Giáo trình: Phương pháp cho trẻ mầm non làm quen với tác phẩm văn học

Giáo trình văn học về phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao.

• Đề tài: Giáo Trình Phương Pháp Cho Trẻ Làm Quen Với Tác Phẩm Văn Học

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Đặc điểm của thơ, truyện viết cho trẻ em lứa tuổi mầm non
• 1.2. Vai trò của văn học đối với sự phát triển của trẻ thơ
• 1.3. Đặc điểm tâm - sinh lí của trẻ em lứa tuổi mầm non
• 2. Chương 2: CÁC PHƯƠNG PHÁP CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI THƠ, TRUYỆN
• 2.1. Nghệ thuật đọc và kể chuyện diễn cảm
• 2.2. Sử dụng các phương tiện trực quan trong việc kể chuyện, đọc thơ cho trẻ nghe
• 2.3. Đàm thoại trong kể chuyện và đọc thơ
• 2.4. Tập cho trẻ kể lại truyện và đọc thơ
• 2.5. Tập cho trẻ đóng vai theo cốt truyện và nội dung thơ
• 3. Chương 3: TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI THƠ, TRUYỆN
• 3.1. Các hình thức tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với thơ, truyện
• 3.2. Thiết kế hoạt động cho trẻ làm quen với thơ, truyện
• 3.3. Quá trình tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với thơ, truyện
• 4. Chương 4: SỬ DỤNG THƠ, TRUYỆN TRONG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC TÍCH HỢP Ở TRƯỜNG MẦM NON
• 4.1. Thơ, truyện dưới con mắt trẻ thơ
• 4.2. Khái niệm về chương trình giáo dục tích hợp theo chủ điểm, Sử dụng thơ - truyện trong hoạt động giáo dục tích hợp
• 4.2.1. Khái niệm về chương trình giáo dục tích hợp theo chủ điểm cho trẻ mầm non
• 4.2.2. Sử dụng thơ, truyện trong tổ chức các hoạt động giáo dục ở trường mầm non
• 4.2.3. Sử dụng thơ, truyện thúc đẩy việc hình thành các biểu tượng, kĩ năng chuẩn bị cho việc đọc, viết của trẻ
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình phương pháp cho trẻ làm quen văn học

Giáo trình phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học đặt nền móng cho việc hình thành và phát triển nhân cách toàn diện ở lứa tuổi mầm non. Đây không chỉ là tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ mà còn là một công trình khoa học, khẳng định vai trò tối quan trọng của nghệ thuật ngôn từ trong giáo dục sớm. Văn học, với tư cách là một loại hình nghệ thuật, đi vào tâm hồn trẻ một cách tự nhiên, trở thành phương tiện hữu hiệu để giáo dục đạo đức, trí tuệ và thẩm mỹ. Các tác phẩm văn học dành cho thiếu nhi mang trong mình chức năng giáo dục sâu sắc, như nhà văn Tô Hoài đã khẳng định: “Một tác phẩm chân chính có giá trị đối với tuổi thơ là một tác phẩm tham dự mạnh mẽ vào sự nghiệp nên người của bạn đọc ấy”. Việc tiếp cận văn học từ sớm giúp trẻ mở rộng vốn từ, đặc biệt là từ ngữ nghệ thuật, học được cách diễn đạt giàu hình ảnh và cảm xúc. Qua những câu chuyện, bài thơ, trẻ em học cách nhận biết thế giới xung quanh, từ các hiện tượng tự nhiên đến các mối quan hệ xã hội phức tạp. Giáo trình này cung cấp một hệ thống các phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học một cách khoa học, từ nghệ thuật đọc kể diễn cảm đến việc sử dụng các phương tiện trực quan và tổ chức các hoạt động sáng tạo như đóng kịch. Mục tiêu cuối cùng là khơi dậy ở trẻ tình yêu với tiếng mẹ đẻ, khả năng cảm thụ cái đẹp và nuôi dưỡng những giá trị nhân văn cao cả, chuẩn bị hành trang vững chắc cho các cấp học tiếp theo.

1.1. Mục tiêu cốt lõi của giáo trình chuyên ngành

Mục tiêu hàng đầu của giáo trình là trang bị cho giáo viên mầm non hệ thống kiến thức và kỹ năng sư phạm cần thiết để tổ chức hiệu quả hoạt động cho trẻ làm quen với văn học. Giáo trình nhấn mạnh việc phát triển ngôn ngữ là nhiệm vụ trọng tâm, bởi ngôn ngữ gắn liền với tư duy. Nếu không có vốn ngôn ngữ phong phú, trẻ không thể lĩnh hội tri thức. Bên cạnh đó, mục tiêu quan trọng không kém là giáo dục thẩm mĩ. Như V.G. Biêlinxki nhận định, tình cảm thẩm mĩ là “cội nguồn của mọi cái đẹp, mọi cái vĩ đại”. Giáo trình hướng đến việc giúp trẻ cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, từ đó hình thành thị hiếu thẩm mĩ lành mạnh. Cuối cùng, giáo trình đặt ra mục tiêu giáo dục lòng nhân ái và các giá trị đạo đức, giúp trẻ biết yêu thương, đồng cảm và có những hành vi ứng xử đúng đắn trong các mối quan hệ xã hội.

1.2. Vai trò của văn học trong việc phát triển nhân cách trẻ

Văn học có vai trò không thể thay thế trong việc hình thành và phát triển nhân cách toàn diện cho trẻ. Thứ nhất, văn học là phương tiện mở rộng nhận thức cho trẻ về thế giới xung quanh một cách sinh động và hấp dẫn. Những câu chuyện về các loài vật, cây cỏ, các hiện tượng tự nhiên giúp trẻ tích lũy kiến thức một cách tự nhiên. Thứ hai, văn học bồi dưỡng tâm hồn, nuôi dưỡng những cảm xúc tích cực. Quá trình đồng cảm với các nhân vật giúp trẻ phát triển lòng nhân ái, biết yêu ghét rõ ràng, hướng tới cái chân, cái thiện, cái mỹ. Thứ ba, văn học là công cụ đắc lực để phát triển ngôn ngữ và tư duy. Trẻ được tiếp xúc với vốn từ ngữ phong phú, chuẩn xác và giàu tính nghệ thuật, học được các cấu trúc câu và cách diễn đạt mạch lạc, biểu cảm.

II. Thách thức khi cho trẻ làm quen văn học và tâm lý trẻ

Việc áp dụng các phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc về đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi mầm non. Đây là thách thức lớn nhất đối với giáo viên. Trẻ mầm non có những nét tâm lý đặc thù chi phối mạnh mẽ đến quá trình tiếp nhận. Trước hết, trẻ giàu xúc cảm và tình cảm, dễ dàng bị cuốn hút và hóa thân vào nhân vật. Cảm xúc của trẻ chi phối sự tri giác và tập trung chú ý, do đó, các hoạt động phải mang tính hấp dẫn, gợi mở. Thách thức thứ hai đến từ tư duy trực quan hình tượng. Trẻ tư duy bằng hình ảnh, âm thanh, màu sắc cụ thể. Các khái niệm trừu tượng trong văn học cần được “hình ảnh hóa” thông qua giọng đọc, cử chỉ của giáo viên hoặc các phương tiện trực quan. Nếu không, trẻ sẽ khó hiểu và không thể cảm thụ được tác phẩm. Một đặc điểm nổi bật khác là trí tưởng tượng phong phú, bay bổng. Sức tưởng tượng của trẻ là vô bờ bến, chúng có thể dễ dàng chấp nhận những yếu tố thần tiên, kỳ ảo trong truyện cổ tích. Tuy nhiên, chính đặc điểm này cũng là một thách thức, đòi hỏi người giáo viên phải biết cách dẫn dắt trí tưởng tượng của trẻ đi đúng hướng, tránh sa đà vào những chi tiết phi logic, làm lệch lạc nội dung giáo dục của tác phẩm. Việc lựa chọn tác phẩm và phương pháp phù hợp với từng giai đoạn phát triển tâm lý của trẻ là yếu tố quyết định sự thành công.

2.1. Đặc điểm tâm lí của trẻ ảnh hưởng đến tiếp nhận

Trẻ em lứa tuổi mầm non có những đặc điểm tâm lý nổi bật ảnh hưởng trực tiếp đến việc tiếp nhận văn học. Giàu xúc cảm, tình cảm là nét tâm lý cơ bản nhất. Trẻ dễ dàng đồng cảm với nhân vật, có thể vui, buồn, tức giận cùng với các tình huống trong truyện. Sự tiếp nhận của trẻ mang đậm màu sắc cảm xúc. Bên cạnh đó, trẻ có cái nhìn “vật ngã đồng nhất”, xem vạn vật đều có linh hồn và tâm trạng như con người. Đặc điểm này giải thích tại sao trẻ em đặc biệt yêu thích truyện cổ tích và truyện đồng thoại. Do đó, các phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học phải tận dụng được yếu tố cảm xúc để thu hút sự chú ý và tạo hứng thú cho trẻ.

2.2. Tư duy trực quan hình tượng và trí tưởng tượng bay bổng

Tư duy trực quan hình tượng là kiểu tư duy chủ đạo của trẻ mầm non. Trẻ nhận thức thế giới thông qua những hình ảnh, âm thanh, màu sắc cụ thể mà chúng có thể “mắt thấy tai nghe”. Vì vậy, ngôn ngữ trong tác phẩm dành cho trẻ cần cụ thể, giàu hình ảnh. Đồng thời, trí tưởng tượng phong phú là một thế mạnh của trẻ. Trẻ dùng trí tưởng tượng để khám phá thế giới. Các nhà văn và nhà giáo dục cần nuôi dưỡng đặc điểm này, bởi nó là nền tảng cho sự sáng tạo. Tác phẩm văn học với những hình ảnh đẹp, kỳ ảo sẽ chắp cánh cho trí tưởng tượng của trẻ, giúp trẻ tiếp thu nghệ thuật và ngược lại, trí tưởng tượng giúp trẻ sống cùng tác phẩm một cách trọn vẹn nhất.

III. Cách đọc kể diễn cảm Phương pháp tiếp cận văn học nền tảng

Nghệ thuật đọc kể diễn cảm là phương pháp nền tảng và quan trọng bậc nhất trong hệ thống phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học. Đây là quá trình người đọc sử dụng mọi sắc thái của giọng nói, kết hợp với cử chỉ, nét mặt để tái tạo lại hình tượng nghệ thuật, giúp người nghe không chỉ nghe mà còn có thể “nhìn thấy” và cảm nhận được thế giới trong tác phẩm. Để thực hiện tốt, giáo viên phải nghiên cứu kỹ tác phẩm, nắm vững nội dung, tư tưởng và phong cách ngôn ngữ. Từ đó, xác định được giọng điệu cơ bản (trang trọng, vui tươi, dí dỏm, tâm tình…), ngữ điệu, nhịp điệu và cường độ phù hợp. Giọng điệu cơ bản là linh hồn của phần trình bày, nếu xác định sai có thể làm người nghe hiểu sai tư tưởng chủ đạo. Ví dụ, truyện cười cần giọng dí dỏm, truyện cổ tích cần giọng thủ thỉ, tâm tình. Việc ngắt giọng đúng chỗ, nhấn mạnh vào những từ ngữ quan trọng cũng góp phần khắc họa tính cách nhân vật và làm nổi bật các chi tiết đắt giá. Ngoài ra, tư thế tự nhiên, nét mặt biểu cảm và cử chỉ phù hợp sẽ tăng cường sức truyền cảm, tạo ra sự giao감 sâu sắc giữa người kể và người nghe, biến giờ học văn học thành một trải nghiệm nghệ thuật thực sự.

3.1. Kỹ thuật xác định giọng điệu và ngữ điệu cơ bản

Việc xác định giọng điệu cơ bản phụ thuộc vào thể loại và nội dung tư tưởng của tác phẩm. Truyện ngụ ngôn cần thể hiện rõ tính cách nhân vật và giọng điệu triết lý ở phần kết. Thơ cho trẻ em thường có giọng vui tươi, trìu mến. Ngữ điệu là sự biến đổi về độ cao của giọng, giúp miêu tả cá tính, tâm trạng nhân vật. Ví dụ, trong truyện “Ba cô gái”, giọng của hai cô chị đầu thể hiện sự thờ ơ, giả dối, trong khi giọng cô út lại lo lắng, chân thành. Việc thể hiện đúng ngữ điệu giúp trẻ phân biệt được nhân vật và cảm nhận sâu sắc hơn về tính cách của họ. Nhịp điệu (tốc độ đọc) và cường độ (độ to nhỏ của giọng) cũng cần được điều chỉnh linh hoạt theo từng tình tiết truyện.

3.2. Ngôn ngữ cơ thể Cử chỉ nét mặt và tư thế khi đọc kể

Ngôn ngữ cơ thể là yếu tố bổ trợ đắc lực cho giọng đọc. Một tư thế tự nhiên, đĩnh đạc tạo sự tin cậy. Nét mặt là “linh hồn” của sự giao tiếp, cần thể hiện được cảm xúc phù hợp với nội dung tác phẩm: tươi vui với truyện hài hước, buồn rầu với truyện bi thương. Ánh mắt giao cảm với trẻ sẽ tạo ra sự kết nối, thu hút sự chú ý của chúng. Cử chỉ, điệu bộ cần được sử dụng một cách tự nhiên, có mức độ để minh họa cho lời nói, làm sống động hình tượng nhưng không quá lạm dụng gây phân tán sự tập trung của trẻ. Ví dụ, khi đọc bài thơ “Ông mặt trời”, cử chỉ “nhíu mắt” nhìn lên, nhìn xuống sẽ làm câu thơ trở nên sinh động và dễ hình dung hơn.

IV. Bí quyết dùng trực quan và đàm thoại để trẻ hiểu sâu

Bên cạnh đọc kể diễn cảm, việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa sử dụng các phương tiện trực quan và đàm thoại là bí quyết giúp trẻ tiếp nhận tác phẩm văn học một cách sâu sắc và hiệu quả. Do trẻ có tư duy trực quan hình tượng, các phương tiện trực quan như vật thật, tranh ảnh, con rối, mô hình… đóng vai trò cầu nối giữa thế giới ngôn từ trừu tượng và nhận thức cụ thể của trẻ. Việc vừa nghe kể, vừa được quan sát biểu tượng trực quan giúp trẻ hình thành biểu tượng mới một cách chính xác, bền vững và gợi lên những xúc cảm thẩm mĩ mạnh mẽ. Các phương tiện trực quan phải đảm bảo tính thẩm mĩ, phù hợp với nội dung và kích thước hợp lý. Song song đó, phương pháp đàm thoại sử dụng hệ thống câu hỏi có mục đích để gợi mở, dẫn dắt trẻ khám phá tác phẩm. Đàm thoại không chỉ giúp giáo viên nắm bắt mức độ hiểu bài của trẻ mà còn kích thích tư duy, khuyến khích trẻ bày tỏ suy nghĩ, cảm nhận riêng. Các câu hỏi cần đi từ dễ đến khó, tập trung vào cả nội dung và nghệ thuật, tạo cơ hội cho trẻ tranh luận và liên hệ với kinh nghiệm bản thân. Đây là hai phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học không thể tách rời, hỗ trợ đắc lực cho nhau.

4.1. Sử dụng phương tiện trực quan Từ vật thật đến mô hình

Phương tiện trực quan bao gồm nhiều loại. Vật thật (hoa, quả, lá cây...) mang lại trải nghiệm chân thực nhất. Đồ dùng mô phỏng như tranh vẽ, con rối, sa bàn, mô hình là loại phổ biến nhất, giúp tái hiện lại các sự vật, nhân vật trong truyện một cách sinh động. Các phương tiện nghe nhìn hiện đại như máy chiếu, video cũng có thể được sử dụng như một công cụ hỗ trợ. Tuy nhiên, quan trọng nhất vẫn là chính người giáo viên – một “trực quan sống động” thông qua ngôn ngữ, nét mặt, cử chỉ. Việc sử dụng trực quan cần đúng thời điểm: để giới thiệu bài, minh họa chi tiết hoặc củng cố kiến thức, tránh lạm dụng gây mất tập trung vào nội dung chính của tác phẩm.

4.2. Kỹ năng đặt câu hỏi đàm thoại gợi mở tư duy cho trẻ

Đàm thoại là nghệ thuật đặt câu hỏi. Các câu hỏi đàm thoại cần được thiết kế có hệ thống, logic. Câu hỏi về nội dung thường hướng vào nhân vật và hành động của họ (“Nhân vật này như thế nào?”, “Vì sao nhân vật lại hành động như vậy?”). Câu hỏi về nghệ thuật giúp trẻ cảm nhận vẻ đẹp ngôn từ (“Bông hoa được miêu tả đẹp như thế nào?”). Cần tránh những câu hỏi đóng (có/không) hoặc câu hỏi quá khó. Thay vào đó, nên đặt những câu hỏi thông minh, tạo ra sự tranh luận để kích thích tư duy phê phán. Cô giáo đóng vai trò là người điều phối, hướng dẫn, tôn trọng ý kiến của trẻ, tạo ra một không khí trao đổi cởi mở và tích cực.

V. Ứng dụng phương pháp văn học Phát triển toàn diện cho trẻ

Việc ứng dụng thành công các phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học mang lại những kết quả to lớn, tác động đến sự phát triển toàn diện của trẻ về thẩm mỹ, đạo đức, nhận thức và ngôn ngữ. Về mặt giáo dục thẩm mĩ, văn học mở ra trước mắt trẻ một thế giới hình ảnh đẹp đẽ, giàu màu sắc và âm thanh. Vẻ đẹp lấp lánh của ngôn từ nghệ thuật giúp trẻ rung động và cảm nhận được cái đẹp trong tác phẩm và trong cuộc sống, hình thành thị hiếu thẩm mĩ và năng lực sáng tạo. Về giáo dục lòng nhân ái, các câu chuyện mang giá trị nhân văn sâu sắc là bài học đạo đức nhẹ nhàng mà thấm thía. Trẻ học được cách yêu thương, đồng cảm với những nhân vật tốt bụng, bất hạnh và căm ghét những thế lực độc ác. Qua đó, các chuẩn mực đạo đức được hình thành một cách tự nhiên. Về mở rộng nhận thức, văn học là “cuốn sách giáo khoa đầu tiên”, cung cấp cho trẻ những tri thức phong phú về thế giới tự nhiên và xã hội. Cuối cùng, không thể không nhắc đến vai trò to lớn trong việc phát triển ngôn ngữ. Quá trình tiếp xúc với tác phẩm giúp trẻ tích lũy vốn từ khổng lồ, đặc biệt là từ ngữ nghệ thuật, và học được cách diễn đạt mạch lạc, giàu hình ảnh.

5.1. Giáo dục thẩm mĩ qua hình tượng nghệ thuật ngôn từ

Văn học có ưu thế vượt trội trong giáo dục thẩm mĩ. Những hình tượng nghệ thuật được xây dựng bằng ngôn từ như “Trăng tròn như cái đĩa”, “Hoa lựu chói chang - Đỏ như đốm lửa”... khơi gợi trong trẻ những xúc cảm thẩm mĩ mãnh liệt. Trẻ học cách cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên, của những tình cảm cao quý. Quá trình tiếp xúc thường xuyên với cái đẹp trong văn học sẽ nuôi dưỡng tâm hồn trẻ, giúp chúng trở nên nhạy cảm, tinh tế hơn, biết trân trọng và có mong muốn sáng tạo ra cái đẹp. Các hoạt động như vẽ tranh, nặn tượng theo nhân vật trong truyện chính là biểu hiện của sự phát triển năng lực sáng tạo thẩm mĩ này.

5.2. Nuôi dưỡng lòng nhân ái và các giá trị đạo đức tốt đẹp

Lòng nhân ái là nền tảng của đạo đức. Văn học là phương tiện hữu hiệu nhất để giáo dục lòng nhân ái cho trẻ. Những câu chuyện như “Bồ nông có hiếu”, “Chú Dê Đen”... ca ngợi tình yêu thương, lòng dũng cảm, sự hy sinh. Trẻ dễ dàng đồng cảm với các nhân vật, từ đó tự rút ra những bài học về đạo đức. Trẻ biết xót xa cho những nhân vật tốt bị rơi vào hoàn cảnh éo le và căm giận những nhân vật độc ác. Những cảm xúc đạo đức này là cơ sở để hình thành nên những thái độ và hành vi tích cực của trẻ trong cuộc sống sau này.

5.3. Mở rộng nhận thức về thế giới tự nhiên và xã hội

Chức năng nhận thức của văn học được thể hiện rõ nét qua việc cung cấp cho trẻ những hiểu biết đa dạng. Các bài thơ, câu chuyện giúp trẻ nhận biết về các hiện tượng tự nhiên (mưa, nắng, các mùa), thế giới cây cỏ, loài vật một cách sinh động. Câu chuyện “Giọt nước Tí Xíu” là một bài học hấp dẫn về vòng tuần hoàn của nước. Truyện “Cây khế” lại mang đến bài học về mối quan hệ giữa con người với con người, về lòng tham và sự thật thà. Thông qua văn học, trẻ không chỉ mở rộng nhận thức về thế giới xung quanh mà còn tích lũy được những kinh nghiệm xã hội đầu tiên.

VI. Hướng đi mới Tích hợp văn học trong giáo dục mầm non

Một hướng đi hiện đại và hiệu quả trong việc triển khai phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học là thông qua giáo dục tích hợp. Đây là phương pháp tổ chức các hoạt động giáo dục xoay quanh một chủ đề, chủ điểm nhất định, trong đó, thơ truyện không chỉ là một hoạt động riêng lẻ mà trở thành chất liệu, phương tiện để triển khai các nội dung giáo dục khác. Ví dụ, trong chủ điểm “Thế giới động vật”, câu chuyện “Chú Dê Đen” có thể được sử dụng trong giờ văn học, giờ tạo hình (tô màu nhân vật), giờ âm nhạc (hát bài về các con vật), và cả trong các hoạt động góc. Việc sử dụng thơ, truyện trong tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp giúp các kiến thức được liên kết với nhau một cách logic, tạo ra một môi trường học tập phong phú và hấp dẫn. Trẻ được tiếp cận kiến thức một cách đa chiều, giúp ghi nhớ sâu hơn và hiểu được mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng. Hướng tiếp cận này không chỉ phát huy tối đa sức mạnh của văn học mà còn giúp tối ưu hóa quá trình giáo dục, hướng đến mục tiêu phát triển toàn diện cho trẻ mầm non trong bối cảnh giáo dục hiện đại.

6.1. Khái niệm về chương trình giáo dục tích hợp theo chủ điểm

Giáo dục tích hợp theo chủ điểm là một cách tiếp cận trong đó nội dung học tập và các hoạt động được tổ chức xung quanh một chủ đề trung tâm (ví dụ: Gia đình, Cây xanh, Phương tiện giao thông). Thay vì dạy các môn học một cách riêng rẽ, phương pháp này liên kết chúng lại với nhau. Văn học, toán, khoa học, nghệ thuật đều được khai thác để làm sáng tỏ các khía cạnh của chủ điểm. Cách tiếp cận này phù hợp với lối tư duy tổng thể của trẻ, giúp trẻ thấy được sự kết nối của kiến thức với cuộc sống thực, từ đó tăng cường hứng thú và hiệu quả học tập.

6.2. Vận dụng thơ truyện trong các hoạt động giáo dục khác

Thơ, truyện là nguồn tài nguyên vô giá để tích hợp vào các hoạt động khác. Trong hoạt động khám phá khoa học, một bài thơ về mưa có thể là điểm khởi đầu cho một buổi thảo luận về các hiện tượng thời tiết. Trong giờ học toán, câu chuyện “Ba cô gái” có thể được dùng để dạy trẻ về số đếm và phép so sánh. Trong hoạt động vận động, trẻ có thể chơi trò chơi mô phỏng theo hành động của các nhân vật trong truyện. Việc lồng ghép khéo léo này giúp các hoạt động khác trở nên sinh động, có hồn hơn, đồng thời củng cố và làm sâu sắc thêm những ấn tượng của trẻ về tác phẩm văn học đã được học.

Nội dung chính

Giáo Trình Phương Pháp Cho Trẻ Mầm Non Làm Quen Với Tác Phẩm Văn Học

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phương pháp cho trẻ mầm non làm quen với tác phẩm văn học do PGS.TS. Lê Thị Ánh Tuyết và PGS.TS. Lã Thị Bắc Lý biên soạn, được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ấn hành (tái bản lần thứ tư). Đây là tài liệu giảng dạy chính quy thuộc khối kiến thức nghiệp vụ sư phạm chuyên ngành, phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo sinh viên hệ Cao đẳng Sư phạm Mầm non và liên thông Đại học Giáo dục Mầm non.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình cung cấp hệ thống lý luận khoa học về đặc điểm văn học thiếu nhi, quy luật tiếp nhận văn học của trẻ mầm non, đồng thời hình thành các kỹ năng nghề nghiệp chuyên sâu: kỹ năng đọc - kể diễn cảm, kỹ năng đàm thoại phân tích tác phẩm, kỹ năng thiết kế giáo án và năng lực tổ chức các hoạt động văn học đơn lẻ cũng như tích hợp theo chủ điểm tại trường mầm non.

Cấu trúc tài liệu được tổ chức chặt chẽ theo hướng tiếp cận từ cơ sở lý luận đại cương đến hệ thống phương pháp chuyên biệt và quy trình thiết kế, tổ chức thực hành. Cách tiếp cận này kết hợp giữa lý luận văn học, tâm lý học lứa tuổi và phương pháp giáo dục mầm non thực hành. Điểm đặc sắc của giáo trình thể hiện ở việc lượng hóa chi tiết các bước lên lớp, cụ thể hóa hệ thống tiêu chí sư phạm qua các trích đoạn văn thơ thiếu nhi tiêu biểu và hệ thống giáo án mẫu, giúp người học chuyển hóa kiến thức lý thuyết thành kỹ năng thực thi nghề nghiệp.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 4 chương trọng tâm theo tiến trình logic từ nhận thức lý luận đến vận dụng sư phạm:

• Chương 1: Những vấn đề chung
  Trình bày các đặc điểm cốt lõi của thơ, truyện viết cho lứa tuổi mầm non (tính giáo dục, sự hồn nhiên ngây thơ, kết cấu ngắn gọn rõ ràng, tính giàu hình ảnh - nhạc điệu, ngôn ngữ chọn lọc, sự xen cài giữa chất thơ trong truyện và yếu tố truyện trong thơ). Chương này phân tích vai trò của văn học đối với sự phát triển toàn diện của trẻ: giáo dục thẩm mĩ, giáo dục lòng nhân ái, mở rộng nhận thức về tự nhiên - xã hội và phát triển ngôn ngữ (tích cực hóa vốn từ nghệ thuật, rèn luyện khả năng biểu đạt mạch lạc).
• Chương 2: Các phương pháp cho trẻ làm quen với thơ, truyện
  Phân tích 5 nhóm phương pháp cơ bản:
  1. Nghệ thuật đọc và kể chuyện diễn cảm (sử dụng ngữ điệu, tốc độ, cử chỉ).
  2. Sử dụng phương tiện trực quan (tranh minh họa, rối tay, máy chiếu, vật thật).
  3. Phương pháp giảng giải - đàm thoại (hệ thống câu hỏi nhận biết, gợi mở, suy luận).
  4. Hướng dẫn trẻ đọc thuộc thơ và tập kể lại truyện.
  5. Tổ chức trò chơi đóng kịch, đóng vai theo cốt truyện văn học.
• Chương 3: Tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với thơ, truyện
  Khái quát các hình thức tổ chức hoạt động văn học (trong tiết học và ngoài tiết học). Hướng dẫn quy trình thiết kế bài dạy (xác định mục tiêu kiến thức - kỹ năng - thái độ, chuẩn bị đồ dùng, tiến trình 3 bước: mở đầu, nội dung trọng tâm, kết thúc/hoạt động nối tiếp) và phân tích quy trình tổ chức chi tiết cho từng thể loại tiết học: đọc thơ cho trẻ nghe, dạy trẻ học thuộc thơ, đọc truyện cho trẻ nghe, kể chuyện cho trẻ nghe, dạy trẻ kể lại truyện và đóng kịch.
• Chương 4: Sử dụng thơ, truyện trong tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp ở trường mầm non
  Phân tích cơ chế tiếp nhận văn học dưới góc nhìn tâm lý trẻ thơ; làm rõ khái niệm chương trình giáo dục tích hợp theo chủ điểm; phương thức lồng ghép tác phẩm thơ, truyện vào các hoạt động học tập, vui chơi khác; thúc đẩy việc hình thành các biểu tượng và kỹ năng chuẩn bị cho việc học đọc, viết của trẻ (trang 116). Cuối tài liệu là danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành (trang 118).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập cơ sở lý thuyết dựa trên các nguyên lý văn học và tâm lý học phát triển:

• Nguyên lý mỹ học và văn học mầm non: Khẳng định văn học là nghệ thuật ngôn từ, thực hiện đầy đủ các chức năng nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ, giao tiếp và giải trí. Dẫn chiếu quan điểm của V.G. Belinsky về thẩm mỹ là cội nguồn của cái đẹp, quan điểm của M. Gorky ("Văn học là nhân học"), cùng các khẳng định của các tác giả Tô Hoài, Võ Quảng về tính giáo dục nhân cách không tách rời yếu tố hình tượng văn học.
• Quy luật tâm lý tiếp nhận: Nhấn mạnh trẻ mầm non tư duy cụ thể, cảm tính, cảm nhận thế giới qua trạng thái "vật ngã đồng nhất". Việc tiếp nhận văn học diễn ra gián tiếp qua người lớn bằng cơ chế "đồng nhất hóa - bắt chước", đòi hỏi tác phẩm phải có kết cấu rõ ràng (thiện - ác đối lập như truyện Chú Dê Đen, Bác Gấu Đen và hai chú thỏ), ngôn ngữ cụ thể, giàu sắc thái tượng hình và vần điệu.

Kỹ năng nghề nghiệp phát triển cho người học

• Kỹ năng phân tích tác phẩm văn học thiếu nhi: Đánh giá cấu trúc, giá trị thẩm mỹ, nghệ thuật sử dụng từ láy, từ tượng thanh, vần thơ trong các tác phẩm của Phạm Hổ, Trần Đăng Khoa, Võ Quảng, Ngô Quân Miện, Thu Hà.
• Kỹ năng thị phạm nghệ thuật: Làm chủ giọng đọc, nghệ thuật kể chuyện diễn cảm kết hợp ánh mắt, cử chỉ và điều khiển phương tiện trực quan (rối, sa bàn, tranh vẽ).
• Kỹ năng thiết kế và xử lý sư phạm: Soạn thảo giáo án đúng cấu trúc chuẩn, xây dựng hệ thống câu hỏi đàm thoại gợi mở, tổ chức phân vai đóng kịch và xử lý các phản ứng ngây thơ, tình huống sáng tạo ngoài kịch bản của trẻ mầm non.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Thành tố đào tạo	Phương thức triển khai trong giáo trình
Tiếp cận sư phạm	Kết hợp thuyết giảng lý thuyết thể loại với mô phỏng sư phạm chuẩn mực. Chú trọng hình thành phản xạ ngôn ngữ và kỹ năng tương tác trực tiếp với trẻ.
Case studies & Dữ liệu thực nghiệm	Đưa vào các tình huống thực tế tại trường mầm non (ví dụ: trẻ tự sáng tạo thêm lời thoại trong truyện Cây khế tại Trường Mầm non Họa Mi - Hà Nội; nghiên cứu thực nghiệm của TS. Nguyễn Thị Oanh; dẫn chứng từ tài liệu quốc tế Literature for young children của Joan J. Glazer, 1991).
Hệ thống bài tập thực hành	Yêu cầu sinh viên lập dàn ý và tập đọc/kể diễn cảm; soạn thảo kịch bản sân khấu hóa; thiết kế hoạt động học tập tích hợp cho từng lứa tuổi (Mẫu giáo bé, Mẫu giáo nhỡ, Mẫu giáo lớn).
Hình thức đánh giá	Đánh giá kiến thức lý thuyết thể loại/phương pháp qua hệ thống câu hỏi cuối mỗi chương; kiểm tra năng lực thực hành giảng dạy qua bài tập tổ chức hoạt động mẫu theo nhóm.
Hướng dẫn tự học	Nghiên cứu hệ thống tài liệu tham khảo (trang 118), sưu tầm tác phẩm văn học theo chủ điểm giáo dục mầm non, rèn luyện kỹ năng phát âm và diễn đạt khẩu ngữ hàng ngày.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

1. Cập nhật phương thức giáo dục tích hợp theo chủ điểm:
   So với các ấn bản trước đây, giáo trình tái bản lần thứ tư đã hoàn thiện cấu trúc Chương 4, tập trung làm rõ phương pháp sử dụng thơ, truyện như một phương tiện tích hợp đa lĩnh vực (khám phá môi trường xung quanh, tạo hình, âm nhạc, vận động).
2. Bổ sung định hướng tiền kỹ năng đọc - viết:
   Nội dung tại mục 3 Chương 4 (trang 116) tập trung vào vai trò của thơ, truyện trong việc hình thành biểu tượng ngôn ngữ, làm quen với sách và định hướng các kỹ năng chuẩn bị cho việc học chữ ở trường tiểu học.
3. Cơ sở dẫn chứng đa dạng và chuẩn xác:
   Tài liệu kết hợp chặt chẽ giữa các công trình nghiên cứu lý luận trong nước, tài liệu nước ngoài (Joan J. Glazer, Macmillan Publishing Co.) và các tác phẩm thơ văn kinh điển của văn học thiếu nhi Việt Nam (tác phẩm của Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ, Trần Đăng Khoa, Đoàn Thị Lam Luyến, Phan Thị Thanh Nhàn, Huy Cận, Lữ Huy Nguyên, Vũ Thúy Hường).
4. Tính trực quan và ứng dụng cao:
   Mỗi phương pháp đều có giáo án thực hành minh họa chi tiết (như giáo án tiết dạy truyện Chú Dê Đen cho lứa tuổi Mẫu giáo nhỡ, kịch bản chuyển thể văn học, hệ thống câu hỏi đàm thoại chi tiết).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên ngành Giáo dục Mầm non:
  Tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên hệ Cao đẳng Sư phạm Mầm non và sinh viên đại học chuyên ngành trong học phần Phương pháp tổ chức hoạt động phát triển ngôn ngữ và cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites):
  Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Tâm lý học trẻ em lứa tuổi mầm non, Giáo dục học mầm non, Cơ sở tiếng Việt và Văn học thiếu nhi.
• Giảng viên các trường sư phạm:
  Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn mực, làm căn cứ xây dựng đề cương chi tiết môn học, biên soạn đề thi, kiểm tra đánh giá và hướng dẫn sinh viên kiến tập, thực tập sư phạm.
• Cán bộ quản lý và giáo viên mầm non tại các cơ sở giáo dục:
  Tài liệu tham khảo chuyên môn phục vụ công tác xây dựng kế hoạch giáo dục theo chủ điểm, lựa chọn tác phẩm phù hợp độ tuổi và đổi mới phương pháp tổ chức hoạt động văn học tại nhóm/lớp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuyên biệt cho sinh viên hệ Cao đẳng Sư phạm Mầm non, đồng thời là tài liệu tham khảo nghiệp vụ cho giảng viên sư phạm và giáo viên mầm non đang trực tiếp giảng dạy tại các cơ sở giáo dục.

2. Cần kiến thức nền nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức về đặc điểm tâm - sinh lý lứa tuổi mầm non, kiến thức ngôn ngữ học tiếng Việt và hiểu biết cơ bản về các thể loại văn học thiếu nhi để có thể tiếp thu và thực hành tốt các phương pháp sư phạm được trình bày.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu lý luận văn học thông thường là gì?

Tài liệu không thuần túy phân tích tác phẩm dưới góc độ phê bình văn học mà tập trung vào phương pháp luận sư phạm: chuyển hóa tác phẩm thành phương tiện giáo dục nhận thức, thẩm mỹ, nhân cách và kỹ năng ngôn ngữ cho trẻ thông qua hệ thống tiến trình tổ chức hoạt động rõ ràng.

4. Làm sao để tự học và rèn luyện kỹ năng qua giáo trình hiệu quả?

Người học cần kết hợp việc đọc hiểu lý thuyết với việc tập đọc/kể diễn cảm thành tiếng, tự xây dựng hệ thống câu hỏi đàm thoại, thiết kế các mẫu giáo án (theo cấu trúc mẫu ở Chương 3) và tổ chức thực hành giảng dạy mô phỏng theo nhóm.

5. Giáo trình có tài liệu bổ trợ nào kèm theo không?

Cuối sách cung cấp danh mục Tài liệu tham khảo (trang 118) gồm các giáo trình phương pháp, công trình nghiên cứu tâm lý - ngôn ngữ học thực nghiệm và các tuyển tập thơ, truyện mầm non phục vụ cho việc tra cứu mở rộng.

---

Kết luận

Giáo trình Phương pháp cho trẻ mầm non làm quen với tác phẩm văn học của PGS.TS. Lê Thị Ánh Tuyết và PGS.TS. Lã Thị Bắc Lý là tài liệu học thuật hoàn chỉnh về lý luận và phương pháp sư phạm trong lĩnh vực phát triển ngôn ngữ và tiếp nhận văn học cho trẻ mầm non. Lộ trình học tập đề xuất cho người học gồm 4 giai đoạn tuần tự: nắm vững đặc trưng tiếp nhận văn học của trẻ $\rightarrow$ thuần thục 5 nhóm kỹ năng phương pháp đọc - kể - đàm thoại $\rightarrow$ thực hành thiết kế và tổ chức các loại tiết học $\rightarrow$ ứng dụng tích hợp văn học vào các chủ điểm giáo dục mầm non. Người học nên kết hợp giáo trình này với các tuyển tập văn học thiếu nhi và tài liệu nghiên cứu thực nghiệm chuyên ngành để nâng cao năng lực sư phạm thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ÁNH TUYẾT } LÝ - PGS.TS LÊ THỊ PGS.TS LÃ THỊ BẮC GIÁO TRÌNH HO TRE. PHƯƠNG PHÁP C € MẦM NON. LAM L HỌC _TÁC PHẨM VĂN n) no Cao đẳng Sư phạm Mdm (Danh ch o hệ (Tái bdn lấn thứ tH) it tý C VIỆT NAM NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤ Giáo trình PH ƯƠ NG PH ÁP CH O TRẺ MẦM NON LÀM QUEN VỚI. 7 AS ia MUC LUC Chuong 1 NHỮNG VẤN ĐỂ CH UNG l.

Đặc điểm của thơ , truyện viết-cho tr é @m lứa tuổi IL. Vai trò sủ a vă n học đối với sự mầm non .5 phát triển cha tré the lí của trổ em lứa tuổ i mầm non : Chương 2 CÁC PHƯƠNG PHÁP ! CHO TRE LAM QUEN. i , VỚI THƠ, TRUYỆN : 1. Nghệ thuat đọc ị và kể chuyện diễn : : cảm 1I.

Sử dụng cáo Ph ương tiện trực qu trong việc kể chu an i / yện, đọc thơ cho trẻ nghe ị TI. i : m thoại trong kể. Tap cho trẻ gể ệ lại tr try é ện và đọc thơ Ÿ. Tập cho trẻ đồ ng vai theo cốt truyện và nội đụng thơ Chương 3 16 CHUC HOAT DO CHO TRE LAM QUEN NG VỚI THƠ, TRUYỆN 1.

Các hình thức tế chức hoạt độn g cho ị với tha, truyện trẻ làm quen Bs Giáo trình PHƯƠNG PHÁP:CHO TRẺ MẦM NON LÀM QUEN VỚI. Giáo trình PHUONG PrAP CHO TRE MAM NON LAM QUEN VỚI.gã et IL, Thiét ké hoat déng.cho tré lam quen với thơ, truyện. 85 IIL Qua trinh tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với thợ, truyện -.88 Chương 4 SỬ DỤNG THƠ, TRUYỆN TRONG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG” Chương | 1 GIÁO DỤC TÍCH HỢP 6 TRUONG MAM NON I. Tho, truyén dudi con mat tré tha : NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG Il.

Khái niệm về chương trình giáo dục tích hợp theo chủ điểm, Sử dụng thơ - truyện trong hoạt động giáo dục tích hợp. Khái nệm về chương trình giáo dục tích hợp theo chủ điểm cho trẻ mẫm non .: Deedee nee ne pete 101 ï- ĐẶC ĐIỂM CUA THO, TRUYỆN. VIET CHO TRE EM 2. Sử dụng thơ, truyện trong tổ chức các hoạt động giáo đục LỮA TUỔI MẦM NON ở trường mầm nDON 2.0: 22722 án vn nh hen tao 108 Van hoc thiếu nhỉ nằm trong nghệ thuật sáng tác văn học nói 3.

8ủ dụng thơ, truyện thúc đẩy việc hình thành các biểu chung; vì thế, nó cũng mang đây đủ những đặc điểm của sáng tác tượng, kĩ năng chuẩn bị cho việc đọc; viết của trẻ.116 nghệ thuật ngôn từ. Nó thực hiện các chức năng chung của văn học, ví dụ : chức năng nhận thức, chức năng giáo dục, chức năng thẩm ml, Tài liệu tham khảo 7725 02c vu Dn na nu na 118 chức năng gìao tiếp, chức năng giải trí. Các chức năng nảy không tôn tại tách rời mà gắn bó chặt chẽ với nhau trong mối quan hệ chuyển hoá lẫn nhau. Nhưng do đối tượng phục vụ chủ yếu là trẻ em nên nó có những đặc điểm được nhấn mạnh.

Trước hết, tính giáo dục được coi 1À một trong những đặc trừng cd bản nhất của văn học thiếu nhi. Văn học thiếu nhỉ có vai trò vô cùng to lớn trong việc giáo dục toàn điện nhân cách trẻ em, cả về đạo đức, trí tuệ và thẩm mĩ. Nhà văn Tô Hoài, người có nhiều kinh nghiệm trong sáng tác cho các em đã khẳng định tầm quan trọng của chức năng này : “Nội dung một tác phẩm văn học viết cho thiếu nhỉ bao giờ cũng quán triệt vấn để xây dựng đức tính con người. Nói thì thừa, cần nhấc lại và thật gian dị, một tác phẩm chân chính có giá trị đối với tuổi thở là một tác phẩm tham dự mạnh mẽ vào sự nghiệp nên người của bạn đọc ấy”.