Giáo trình: phòng bệnh cho trẻ mầm non phần 1

Giáo trình phòng bệnh cho trẻ mầm non phần 1 cung cấp kiến thức cơ bản về các bệnh thường gặp ở trẻ. Tìm hiểu cách phòng ngừa hiệu quả, bảo vệ sức khỏe bé yêu.

• Tác giả: Phạm Thị Nhuận
• Trường học: Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Sư phạm mầm non
• Đề tài: Phòng bệnh cho trẻ mầm non
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lời nói đầu
• Mục tiêu của giáo trình
• 1. Chương I: Các bệnh truyền nhiễm thường gặp ở trẻ em
• 1.1. Bài 1: Đại cương về bệnh trẻ em
• 1.2. Bài 2: Bệnh bạch hầu
• 1.3. Bài 3: Bệnh ho gà
• 1.4. Bài 4: Bệnh lao phổi ở trẻ em
• 1.5. Bài 5: Bệnh sởi
• 1.6. Bài 6: Bệnh thủy đậu (trái rạ)
• 1.7. Bài 7: Bệnh quai bị
• 1.8. Bài 8: Bệnh uốn ván
• 1.9. Bài 9: Bệnh sốt xuất huyết dengue (sxh-d)
• 1.10. Bài 10: Viêm gan siêu vi cấp
• 1.11. Bài 11: Viêm não Nhật Bản B (VNNBB)
• 1.12. Bài 12: Hội chứng tay chân miệng ở trẻ em
• 2. Chương II: Các bệnh thường gặp khác
• 2.1. Bài 13: Bệnh tiêu chảy và chương trình quốc gia phòng chống bệnh tiêu chảy
• 2.2. Bài 14: Nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ em và chương trình phòng chống
• 2.3. Bài 15: Viêm cầu thận cấp ở trẻ em
• 2.4. Bài 16: Nhiễm trùng đường tiết niệu ở trẻ em
• 2.5. Bài 17: Bệnh sâu răng
• 2.6. Bài 18: Bệnh đau mắt hột
• 3. Chương III: Một số cấp cứu và tai nạn thường gặp ở trẻ em
• 3.1. Bài 19: Lồng ruột ở trẻ em
• 3.2. Bài 20: Bỏng
• 3.3. Bài 21: Ngộ độc
• 3.4. Bài 22: Sốt cao co giật ở trẻ em
• 3.5. Bài 23: Dị vật đường thở
• 3.6. Bài 24: Cấp cứu ngưng thở - ngừng tim ở trẻ mầm non
• 3.7. Bài 25: Thuốc và cách sử dụng một số thuốc thông thường ở trẻ em

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Phòng bệnh cho trẻ mầm non Nền tảng quan trọng

Phòng bệnh cho trẻ mầm non là một phần không thể thiếu trong giáo trình phát triển và chăm sóc sức khỏe trẻ em. Giai đoạn mầm non (3-6 tuổi) là thời kỳ trẻ dễ mắc bệnh do hệ miễn dịch còn yếu. Việc hiểu rõ các biện pháp phòng bệnh hiệu quả giúp giáo viên, cán bộ y tế và phụ huynh bảo vệ sức khỏe tập thể của trẻ. Giáo trình này cung cấp kiến thức toàn diện về các bệnh thường gặp, cách phòng ngừa, và xử lý tình huống khẩn cấp. Nội dung được xây dựng dựa trên tiêu chuẩn y tế quốc tế và kinh nghiệm thực tiễn tại các cơ sở mầm non.

1.1. Định nghĩa và tầm quan trọng của phòng bệnh mầm non

Phòng bệnh là tập hợp các biện pháp ngăn ngừa bệnh tật trước khi chúng xảy ra. Với trẻ mầm non, công tác phòng bệnh có vai trò cực kỳ quan trọng vì hệ thống miễn dịch của trẻ chưa hoàn thiện. Môi trường tập thể như trường mầm non tạo điều kiện lây lan bệnh nhanh chóng. Do đó, biện pháp phòng bệnh chủ động như vệ sinh, tiêm chủng, và giáo dục sức khỏe là chìa khóa bảo vệ sức khỏe tập thể.

1.2. Mục tiêu và nội dung chính của giáo trình

Giáo trình phòng bệnh cho trẻ mầm non phần 1 hướng tới giúp người học nắm vững kiến thức cơ bản về các bệnh thường gặp. Nội dung bao gồm: nguyên nhân gây bệnh, triệu chứng nhận biết, biện pháp phòng ngừa cụ thể, và hướng dẫn xử lý sơ cấp. Mục tiêu cuối cùng là trang bị cho cán bộ y tế và giáo viên mầm non kỹ năng chuyên môn để đảm bảo sức khỏe và an toàn cho trẻ.

II. Các vấn đề sức khỏe phổ biến ở trẻ mầm non cần phòng chống

Trẻ mầm non thường gặp phải nhiều bệnh nhiễm trùng do tiếp xúc với môi trường tập thể. Những bệnh phổ biến nhất bao gồm cảm cúm, tiêu chảy, ho gà, sốt xuất huyết và các bệnh da nhiễm trùng. Hầu hết các bệnh này lây lan nhanh chóng qua đường hô hấp, tiếp xúc trực tiếp, hoặc thông qua thực phẩm và nước nhiễm bẩn. Ngoài ra, trẻ còn dễ mắc các bệnh do sơ cơ như sán, giun, và các bệnh quốc gia khác. Việc nhận biết sớm triệu chứng và áp dụng biện pháp cách ly kịp thời là cách hiệu quả nhất để kiểm soát tình hình.

2.1. Các bệnh truyền nhiễm thường gặp và đặc điểm lây lan

Cảm cúm lây qua hạt giọt khi ho, hắt hơi. Tiêu chảy cấp do virus hoặc vi khuẩn lây qua đường tiêu hóa. Ho gà lây qua đường hô hấp và rất nguy hiểm nếu không tiêm phòng. Sốt xuất huyết lây qua muỗi Aedes. Bệnh tay chân miệng lây qua tiếp xúc với chất tiết và phân của bệnh nhân. Các bệnh ngoài da như ghẻ, á sừng lây qua tiếp xúc trực tiếp. Hiểu rõ cơ chế lây lan giúp xây dựng biện pháp phòng ngừa phù hợp.

2.2. Yếu tố nguy cơ làm tăng tỷ lệ mắc bệnh

Hệ miễn dịch yếu ở trẻ nhỏ là yếu tố chủ yếu. Vệ sinh cá nhân kém, rửa tay không đủ, để tay lên mặt là rủi ro cao. Môi trường tập thể tăng nguy cơ lây lan. Dinh dưỡng không đầy đủ làm giảm sức đề kháng. Thời tiết, chất lượng không khí cũng ảnh hưởng. Các trẻ chưa tiêm phòng đầy đủ hoặc bệnh mãn tính dễ mắc bệnh nặng hơn. Xác định yếu tố nguy cơ giúp ưu tiên phòng chống hiệu quả.

III. Biện pháp phòng bệnh toàn diện cho trẻ mầm non hiệu quả

Phòng bệnh toàn diện yêu cầu sự kết hợp giữa nhiều biện pháp khác nhau. Thứ nhất, vệ sinh cá nhân là nền tảng: rửa tay thường xuyên, vệ sinh cơ quan sinh dục, cắt móng tay sạch. Thứ hai, tiêm phòng theo lịch là bắt buộc để miễn dịch toàn diện. Thứ ba, vệ sinh môi trường trong trường mầm non: khử trùng đồ dùng, thông thoáng phòng học, vệ sinh nhà vệ sinh. Thứ tư, giáo dục sức khỏe cho trẻ về thói quen sạch sẽ. Thứ năm, cách ly bệnh nhân kịp thời và theo dõi sức khỏe định kỳ. Kết hợp tất cả các biện pháp này tạo nên hệ thống phòng bệnh hiệu quả.

3.1. Vệ sinh cá nhân và vệ sinh môi trường trong trường mầm non

Vệ sinh cá nhân bao gồm: rửa tay bằng xà phòng trước ăn, sau vệ sinh, rửa mặt sạch sẽ. Tẩy giun định kỳ 6 tháng/lần. Cắt móng tay đều đặn. Vệ sinh môi trường gồm: khử trùng đồ chơi hàng ngày bằng nước sạch hoặc dung dịch chlorine, vệ sinh sàn nhà, bàn ghế, làm sạch nhà vệ sinh hàng ngày, quét dọn lớp học thường xuyên, đảm bảo ánh sáng và thông thoáng. Khăn tay, khăn lau riêng cho từng trẻ. Những biện pháp này giảm nguồn lây nhiễm hiệu quả.

3.2. Tiêm phòng và theo dõi sức khỏe trẻ mầm non

Tiêm phòng theo lịch quốc gia là biện pháp phòng bệnh hàng đầu: Lao, Viêm gan B, Polio, Bạch hầu, Ho gà, Uốn ván. Tái tiêm phòng tại mầm non giúp duy trì miễn dịch. Theo dõi sức khỏe hàng ngày: kiểm tra cơ thể trẻ, hỏi về cảm giác tại nhà. Sàng lọc sức khỏe hàng tháng/quý phát hiện sớm bệnh. Ghi chép tình trạng sức khỏe để phát hiện bất thường. Phụ huynh phải cập nhật sổ tiêm phòng đầy đủ. Hoàn chỉnh hồ sơ sức khỏe là điều kiện vào học.

IV. Kết luận và hướng dẫn áp dụng giáo trình phòng bệnh mầm non

Phòng bệnh cho trẻ mầm non là công việc liên tục, đòi hỏi sự cam kết và chuyên nghiệp từ toàn bộ cộng đồng mầm non. Giáo trình này cung cấp kiến thức cốt lõi để hiểu rõ các bệnh, cách lây lan, và biện pháp phòng ngừa. Việc áp dụng đầy đủ và nhất quán các biện pháp phòng bệnh sẽ giảm tỷ lệ mắc bệnh đáng kể. Đào tạo định kỳ cho nhân viên mầm non, hợp tác với phụ huynh, và hỗ trợ của ngành y tế là những yếu tố then chốt. Trong phần tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu vào chi tiết từng bệnh cụ thể và kỹ năng xử lý tình huống.

4.1. Vai trò của cán bộ y tế và giáo viên trong phòng bệnh

Cán bộ y tế mầm non là người đầu tiên phát hiện bệnh, huấn luyện nhân viên, quản lý tiêm phòng, theo dõi sức khỏe trẻ. Giáo viên có trách nhiệm giáo dục thói quen sạch sẽ cho trẻ hàng ngày, phát hiện triệu chứng bệnh sớm, cách ly bệnh nhân kịp thời. Cả hai phải hợp tác chặt chẽ để thực hiện kế hoạch phòng bệnh. Đào tạo kiến thức chuyên sâu và kỹ năng thực hành cho cán bộ là điều cần thiết.

4.2. Hợp tác với phụ huynh và ngành y tế trong phòng bệnh

Phụ huynh cần biết các triệu chứng bệnh để không đưa trẻ bệnh đến trường, duy trì tiêm phòng đầy đủ, tham gia các chương trình sức khỏe của mầm non. Mầm non cần thông báo quy định vệ sinh cho phụ huynh, phối hợp khi trẻ mắc bệnh. Ngành y tế hỗ trợ chỉ định điều trị, khám sức khỏe định kỳ, cấp vắc xin cho mầm non. Hợp tác ba chiều này tăng hiệu quả phòng bệnh đáng kể.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phòng bệnh cho trẻ mầm non do Bác sĩ Chuyên khoa I Phạm Thị Nhuận chủ biên, được thẩm định tại Hội đồng Khoa học theo Quyết định số 170A/QĐ-CĐSPTW TP.HCM ngày 20 tháng 5 năm 2006 của Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương TP.HCM và xuất bản bởi Nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh (tái bản và chỉnh sửa năm 2012, ấn hành năm 2014).

Về vị trí trong chương trình đào tạo, tài liệu thuộc khối kiến thức y sinh học ứng dụng bắt buộc trong chương trình đào tạo giáo viên mầm non trình độ cao đẳng và đại học. Giáo trình đóng vai trò cung cấp cơ sở khoa học y tế thường thức nhằm hỗ trợ giáo viên thực hiện công tác chăm sóc, bảo vệ sức khỏe trẻ trong các cơ sở giáo dục mầm non.

Mục tiêu học tập của giáo trình xác định người học sau khi hoàn thành tài liệu có khả năng:

• Trình bày được nguyên nhân, đường lây truyền, biểu hiện lâm sàng điển hình và biến chứng của các bệnh lý thường gặp ở lứa tuổi mầm non (0–6 tuổi).
• Nắm vững các nội dung chăm sóc sức khỏe ban đầu, vận dụng cơ sở lý luận và phương pháp giáo dục vệ sinh phòng bệnh vào thực tiễn trường lớp.
• Thực hành thành thạo kỹ năng phát hiện sớm triệu chứng bệnh, thực hiện quy trình cách ly, sơ cấp cứu ban đầu và kiểm soát vệ sinh môi trường học đường.

Cấu trúc giáo trình bao gồm 3 chương với 25 bài học chuyên đề. Mỗi bài học được thiết kế theo mô-đun sư phạm gồm 7 thành phần khép kín: Mục tiêu bài học, Hồi tưởng, Nội dung cơ bản, Hoạt động dành cho bạn, Có thể bạn chưa biết, Câu hỏi trắc nghiệm/tự luận và Mục tìm đọc. Cách tiếp cận này giúp người học tự lượng giá kiến thức và phát triển kỹ năng tự học.

Điểm đặc sắc của giáo trình là sự kết hợp giữa lý thuyết y học lâm sàng và các quy chuẩn thực hành vệ sinh phòng dịch thực tế tại trường mầm non theo nguyên tắc: "Phòng bệnh hơn chữa bệnh, phòng tai nạn hơn xử trí tai nạn".

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             KIẾN THỨC NỀN TẢNG
                         KỸ NĂNG CHUYÊN MÔN NÒNG CỐT

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được tổ chức thành 3 chương với tiến trình từ dịch tễ cộng đồng, bệnh học chuyên khoa đến kỹ năng can thiệp cấp cứu:

• Chương I: Các bệnh truyền nhiễm thường gặp ở trẻ em (Bài 1 – Bài 12): Cung cấp khái niệm sức khỏe theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), 11 nội dung chăm sóc sức khỏe ban đầu và các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm:
  • Bài 1: Đại cương về bệnh trẻ em (Khung chiến lược y tế, tập quán sai lầm, 7 chương trình y tế quốc gia).
  • Bài 2: Bệnh bạch hầu (Do trực khuẩn Corynebacterium diphtheriae, đặc điểm màng giả hoại tử đường hô hấp trên, biến chứng tim mạch và thần kinh, phác đồ huyết thanh kháng độc tố SAD).
  • Bài 3: Bệnh ho gà (Do trực khuẩn Bordetella pertussis, nhận diện cơn ho rũ rượi kèm tiếng rít hít vào âm sắc "ót", biến chứng ngừng thở ở trẻ sơ sinh).
  • Bài 4: Bệnh lao phổi ở trẻ em (Do trực khuẩn Mycobacterium tuberculosis / BK, chẩn đoán dựa trên thang điểm Keith Edwards, kỹ thuật tiêm trong da vắc xin BCG, phác đồ điều trị kiểm soát trực tiếp DOTS).
  • Bài 5: Bệnh sởi (Do Morbillivirus, nhận diện hạt Koplik niêm mạc má, tiến trình phát ban mịn từ đầu đến chân và di chứng "vết vằn da hổ", bổ sung Vitamin A).
  • Bài 6: Bệnh thủy đậu (Do Varicella Zoster Virus - VZV, nốt đậu tiến triển nhiều lứa tuổi, thuốc kháng virus Acyclovir).
  • Bài 7 – Bài 12: Các chuyên đề về bệnh Quai bị, Uốn ván, Sốt xuất huyết Dengue, Viêm gan siêu vi cấp (A, B, C, E), Viêm não Nhật Bản B (Arbovirus nhóm B qua vector muỗi Culex tritaeniorhynchus) và Hội chứng Tay chân miệng (do Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71).
• Chương II: Các bệnh thường gặp khác (Bài 13 – Bài 18): Phân tích cơ chế bệnh sinh và biện pháp kiểm soát các bệnh lý nội nhi và chuyên khoa:
  • Bệnh tiêu chảy và chương trình quốc gia kiểm soát tiêu chảy (sử dụng dung dịch bù nước và điện giải ORS).
  • Nhiễm khuẩn hô hấp cấp (ARI).
  • Viêm cầu thận cấp, nhiễm trùng đường tiết niệu, sâu răng và bệnh đau mắt hột.
• Chương III: Một số cấp cứu và tai nạn thường gặp ở trẻ em (Bài 19 – Bài 25): Quy trình xử trí ban đầu đối với các tai nạn học đường:
  • Nhận diện lồng ruột cấp, dị vật đường thở, xử trí sốt cao co giật.
  • Kỹ thuật hồi sinh tim phổi cơ bản (cấp cứu ngừng thở - ngừng tim).
  • Nguyên tắc an toàn trong sử dụng các loại thuốc thông thường ở trẻ em.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận dựa trên ba nền tảng:

1. Khung chăm sóc sức khỏe ban đầu GOBIFFEAA của WHO/UNICEF: Tích hợp 8 nội dung quốc tế (Growth chart - Biểu đồ tăng trưởng; Oral rehydration - Bù nước đường uống; Breast feeding - Nuôi con bằng sữa mẹ; Immunization - Tiêm chủng; Food supplement - Ăn dặm/ăn bổ sung; Female education - Giáo dục kiến thức cho phụ nữ; Family planning - Kế hoạch hóa gia đình; ARI - Phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cấp; Vitamin A - Chống khô mắt) cùng 3 nội dung bổ sung phù hợp thực tiễn Việt Nam (Xóa bỏ tập quán nuôi dạy sai lầm, bảo vệ thai sản và nhận diện bệnh sớm).
2. Cơ sở vi sinh vật học và dịch tễ học lây truyền: Phân tích đặc tính sinh học, khả năng đề kháng lý hóa của mầm bệnh (nhiệt độ, tia cực tím, hóa chất sát khuẩn) và chu trình lây truyền (hô hấp, tiêu hóa, vector tiết túc, từ mẹ sang con).
3. Bệnh học lâm sàng và phân loại giai đoạn: Cấu trúc triệu chứng theo 4 thời kỳ điển hình: Ủ bệnh, Khởi phát (viêm long/tiền triệu), Toàn phát và Hồi phục.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng chuyên môn kỹ thuật:
  • Kỹ thuật pha chế dung dịch khử khuẩn chứa Clo hoạt tính (Cloramin B, Nước Javel) ở các nồng độ 0,05%, 0,1%, 0,5% và 1% phục vụ vệ sinh hàng ngày, khử trùng hàng tuần hoặc xử lý ổ dịch.
  • Thực hiện quy trình rửa tay bằng xà phòng 6 bước trong 15–20 giây và quy trình sát khuẩn tay nhanh bằng cồn 70°.
  • Kỹ thuật lau mát hạ nhiệt bằng nước ấm và tính toán liều lượng thuốc hạ sốt Paracetamol (10–15 mg/kg/lần).
• Kỹ năng phân tích và chẩn đoán sàng lọc:
  • Nhận định các dấu hiệu cảnh báo chuyển độ nặng (ví dụ: giật mình, run chi trong phân độ II–IV của bệnh Tay chân miệng; dấu hiệu mất nước trong tiêu chảy cấp; co rút lồng ngực trong suy hô hấp).
  • Phân tích biểu đồ tăng trưởng nhằm sàng lọc sớm nguy cơ suy dinh dưỡng thể thiếu cân hoặc thấp còi.
• Kỹ năng nghiệp vụ sư phạm mầm non:
  • Thiết kế nội dung tuyên truyền giáo dục y tế cho phụ huynh; tổ chức cách ly y tế tạm thời tại phòng y tế học đường; thực hiện chế độ ăn phục hồi dinh dưỡng sau ốm.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng mô hình sư phạm tương tác, định hướng phát triển năng lực tự học và tư duy giải quyết vấn đề thực tiễn:

• Tiếp cận sư phạm: Cấu trúc bài học dẫn dắt người học từ việc tự đánh giá nhận thức ban đầu (Hồi tưởng), tiếp thu tri thức chuyên môn (Nội dung), giải quyết các bài tập vi mô (Hoạt động dành cho bạn) đến việc tiếp nhận các thông tin mở rộng (Có thể bạn chưa biết).
• Tình huống mô phỏng và thảo luận nhóm: Giáo trình lồng ghép các yêu cầu thảo luận nhóm xoay quanh việc xử lý tình huống dịch tễ học đường, chẳng hạn:
  • Phân tích cơ chế lây lan và xây dựng phương án phong tỏa ca bệnh bạch hầu hoặc sởi trong lớp mẫu giáo.
  • So sánh biểu hiện lâm sàng của bệnh ho gà ở trẻ mầm non và trẻ sơ sinh.
  • Phân biệt tổn thương dạng bóng nước giữa bệnh thủy đậu và hội chứng tay chân miệng.
• Bài tập thực hành kỹ năng:
  • Quy trình 7 bước lau chùi, làm sạch và khử trùng bề mặt lớp học (sử dụng 2 xô, 3 khăn lau và dung dịch sát khuẩn).
  • Quy trình ngâm rửa, tiệt trùng đồ dùng, đồ chơi của trẻ bằng hóa chất khử trùng trong 10–30 phút trước khi rửa lại bằng nước sạch và phơi nắng.
• Phương pháp đánh giá: Sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm nhiều lựa chọn và bài tập tự luận ở cuối mỗi bài để kiểm tra khả năng ghi nhớ khái niệm, chẩn đoán triệu chứng và quy trình xử trí y tế cơ bản.
• Hướng dẫn tự học: Người học căn cứ vào phần Mục tiêu cần đạt ở đầu bài để tự lượng giá kết quả học tập; chủ động mở rộng kiến thức thông qua danh mục tài liệu chuyên khảo y khoa được gợi ý tại mục Tìm đọc.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình tích hợp các quy chuẩn y tế dự phòng và thực hành lâm sàng theo hướng dẫn của Bộ Y tế và WHO:

Khía cạnh	Nội dung cập nhật trong giáo trình
Dịch tễ học bệnh mới nổi	Tích hợp bài giảng chi tiết về Hội chứng tay chân miệng (Bài 12) với bảng phân loại 4 mức độ lâm sàng (Độ I đến Độ IV), định lượng nguy cơ biến chứng thần kinh do virus EV71 gây ra.
Tiêm chủng mở rộng	Cập nhật các thế hệ vắc xin phối hợp mới: vắc xin 5 trong 1, 6 trong 1 (Infanrix Hexa), vắc xin tam liên Sởi - Quai bị - Rubella (Trimovax), vắc xin phối hợp Viêm gan A và B (Twinrix).
Quy chuẩn kiểm soát lây nhiễm	Chuẩn hóa bảng nồng độ Clo hoạt tính (0,05% – 1,0%) từ Cloramin B và dung dịch Sodium hypochlorite (Nước Javel) áp dụng riêng cho môi trường cơ sở mầm non.
Phác đồ điều trị chuẩn hóa	Cập nhật phác đồ bù nước điện giải bằng ORS, phác đồ điều trị lao có kiểm soát trực tiếp (DOTS), thang điểm Keith Edwards trong chẩn đoán lao nhi.
Liên kết thực tiễn liên ngành	Kết nối trực tiếp giữa chuyên môn y tế học đường và chương trình chăm sóc giáo dục mầm non, gắn trách nhiệm của giáo viên với mạng lưới y tế dự phòng cơ sở.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

                     NHÓM ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG

• Sinh viên:
  • Sinh viên trình độ cao đẳng, đại học ngành Giáo dục Mầm non, Giáo dục Thể chất mầm non, Giáo dục Đặc biệt.
  • Học viên các khóa đào tạo nghiệp vụ quản trị trường mầm non và bảo mẫu mầm non.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người học cần tích lũy kiến thức cơ bản về Giải phẫu sinh lý học trẻ em, Sinh học đại cương và Tâm lý học trẻ em lứa tuổi mầm non.
• Giảng viên: Giảng viên bộ môn Y sinh học, Vệ sinh phòng bệnh và Dinh dưỡng trẻ em tại các trường sư phạm; làm căn cứ xây dựng đề cương chi tiết học phần, thiết kế bài giảng mô phỏng tình huống và xây dựng ngân hàng câu hỏi đánh giá.
• Cán bộ quản lý và giáo viên thực hành: Giáo viên mầm non đang giảng dạy tại các cơ sở nuôi dạy trẻ; nhân viên y tế trường mầm non tra cứu quy chuẩn vệ sinh dịch tễ, giám sát dịch bệnh và lập kế hoạch phối hợp trạm y tế địa phương.
• Tài liệu tham khảo cộng đồng: Các bậc phụ huynh và người chăm sóc trẻ có nhu cầu tìm hiểu các biện pháp chăm sóc sức khỏe khoa học cho trẻ từ 0 đến 6 tuổi.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với những đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên ngành Sư phạm Mầm non, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giáo viên mầm non, nhân viên y tế trường học và cán bộ quản trị tại các trường mầm non.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần nắm vững các kiến thức cơ bản về sinh học, giải phẫu sinh lý trẻ em (đặc điểm hệ tuần hoàn, hô hấp, tiêu hóa, thần kinh của trẻ từ 0–6 tuổi) để tiếp thu các cơ chế bệnh lý và kỹ thuật can thiệp y tế trong tài liệu.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các giáo trình bệnh học nhi khoa chuyên ngành y?

Giáo trình không đi sâu vào các thủ thuật điều trị y khoa xâm lấn hay phân tích bệnh học phân tử phức tạp. Nội dung tập trung vào:

• Nhận diện sớm dấu hiệu lâm sàng tại lớp học.
• Kỹ năng xử trí sơ cấp cứu ban đầu an toàn.
• Kỹ thuật khử khuẩn, cách ly, kiểm soát nguồn lây và tổ chức vệ sinh phòng bệnh trong cơ sở giáo dục mầm non.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên thực hiện theo tiến trình:

1. Đọc kỹ mục tiêu cần đạt ở đầu bài.
2. Hoàn thành phần Hồi tưởng để đối chiếu nhận thức cũ.
3. Nghiên cứu nội dung chính và giải quyết các bài tập tình huống trong mục Hoạt động dành cho bạn.
4. Ghi nhớ các bảng chuẩn hóa (phân độ bệnh, nồng độ pha hóa chất Clo, lịch tiêm chủng mở rộng).
5. Tự kiểm tra kết quả bằng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm và câu hỏi tự luận ở cuối mỗi bài.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình giới thiệu hệ thống tài liệu tham khảo chuyên ngành cuối mỗi bài học từ các nguồn:

• Tài liệu Xử trí lồng ghép các bệnh thường gặp ở trẻ em (IMCI) của Bộ Y tế.
• Bài giảng Nhi khoa (Đại học Y Dược TP.HCM).
• Bệnh học truyền nhiễm (GS. Bùi Đại, NXB Y học).
• Bệnh lao trẻ em (PGS. Trần Văn Sáng, NXB Y học).
• Tài liệu Primary Child Care của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

---

Kết luận

Giáo trình Phòng bệnh cho trẻ mầm non của BS-CKI. Phạm Thị Nhuận hệ thống hóa toàn diện các kiến thức y học dự phòng, quy chuẩn kiểm soát dịch bệnh và kỹ năng sơ cấp cứu học đường thiết yếu cho môi trường mầm non.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Tiếp cận lý luận đại cương về chăm sóc sức khỏe ban đầu và mô hình GOBIFFEAA (Bài 1).
2. Nắm vững bệnh học truyền nhiễm và các bệnh thường gặp (Bài 2 – Bài 18).
3. Hoàn thiện năng lực can thiệp tai nạn, kỹ thuật hồi sinh tim phổi và quy chuẩn sử dụng thuốc thông thường (Bài 19 – Bài 25).

Việc kết hợp nghiên cứu giáo trình cùng các văn bản hướng dẫn y tế học đường hiện hành giúp người học nâng cao năng lực chuyên môn, bảo đảm an toàn thể chất cho trẻ trong các cơ sở giáo dục mầm non.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I - CÁC BỆNH TRUYỀN NHIỄM THƯỜNG GẬP Ở TRẺ EM iv. CAN LAM SANG 1. Xét nghiệm đờm tìm BK Nếu trẻ ho khạc đờm từ 3 tuần trở lên cần được xét nghiệm đờm tìm vi khuẩn lao. Nếu xét nghiệm đờm (9 tiêu bản) có vi khuẩn lao thì chẩn đoán chắc chắn là người bị bệnh lao phổi.

Xét nghiệm đờm tìm thấy vi khuẩn lao được coi là tiêu chuẩn vàng Chụp phổi (gold standard) trong chẩn đoán lao phổi. Chụp X quang phổi: có tổn thương lao. Phản ứng Tuberculin: dương tính (+). CHẨN ĐOÁN LAO Ở TRẺ EM - Trể em càng nhỏ, nhất là trẻ dưới 1 tuổi khi mắc lao dễ bị các thể năng như lao kê, lao màng não, nền càng cần chẩn đoán sớm.

- Bệnh lao phổi ở trẻ em càng khó chẩn đoán, nên dựa vào: + Những trẻ có tiếp xúc với nguồn lây (ông, bà, cha, mẹ, anh, chị, em ruột, giáo viên mầm non, người trực tiếp chăm sóc nuôi dạy trẻ bị lao). + Chưa tiêm phòng BGG. + Sứ dụng bảng cho điểm các triệu chứng. Bảng cho điểm của BS.

Keith Edwards được Tổ chức Y tế Thế giới gợi ý áp dụng chẩn đoán bệnh lao trẻ em trong đó nhấn mạnh tới các dấu hiệu có điểm số cao là: 1. Sốt trên 4 tuần. Có nguồn lây lao. Suy dinh duỡng.

Phản ting Tuberculine (+). ĐIỀU TRỊ VÀ PHÒNG BỆNH 1. Điều trị Điều trị bệnh lao phải tuân theo chỉ dẫn của thầy thuốc, hoặc cơ quan y tế chỉ định, không tự ý điều trị. Mục đích Điều trị khỏi cho bệnh nhân, giảm tỷ lệ tử vong, điều trị đề phòng tái phát, tránh kháng thuốc, và giảm lây trong cộng đồng, thanh toán bệnh lao.

BÀI 4 - BỆNH LA0 PHỐI Ử TRẺ EM | 37 3. Nguyên tắc điều trị Phối hợp ít nhất 3 loại thuốc, có thể tới 4, 5 loại thuốc, đặc biệt có sự phối hợp thuốc diệt khuẩn và kìm khuẩn, phối hợp có giai đoạn tấn công và củng cố. Đúng liều, đều đặn, đủ thời gian ít nhất 6 tháng và điều trị có kiểm soát DOTS (một đợt điều trị ngắn có kiểm soát trực tiếp). Thuốc điều trị lao ở trẻ em: Chỉ dùng thuốc khi có chỉ định của bác sĩ, cơ quan y tế.

Lao sơ nhiễm ở trẻ em (chưa có biến chứng): 2 RHZ/4RH: 2 tháng 3 loại thuốc, sau 4 tháng 2 loại thuốc. Cũng có tác giả đề nghị 4 tháng sau có thể dùng 1 tuần 2 lần (2 RHZ/ 4 R2H2). Lao màng não: 2 SRHZ/6 HE (8 RH) - 2 tháng 4 loại thuốc, 6 tháng 2 loại thuốc. Nếu sau 8 tháng điều trị, dịch não tủy chưa trở lại bình thường thì có thể kéo dài thời gian duy trì tới 8 tháng thậm chí 10 tháng.

Lao xương khớp: 3 RHZ/6RH. Thời gian dùng thuốc 9 tháng, 3 tháng đầu dùng 3 loại thuốc phối hợp là RHZ”, duy trì 6 tháng bằng 2 loại thuốc RH. Một số thuốc lao cần thận trọng khi dùng cho trẻ nhỏ: Có hai loại thuốc mà Hội liên hiệp chống lao Quốc tế khuyến cáo cẩn thân trong khi dùng cho trẻ nhỏ là Streptomyecine (Š) và Ethambutol (#). Hai thuốc này có thể gây tai biến với dây thần kinh sé VIII (gay điếc, rối loạn thăng bằng đối với Streptomycine) và dây thần kinh số II (gây mù màu, hẹp thị trường, giảm thị lực, đối với Ethambutol).

Ở trẻ nhỏ dưới 9 tuổi, chúng ta không thể phát hiện được các tai biến này cho nên không nên dùng cho trẻ. Hiện nay chương trình chống lao quốc gia ở nước ta đã không dùng Ethambutol để điều trị lao ở trẻ em. Streptomycine còn đùng hạn chế trong một số thể bệnh. 38 | CHƯƠNG I - CÁC BỆNH TRUYỀN NHIÊM THƯỜNG GẶP Ở TRẺ EM VII.

PHÒNG BỆNH Đây là một bệnh xã hội, cần: 1.