực tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập thông tin sâu về nhận thức và tình cảm của học sinh. Phương pháp trò chuyện (đàm thoại) là cách thức sử dụng đối thoại có mục đích để tìm hiểu những suy nghĩ, cảm xúc, quan điểm mà việc quan sát đơn thuần không thể phát hiện. Phương pháp này có tính linh hoạt cao, cho phép người nghiên cứu đặt câu hỏi phụ, đào sâu vấn đề và tạo dựng mối quan hệ tin cậy với trẻ. Qua trò chuyện, có thể khám phá những khía cạnh riêng tư, thầm kín. Tuy nhiên, hiệu quả của nó phụ thuộc rất nhiều vào kỹ năng của người nghiên cứu trong việc đặt câu hỏi và sự chân thật trong câu trả lời của trẻ. Một phương pháp tương tác khác là phương pháp điều tra bằng anket (phiếu hỏi). Đây là công cụ hữu hiệu để thu thập dữ liệu trên diện rộng, cho phép khảo sát một số lượng lớn học sinh trong thời gian ngắn. Phiếu điều tra giúp lượng hóa các vấn đề tâm lí, dễ dàng xử lý bằng các công cụ thống kê. Hạn chế của phương pháp này là thông tin thu được có thể không sâu, mang tính bề mặt và đôi khi trẻ trả lời không trung thực hoặc theo mong muốn của xã hội. Việc thiết kế câu hỏi trong cả hai phương pháp đều cần phù hợp với lứa tuổi, sử dụng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu, tránh các câu hỏi mang tính áp đặt hay định hướng câu trả lời. Cả hai phương pháp này đều là những công cụ không thể thiếu trong bộ công cụ nghiên cứu khoa học giáo dục.

4.1. Nghệ thuật sử dụng phương pháp trò chuyện đàm thoại

Phương pháp trò chuyện (đàm thoại) thành công khi người nghiên cứu tạo ra một không khí cởi mở, thân thiện. Các câu hỏi cần được xây dựng theo một hệ thống logic nhưng được đặt ra một cách tự nhiên. Câu hỏi mở ("Con cảm thấy thế nào khi...") thường mang lại nhiều thông tin hơn câu hỏi đóng (Có/Không). Người nghiên cứu cần lắng nghe một cách tích cực, thể hiện sự đồng cảm và kiên nhẫn, không phán xét. Ghi chép hoặc ghi âm cần được thực hiện một cách khéo léo để không làm trẻ mất tự nhiên. Đây là phương pháp đặc biệt hữu ích khi tìm hiểu về các mối quan hệ xã hội, tình cảm gia đình hay những lo lắng của trẻ.

4.2. Thiết kế và triển khai phương pháp điều tra bằng anket

Để phương pháp điều tra bằng anket hiệu quả, việc xây dựng bảng hỏi là khâu quyết định. Bảng hỏi cần có cấu trúc rõ ràng, hướng dẫn cụ thể. Câu hỏi phải đơn nghĩa, ngắn gọn, phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh tiểu học. Có thể kết hợp câu hỏi đóng (trắc nghiệm, thang đo) và câu hỏi mở để thu thập cả dữ liệu định lượng và định tính. Trước khi triển khai đại trà, cần tiến hành khảo sát thử trên một nhóm nhỏ để điều chỉnh và hoàn thiện bảng hỏi. Quá trình thu thập phiếu cần đảm bảo tính tự nguyện và ẩn danh để học sinh cảm thấy thoải mái và trả lời trung thực.

V. Bí quyết áp dụng phương pháp thực nghiệm và trắc nghiệm tâm lí

Thực nghiệm và trắc nghiệm là hai phương pháp mang tính khoa học cao, cho phép đo lường các khía cạnh tâm lí một cách khách quan. Phương pháp thực nghiệm tâm lý giáo dục là cách nhà nghiên cứu chủ động tạo ra các điều kiện đặc biệt để làm bộc lộ hoặc hình thành một chức năng tâm lí nào đó. Ưu điểm của thực nghiệm là khả năng kiểm soát các biến số, cho phép xác định mối quan hệ nhân quả và mang lại kết quả có độ tin cậy cao. Ví dụ, để nghiên cứu ảnh hưởng của trò chơi học tập đến khả năng tư duy, nhà nghiên cứu có thể chia lớp thành hai nhóm: nhóm thực nghiệm (chơi trò chơi) và nhóm đối chứng (học theo cách thông thường), sau đó so sánh kết quả. Hạn chế của phương pháp này là đòi hỏi sự chuẩn bị công phu và đôi khi điều kiện nhân tạo của phòng thí nghiệm có thể ảnh hưởng đến hành vi tự nhiên của trẻ. Trong khi đó, trắc nghiệm tâm lí là công cụ được tiêu chuẩn hóa để đo lường khách quan một hay nhiều mặt của nhân cách. Các bộ trắc nghiệm uy tín đã được kiểm chứng về độ tin cậy và độ hiệu lực, cho phép so sánh kết quả của một cá nhân với một chuẩn chung. Chúng được sử dụng rộng rãi để đánh giá trí tuệ, năng lực, hứng thú hay các rối nhiễu tâm lí. Cả hai phương pháp này đều cung cấp những dữ liệu quan trọng, hỗ trợ việc chẩn đoán và can thiệp tâm lí trong môi trường học đường.

5.1. Các bước tiến hành một thực nghiệm tâm lý giáo dục

Một phương pháp thực nghiệm tâm lý giáo dục điển hình bao gồm các bước: xác định vấn đề và giả thuyết nghiên cứu; lựa chọn khách thể và chia nhóm (thực nghiệm, đối chứng); tiến hành đo lường ban đầu (pre-test); thực hiện tác động sư phạm lên nhóm thực nghiệm; tiến hành đo lường sau tác động (post-test); và cuối cùng là xử lý số liệu thống kê để so sánh và rút ra kết luận. Quá trình này đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ các điều kiện để đảm bảo sự khác biệt giữa hai nhóm thực sự là do tác động của thực nghiệm gây ra. Các lý thuyết như lý thuyết phát triển của Piaget hay lý thuyết Vygotsky thường là cơ sở để xây dựng các giả thuyết và biện pháp tác động trong thực nghiệm.

5.2. Lưu ý khi lựa chọn và sử dụng trắc nghiệm tâm lí

Khi sử dụng trắc nghiệm tâm lí, cần lựa chọn bộ công cụ phù hợp với mục đích nghiên cứu và đặc điểm lứa tuổi của học sinh tiểu học. Người thực hiện trắc nghiệm (trắc nghiệm viên) phải được đào tạo bài bản, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình đã được tiêu chuẩn hóa, từ việc đưa ra chỉ dẫn đến cách tính điểm và diễn giải kết quả. Cần nhớ rằng, kết quả trắc nghiệm chỉ là một lát cắt tại một thời điểm nhất định, không nên coi đó là một phán quyết bất biến về năng lực hay nhân cách của trẻ. Kết quả trắc nghiệm cần được kết hợp với thông tin từ các phương pháp khác để có một đánh giá toàn diện.

Nội dung chính

TỔNG QUAN VỀ GIÁO TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SINH TIỂU HỌC

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học (Phần 1) do TS. Nguyễn Xuân Thức và TS. Phan Thị Hạnh Mai biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành năm 2010 (Mã số: 01.588/1 185 - ĐH 2010). Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo cử nhân ngành Giáo dục Tiểu học tại các trường đại học sư phạm, đồng thời là nguồn tư liệu chuyên môn cho học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lí học, Giáo dục học.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, học phần giữ vai trò bản lề trong việc liên kết giữa khối kiến thức tâm lí học đại cương, tâm lí học lứa tuổi với kỹ năng thực hành sư phạm và năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục. Mục tiêu học tập cốt lõi của giáo trình bao gồm:

• Trang bị hệ thống tri thức phương pháp luận khoa học về hiện tượng tâm lí và sự phát triển tâm lí của trẻ em lứa tuổi 6–11 tuổi.
• Hướng dẫn quy trình thao tác và ứng dụng 10 phương pháp nghiên cứu tâm lí chuyên biệt trong bối cảnh học đường.
• Rèn luyện kỹ năng xây dựng đề cương, thiết kế công cụ đo lường, xử lí dữ liệu thực nghiệm và trình bày báo cáo khoa học (khóa luận tốt nghiệp, luận văn).

Giáo trình được cấu trúc thành 3 chương mạch lạc, tiếp cận đối tượng học sinh tiểu học dưới lăng kính tâm lí học duy vật biện chứng. Điểm đặc trưng trong cấu trúc là sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết phương pháp luận, quy trình kỹ thuật thực thi, hệ thống bài tập tình huống thực tiễn và bộ công cụ trắc nghiệm chẩn đoán ở phần phụ lục.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 3 chương với logic phát triển từ cơ sở lý luận, phương pháp kỹ thuật đến tổ chức thực hiện đề tài:

1. Chương 1: Nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học

   • Lý luận về tâm lí học sinh tiểu học: Phân loại các hiện tượng tâm lí (quá trình nhận thức, cảm xúc, hành động ý chí; trạng thái chú ý, tâm trạng; thuộc tính xu hướng, tính cách, khí chất, năng lực). Phân tích bản chất phản ánh hiện thực khách quan, tính chủ thể và bản chất xã hội – lịch sử của tâm lí người.
   • Đặc điểm phát triển lứa tuổi 6–11: Bước chuyển hoạt động chủ đạo từ vui chơi sang học tập; tính không đồng đều; sự hình thành cấu tạo tâm lí mới (tính chủ định, tư duy trừu tượng, năng lực phản tỉnh); phân chia hai cấp độ phát triển (lớp 1–3 và lớp 4–5).
   • Bản chất và chức năng nghiên cứu: Xác lập 4 chức năng nghiên cứu khoa học cơ bản gồm mô tả (định lượng, định tính), giải thích (nguyên nhân, cơ chế), tiên đoán (xu thế phát triển) và sáng tạo (đề xuất, thực nghiệm biện pháp sư phạm).
   • Hệ thống nguyên tắc phương pháp luận: Gồm nguyên tắc đảm bảo tính khách quan, nguyên tắc quyết định luận duy vật biện chứng, nguyên tắc nghiên cứu trong mối liên hệ phổ biến và nguyên tắc nghiên cứu trong sự vận động, phát triển.

2. Chương 2: Phương pháp nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học

   • Khái quát và phân loại phương pháp: Tiếp cận phương pháp theo bản chất (nội quan và ngoại quan) và theo con đường nhận thức (phương pháp lí luận và phương pháp thực tiễn).
   • Hệ thống 10 phương pháp nghiên cứu cụ thể:
     • Phương pháp quan sát: Kỹ thuật ghi chép toàn cục, ghi chép chọn lọc; sử dụng biên bản, nhật kí quan sát và thiết bị kỹ thuật hỗ trợ.
     • Phương pháp thực nghiệm: Phân loại thực nghiệm tự nhiên, thực nghiệm nhận định, thực nghiệm hình thành và thực nghiệm kiểm chứng.
     • Phương pháp trắc nghiệm tâm lí: Tiêu chuẩn hóa theo định nghĩa của Frank Freeman (độ tin cậy, tính hiệu lực, tính quy chuẩn); kỹ thuật tổ chức phòng đo và giao tiếp của trắc nghiệm viên.
     • Phương pháp trò chuyện: Kỹ thuật xây dựng câu hỏi trực tiếp ("thẳng") và gián tiếp ("vòng"), quy trình thiết lập quan hệ tin cậy với trẻ.
     • Các phương pháp bổ trợ: Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động, phương pháp điều tra viết bằng an-két, phương pháp trắc đạc xã hội (sociometry), phương pháp nghiên cứu trường hợp (case study), phương pháp phân tích tài liệu và phương pháp thống kê toán học.

3. Chương 3: Tổ chức nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học

   • Xác định đề tài: Tiêu chí chọn đề tài, quy trình triển khai các giai đoạn nghiên cứu, nguyên tắc đặt tên đề tài.
   • Phương hướng tổ chức: Nghiên cứu cắt ngang (so sánh lát cắt các độ tuổi), nghiên cứu bổ dọc (theo dõi xuyên thời gian) và nghiên cứu theo chuỗi (phức hợp).
   • Kỹ thuật xây dựng đề cương và chọn mẫu: Cấu trúc đề cương nghiên cứu khoa học; xác định quy mô mẫu và các phương pháp chọn mẫu đại diện.
   • Kỹ thuật viết báo cáo: Cấu trúc chuẩn của khóa luận tốt nghiệp, luận văn khoa học và kỹ thuật biên soạn văn bản khoa học.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Cơ sở phương pháp luận 3 tầng bậc: Tầng 1 là phép biện chứng duy vật (hai nguyên lý, ba quy luật, sáu cặp phạm trù); Tầng 2 là các quan điểm nghiên cứu khoa học giáo dục (hệ thống – cấu trúc, lịch sử – lôgic, thực tiễn); Tầng 3 là các nguyên tắc phương pháp luận chuyên ngành tâm lí học.
• Bản chất tâm lí học Mác-xít: Nhấn mạnh luận điểm hoạt động của chủ thể giữ vai trò quyết định trực tiếp đối với sự hình thành và phát triển nhân cách; hiện thực khách quan là nguồn gốc nội dung, còn hệ thần kinh và não bộ là cơ sở vật chất.
• Tiêu chuẩn đo lường tâm lí học: Xác lập hệ thống tiêu chí đánh giá khoa học dựa trên việc kết hợp phân tích định tính (bản chất hiện tượng) và định lượng (các chỉ số thống kê toán học như số trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số tương quan).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng thiết kế công cụ nghiên cứu: Xây dựng bảng quan sát theo đơn vị hành vi, soạn thảo bảng câu hỏi điều tra viết, thiết kế phiếu thực nghiệm nhận định và thực nghiệm hình thành, thiết kế khung phỏng vấn trò chuyện.
• Kỹ năng thu thập và xử lí dữ liệu: Kỹ thuật kiểm soát biến số tâm lí trong điều kiện lớp học, ghi chép nhật ký hành vi, áp dụng công thức thống kê toán học để kiểm định độ tin cậy của cứ liệu.
• Kỹ năng thực hiện quy trình nghiên cứu: Lập đề cương chi tiết, lựa chọn khách thể nghiên cứu theo phương pháp chọn mẫu, tiến hành thực nghiệm đối chứng và hoàn thiện báo cáo khoa học theo chuẩn quy phạm học thuật.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy dựa trên việc gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết phương pháp luận và các tình huống sư phạm thực nghiệm. Người dạy có thể sử dụng cấu trúc từng chương để dẫn dắt sinh viên từ khâu nhận diện vấn đề lí luận, phân tích các ca nghiên cứu mẫu (như đề tài "Tìm hiểu khó khăn tâm lí của học sinh đầu lớp 1", "Nghiên cứu hứng thú học tập"), cho đến thực hành thiết kế phương pháp.

                  +----------------------------------------------+
                  |           LÝ LUẬN PHƯƠNG PHÁP LUẬN           |
                  |  (Duy vật biện chứng, nguyên tắc khách quan) |
                  +----------------------+-----------------------+
                                         |
                                         v
                  +----------------------------------------------+
                  |         THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP CỤ THỂ          |
                  | (Quan sát, Thực nghiệm, Trắc nghiệm, v.v.)   |
                  +----------------------+-----------------------+
                                         |
                                         v
                  +----------------------------------------------+
                  |       TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM & THU THẬP         |
                  |     (Cắt ngang / Bổ dọc / Chọn mẫu)          |
                  +----------------------+-----------------------+
                                         |
                                         v
                  +----------------------------------------------+
                  |         XỬ LÍ DỮ LIỆU & VIẾT BÁO CÁO         |
                  |  (Thống kê toán học, Khóa luận tốt nghiệp)   |
                  +----------------------------------------------+

Hệ thống bài tập và hướng dẫn tự học

Mỗi chương trong tài liệu đều được thiết kế đầy đủ các hợp phần hỗ trợ đào tạo:

• Câu hỏi ôn tập: Định hướng người học đào sâu các khái niệm bản chất, đối chiếu các trường phái quyết định luận (sinh học, xã hội, duy tâm và duy vật biện chứng), phân tích chức năng của nghiên cứu khoa học.
• Bài tập thực hành: Yêu cầu người học trực tiếp thao tác trên các bảng số liệu cụ thể (như bài tập xử lí bảng phân phối tần số về mức độ khó khăn tâm lí), nhận xét định tính/định lượng và xây dựng quy trình phương pháp cho các đề tài chỉ định.
• Hướng dẫn tự học: Xác định rõ chuẩn đầu ra về kiến thức, kỹ năng, thái độ; phân tích logic bài học và cung cấp gợi ý đáp án chi tiết cho các câu hỏi phức tạp.
• Đánh giá tri thức: Phụ lục giáo trình tích hợp bộ câu hỏi trắc nghiệm khách quan hỗ trợ người học tự lượng giá mức độ nắm bắt kiến thức sau từng đơn vị học trình.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Tính hệ thống và chuẩn hóa phương pháp luận

Giáo trình phân định rõ ràng ranh giới giữa việc nghiên cứu hiện tượng tâm lí (hiện tượng tinh thần gián tiếp bộc lộ qua hành vi, cử chỉ, hoạt động) với các nghiên cứu vật lí, sinh học thuần túy. Tài liệu kế thừa các thành tựu phương pháp luận kinh điển của các tác giả như E. Weber, G. Fechner, W. Wundt (về tâm lí học thực nghiệm), F. Freeman (về chuẩn hóa trắc nghiệm), N. Leites (về lứa tuổi học sinh), Maurice Debesse (về giai đoạn chuyển tiếp lớp 1), đồng thời tiếp thu hệ thống lí luận của các nhà tâm lí học Việt Nam như GS. Phạm Minh Hạc, GS. Trần Trọng Thủy, GS. Phạm Viết Vượng.

Gắn kết thực tiễn giáo dục tiểu học

Các ví dụ, mô hình thực nghiệm và bài tập trong giáo trình đều được xây dựng trực tiếp từ đời sống học đường thực tế:

• Khảo sát sự thích ứng với "cửa ải lớp 1" khi trẻ chuyển giao hoạt động chủ đạo từ vui chơi sang học tập.
• Nghiên cứu mức độ kì vọng của học sinh thông qua hệ thống bài tập phân hóa độ khó môn Toán và Tiếng Việt.
• Phương pháp đánh giá năng lực tưởng tượng sáng tạo thông qua kỹ thuật kết thúc câu chuyện dở dang.
• Kỹ thuật quan sát phi can thiệp nhằm đảm bảo tính tự nhiên của hành vi học sinh trong giờ học và giờ giải lao.

Tích hợp văn bản pháp quy và phụ lục ứng dụng

Điểm đặc biệt của giáo trình là việc cung cấp hệ thống phụ lục bao gồm các văn bản pháp quy hướng dẫn làm khóa luận tốt nghiệp, luận văn khoa học cùng các công cụ đo lường tiêu chuẩn (như trắc nghiệm vẽ hình người), giúp người học có thể đối chiếu và áp dụng trực tiếp vào quá trình nghiên cứu thực tế.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Đối tượng sử dụng	Mục đích và phương thức khai thác tài liệu
Sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học	Sử dụng làm tài liệu học tập chính khóa cho học phần Phương pháp nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học; tài liệu hướng dẫn làm niên luận, khóa luận tốt nghiệp cử nhân.
Học viên cao học & Nghiên cứu sinh	Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp luận nghiên cứu trẻ em, đối chiếu các kỹ thuật chọn mẫu, thiết kế thực nghiệm hình thành và kỹ thuật xử lí dữ liệu khoa học.
Giảng viên các trường Sư phạm	Sử dụng làm đề cương giảng dạy, ngân hàng câu hỏi ôn tập, bài tập tình huống thực hành và tài liệu hướng dẫn sinh viên nghiên cứu khoa học.
Giáo viên tiểu học & Cán bộ quản lý	Dùng làm tài liệu tra cứu nghiệp vụ nhằm tìm hiểu đặc điểm nhận thức, cảm xúc, khó khăn tâm lí của học sinh để điều chỉnh phương pháp giảng dạy và giáo dục phù hợp.

Điều kiện tiên quyết: Người học cần hoàn thành khối kiến thức nền tảng về Tâm lí học đại cương, Tâm lí học lứa tuổi và Tâm lí học sư phạm, Giáo dục học tiểu học trước khi tiếp cận học phần này.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này phù hợp với những đối tượng người học nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên hệ đào tạo cử nhân ngành Giáo dục Tiểu học tại các trường Đại học Sư phạm. Ngoài ra, cấu trúc tài liệu đáp ứng tốt nhu cầu nghiên cứu của học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lí học, Khoa học Giáo dục và giáo viên tiểu học muốn nâng cao năng lực chẩn đoán tâm lí học sinh.

2. Cần trang bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?

Người học cần có kiến thức cơ bản về Tâm lí học đại cương (các quá trình, trạng thái, thuộc tính tâm lí), Tâm lí học lứa tuổi tiểu học (đặc điểm nhận thức, tình cảm, hoạt động chủ đạo của trẻ 6–11 tuổi) và một số khái niệm cơ bản của Thống kê toán học trong khoa học xã hội.

3. Phương pháp nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học trong giáo trình có điểm gì đặc thù so với phương pháp nghiên cứu tâm lí chung?

Nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học đòi hỏi phải tiếp cận gián tiếp thông qua tổ chức hoạt động thực tế (học tập, vui chơi, giao tiếp), bởi tâm lí trẻ em lứa tuổi 6–11 tuổi mang tính hồn nhiên, hành vi không chủ định còn chiếm ưu thế và hệ thần kinh đang trong giai đoạn phát triển mạnh (quá trình hưng phấn mạnh hơn ức chế). Phương pháp nghiên cứu phải đảm bảo tính tự nhiên, phi can thiệp tiêu cực và gắn liền với môi trường học đường, gia đình.

4. Làm thế nào để tự học và khai thác hiệu quả nội dung giáo trình?

Người học nên kết hợp học lý thuyết theo từng chương với việc giải các bài tập thực hành ở cuối chương. Đồng thời, cần khai thác mục "Hướng dẫn tự học" và bộ câu hỏi trắc nghiệm khách quan ở phần phụ lục để tự kiểm tra kiến thức, vận dụng các mẫu đề cương ở Chương 3 để tập xây dựng đề cương nghiên cứu cho một chủ đề cụ thể.

5. Giáo trình có cung cấp các công cụ và tài liệu bổ trợ thực hành nào không?

Giáo trình cung cấp các biểu bảng quan sát mẫu, hệ thống câu hỏi phỏng vấn trò chuyện thực tế, mô hình thiết kế thực nghiệm nhận định/hình thành, bộ trắc nghiệm vẽ hình người, bộ câu hỏi trắc nghiệm đánh giá tri thức và các hướng dẫn văn bản pháp quy về trình bày khóa luận, luận văn khoa học.

---

Kết luận

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học (Phần 1) của TS. Nguyễn Xuân Thức và TS. Phan Thị Hạnh Mai là tài liệu giảng dạy và nghiên cứu học thuật chuẩn mực trong khối ngành Sư phạm Tiểu học. Giá trị cốt lõi của tác phẩm nằm ở việc xác lập hệ thống phương pháp luận duy vật biện chứng vững chắc, cụ thể hóa 10 phương pháp nghiên cứu thành các quy trình thao tác rõ ràng, gắn chặt với thực tiễn giáo dục học đường.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Giai đoạn 1 (Nền tảng): Nắm vững bản chất hiện tượng tâm lí, đặc điểm lứa tuổi 6–11 tuổi và 4 nguyên tắc phương pháp luận (Chương 1).
2. Giai đoạn 2 (Kỹ thuật): Rèn luyện kỹ năng thiết kế, sử dụng từng phương pháp nghiên cứu chuyên biệt và phương pháp thống kê toán học (Chương 2).
3. Giai đoạn 3 (Ứng dụng): Thực hành xác định đề tài, xây dựng đề cương, chọn mẫu và viết báo cáo khoa học hoàn chỉnh (Chương 3 và Phụ lục).

Tài liệu tham khảo phối hợp:

• Hoàng Chúng (1981), Phương pháp thống kê toán học dùng trong khoa học giáo dục, NXB Giáo dục.
• Bùi Văn Huệ, Phan Thị Hạnh Mai, Nguyễn Xuân Thức (2008), Giáo trình tâm lí học tiểu học, NXB Đại học Sư phạm.
• Phạm Viết Vượng, Nguyễn Xuân Thức (2003), Giáo trình phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục, NXB Đại học Sư phạm.
• Trần Trọng Thủy (1998), Khoa học Chẩn đoán tâm lí, NXB Giáo dục.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, diễn biến, kết thúc không rõ ràng như chú ý, tâm. Các thuộc tính tâm lí là những hiện tượng tâm lí tương đối ổn định, khó hình thành và khó mất di, tạo thành những nét riêng của nhân cách như bốn nhóm thuộc tính tâm lí cá nhân: xu hướng, tính cách, khí chất, năng lực. Các hiện tượng tâm lí nói trên có quan hệ chặt chẽ với nhau và ảnh hưởng đến sự phát triển của nhau trong đời sống con người. Đặc điểm của hiện tượng tâm lí người Hiện tượng tâm lí con người có các đặc điểm đặc trưng khác với các hiện tượng sinh học, hoá học, vật lí.

của sự vật hiện tượng trong hiện thực khách quan. Hiện tượng tâm lí là hiện tượng tỉnh thân gắn bó chặt chế với con người như người xưa thường nói “hồn” và “xác”, có thể nói còn tám lí và mất tâm lí đồng nghĩa với việc tồn tại hay không tồn tại con người theo đúng nghĩa con người. Nói như nhà tâm lí học, nhà triết học, nhà dinh học người Pháp R. Đẻ Các: “Tôi tư duy là tôi tồn tại”®).

Hiện tượng tâm lí cá nhân có sức mạnh to lớn /rong đời sống và hoạt động con người. Hiện tượng tâm lí chỉ là hiện tượng tỉnh thần nhưng lại có sức mạnh to lớn diệu kì, nhiều khi hơn cả hiện tượng vật chất. Ví dụ : “ngôn ngữ” của bác sĩ trong chữa bệnh cho bệnh nhân tuỳ theo cách nói có thể là “cứu người” và có thể dưa đến sự tuyệt vọng của bệnh nhân; “lời khen” của giáo viên tiểu học đối với học sinh làm tăng hứng thú luyện tập rất nhiều cho học sinh tiểu học, từ đó nhanh chóng hình thành kĩ năng, kĩ xảo là thói quen cho các em. Vì vậy người giáo viên tiểu học nên vận dụng đặc điểm này của tâm lí con người trong dạy học và giáo dục học sinh.

l Hiện tượng tâm lí là biện tượng tỉnh thần được phản ánh và tồn tại trong não bộ của con người và được bộc lộ ra ngoài thông qua phản ứng, hành vi, cử chỉ. Việc hiểu biết đặc điểm chung của hiện tượng tâm lí người không chỉ có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục học sinh tiểu học mà còn chỉ ra cách tiếp cận các hiện tượng tâm lí người khác với các hiện tượng sinh học, vật lí, hoá học, giáo dục. trong nghiên cứu. ` ® Phạm Minh Hạc (1980), Nhập môn Tâm lí học, NXB Giáo dục.

Bản chất hiện tượng tâm lí người Có nhiều quan niệm khác nhau về bản chất hiện tượng tâm lí người, như: tâm lí học duy tâm, tâm lí học duy vật thô sơ. Quan niệm tâm lí học duy vật biện chứng về bản chất của hiện tượng tâm lí người: Tâm lí là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người, tâm lí người mang tính chủ thể, tâm lí người có bản chất xã hội - lịch sử. a) Tâm lí người là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người — Tâm lí là sự phản ánh hiện thực khách quan, có nghĩa là muốn có hiện tượng tâm lí cần có hai điều kiện cần và đủ: Hiện thực khách quan là nguồn gốc, nội dung của phản ánh tâm lí và não, giác quan - cơ sở vật chất để sinh ra tâm lí con người. Tâm lí người chẳng qua là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não và thông qua não.

Nếu thiếu một trong hai điều kiện trên thì sẽ không có bất cứ hình thức tâm lí nào được nảy sinh. Não và hiện thực khách quan tác động qua lại với nhau theo cơ chế phản xạ - phản xạ có điều kiện dé sinh ra tâm lí người. Mác:Tâm lí, ý thức chẳng qua là hiện thực khách quan chuyển vào trong não và cải tổ trong não). b) Tâm lí mang tính chủ thể Phản ánh tâm lí không phải là sự phản chiếu thụ động của chiếc gương soi đối với sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan.

Phản ánh tâm lí là sự phản ánh các tác động bên ngoài của con người khúc xạ qua những đặc điểm bên rong của người đó (thông qua kinh nghiệm, tri thức, nhu cầu, khát vọng, chí hướng), vì thế, hình ảnh tâm lí mang tính chủ thể, mang đậm màu sắc cá nhân (hay nhóm người) mang hình ảnh tâm lí đó, hay nói cách khác, hình ảnh tâm lí là hình ảnh chủ quan về hiện thực khách quan. Tính chủ thể của hình ảnh tâm lí thể hiện ở chỗ: mỗi chủ thể trong khi tạo ra hình ảnh tâm lí về thế giới đã dưa vốn hiểu biết, vốn kinh nghiệm, đưa cái riêng của mình (về nhu cầu, xu hướng, tính khí, năng lực). vào hình ảnh đó, làm cho nó mang đậm màu sắc chủ quan. Hay nói cách khác, con người phản ánh thế giới bằng hình ảnh tâm lí, thông qua “lăng kính chủ quan” của mình.

Do dâu mà tâm lí người này khác tâm lí người kia về thế giới khách quan? Điều đó do nhiều yếu tố chỉ phối: /rước hét, do mỗi con người có những đặc điểm riêng về sinh học: cơ thể. giác quan, hệ thần kinh và não bộ. 7 hai, mỗi người có hoàn cảnh sống khác nhau, điều kiện giáo dục không như nhau và đặc biệt là 0 Phạm Minh Hạc (1980). Nhập món Tâm lí học, NXB Giáo dục Hà Nội.

mỗi cá nhân thể hiện nhu cầu, vốn tri thức, kinh nghiệm, mức độ tích cực hoạt động, tích cực giao lưu khác nhau trong cuộc sống. Vì thế tâm lí người này khác tâm lí người kia. c) Tâm lí người mang bản chất xã hội - lịch sứ Tâm lí người là sự phản ánh hiện thực khách quan, là chức năng của não, là kinh nghiệm xã hội lịch sử biến thành cái riêng của mỗi người. Tâm lí con người khác xa với tâm lí của một số loài động vật cao cấp ở chỗ: tâm lí người có bản chất xã hội và mang tính lịch sử.

Thể hiện : + Tâm lí người có nguồn gốc là thế giới khách quan, trong đó nguồn gốc xã hội là cái quyết định. + Tâm lí người là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp của con người trong mối quan hệ xã hội. + Tâm lí của mỗi cá nhân là kết quả của quá trình hấp thu, lĩnh hội vốn kinh nghiệm xã hội, nền văn hoá xã hội, thông qua hoạt động, giao tiếp, trong đó giáo dục giữ vai trò chủ đạo. Hoạt động của con người và mối quan hệ giao tiếp của con người trong xã hội có tính quyết định.

+ Tâm lí của mỗi con người hình thành, phát triển và biến đổi cùng với sự phát triển của lịch sử cá nhân, lịch sử dân tộc và cộng đồng. Tâm lí của mỗi con người chịu sự chế ước bởi lịch sử của cá nhân và cộng đồng. Ở góc độ phương pháp nghiên cứu hiểu biết tâm lí con người đã chỉ ra rất nhiều khi tiếp cận, nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học. - Cách tiếp cận nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học Id riếp cận nghiên cứu khách quan và hệ phương pháp nghiên cứu khách quan chứ không phải bằng các phương pháp chủ quan; Cách tiếp cận nghiên cứu hiện tượng tâm lí khác về bản chất với tiếp cận các hiện tượng sinh học, hoá học, vật lí trong con người.

Tại sao như vậy? Vì hiện tượng tâm lí là hiện tượng tỉnh thần nằm trong não bộ con người. Vì vậy nghiên cứu tâm lí con người, tâm lí học sinh tiểu học phải nghiên cứu gián riếp chứ không phải trực tiếp, có nghĩa là thông qua hiện tượng bên ngoài, hành vi cử chỉ để đoán nhận và hiểu đời sống tâm lí bên trong của học sinh tiểu học như thông qua bức vẽ của học sinh tiểu học có thể đoán nhận trí tuệ, tình cảm, tính cách của các em. Kết luận về hứng thú học tập của học sinh tiểu học qua các hành vi bên ngoài: giờ giấc đi học, thái độ xây dựng bài trong giờ học, chuẩn bị bài, thái độ đứng trước bài toán khó. hoặc thông qua hành động giải bài tập, giải một bài toán: l +.

+ 100 =? để kết luận về khả năng khái quát hoá trong tư duy của học sinh tiểu học. Nghiên cứu tâm lí con người nói chung và tâm lí học sinh tiểu học nói riêng chỉ có một con đường: nghiên cứu gián tiếp và ø hệ phương pháp nghiên cứu khách quan chủ đạo (quan sát, điều tra bằng phiếu, trắc nghiệm tâm lí. Điều này không có nghĩa là phủ nhận phương pháp nội quan trong nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học vì qua phương pháp nội quan (tự quan sát) biết được đời sống tâm lí của học sinh tiểu học thực nhất và hiểu được những kết quả nghiên cứu của các phương pháp nghiên cứu khách quan. Cần nhận thức rõ khi nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học tự quan sát chỉ là phương pháp hỗ trợ bên cạnh các phương pháp nghiên cứu khách quan khác nhau.

— Hiện tượng tâm lí con người có cơ sở tự nhiên là các đặc điểm sinh học (não, giác quan, hệ thần kinh, cơ thể. Vì thế trong nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học, 0e hiện chức năng giải thích của nghiên cứu khoa học phải thấy được mối quan hệ giữa các đặc điểm sinh học và các đặc điểm nhân cách học sinh tiểu học. Như học sinh tiểu học.có đặc điểm tính cách điển hình là hành vi không chủ định nhiều, hồn nhiên : giơ tay phát biểu nhiều, hay thưa cô. Điều này bị quy dinh bởi đặc điểm hệ thần kinh của học sinh tiểu học.

Hệ thần kinh của học sinh tiểu học dang thời kì phát triển mạnh. Đây là thời kì não bộ phát triển cả về thời lượng, trọng lượng lẫn cấu tạo, đến khoảng 9 - 10 tuổi não của các em căn bản được hoàn thiện và chất lượng của nó được giữ lại trong suốt cuộc đời. Đây cũng là giai đoạn mà sự hình thành phản xạ có diều kiện diễn ra nhanh và nhiều. So với lứa tuổi trước, sự cân bằng giữa hai quá trình thần kinh cơ bản đã tốt hơn nhiều.

Tuy nhiên hưng phấn vẫn mạnh dẫn đến khả năng ức chế của hệ thần kinh còn yếu. ~— Khi nghiên cứu tâm lí học sinh tiểu học, việc giải thích các đặc điểm tâm lí đặc trưng của học sinh tiểu học còn dựa vào môi trường xã hội và quan hệ xã hội của các em mà trước hết với học sinh tiểu học môi trường có ý nghĩa quyết định nhất trong giai đoạn này là môi trường gia đình. Có thể nói rằng lứa tuổi học sinh tiểu học là lứa tuổi chịu ảnh hưởng mạnh nhất của môi trường giáo dục gia dình.