Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Nhập môn Tài chính - Tiền tệ do TS. Vũ Xuân Dũng chủ biên, được biên soạn bởi tập thể giảng viên Bộ môn Tài chính doanh nghiệp thuộc Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Thương mại, và do Nhà xuất bản Thống kê phát hành năm 2012 tại Hà Nội.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, đây là học phần cơ sở khối ngành kinh tế bắt buộc, được xây dựng bám sát chương trình khung của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Giáo trình cung cấp hệ thống lý luận nền tảng cho sinh viên thuộc các chuyên ngành đào tạo kinh tế của Trường Đại học Thương mại như: Quản trị doanh nghiệp, Kinh tế thương mại, Kế toán, Kiểm toán, Tài chính, Ngân hàng, và Thương mại điện tử.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung vào việc trang bị cho người học những nội dung học thuật nền tảng:

  • Nhận thức bản chất, nguồn gốc phát sinh và các chức năng kinh tế khách quan của hai phạm trù kinh tế then chốt: Tài chính và Tiền tệ.
  • Phân tích cơ chế vận động của các quỹ tiền tệ và nguồn lực tài chính trong nền kinh tế quốc dân.
  • Nắm vững cấu trúc tổng thể của hệ thống tài chính quốc gia, bao gồm mối liên kết giữa các khâu tài chính công, tài chính tư và các tổ chức tài chính trung gian.
  • Hiểu rõ lịch sử tiến hóa của các hình thái tiền tệ, các chế độ lưu thông tiền tệ cũng như cơ chế điều tiết lưu thông tiền tệ của Nhà nước.

Giáo trình gồm 12 chương, kết hợp cách tiếp cận kinh tế chính trị cổ điển (học thuyết giá trị và tiền tệ của K. Marx) với các lý thuyết kinh tế học hiện đại (P. Samuelson). Điểm đặc sắc của tài liệu là phương pháp phân loại hệ thống tài chính đa chiều theo hình thức sở hữu, theo mục tiêu cung cấp hàng hóa dịch vụ công - tư, và theo đặc điểm hoạt động của từng lĩnh vực chuyên biệt.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình gồm 12 chương do tập thể tác giả phân công biên soạn (Chủ biên: TS. Vũ Xuân Dũng; PGS.TS. Lê Thị Kim Nhung biên soạn Chương 1 và Chương 12; ThS. Nguyễn Thùy Linh biên soạn Chương 2; cùng sự tham gia của các giảng viên TS. Vũ Xuân Dũng, ThS. Vũ Xuân Thủy, ThS. Nguyễn Thị Minh Hạnh, ThS. Nguyễn Thanh Huyền, GVC. Trần Thanh Nghị, ThS. Lê Hà Trang, CN. Đỗ Thị Diên cho các chương từ 3 đến 11).

Hai chương mở đầu thiết lập nền tảng lý thuyết cho toàn bộ giáo trình:

  • Chương 1: Những vấn đề cơ bản về tài chính: Làm rõ 2 tiền đề khách quan quyết định sự ra đời của tài chính (sản xuất - trao đổi hàng hóa và sự xuất hiện của Nhà nước). Phân tích bản chất tài chính là hệ thống các quan hệ kinh tế dưới hình thái giá trị gắn liền với quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ. Trình bày 2 chức năng khách quan: chức năng phân phối (phân phối lần đầu và phân phối lại) và chức năng giám đốc. Mô tả cấu trúc hệ thống tài chính qua 3 giác độ phân loại và đi sâu vào 6 khâu tài chính: Ngân sách Nhà nước, Tài chính doanh nghiệp, Bảo hiểm, Tín dụng, Tài chính hộ gia đình/cá nhân, Tài chính các tổ chức xã hội.
  • Chương 2: Những vấn đề cơ bản về tiền tệ: Khảo cứu lịch sử phát triển của tiền tệ từ hình thức trao đổi trực tiếp ($H - H'$) sang trao đổi gián tiếp thông qua vật ngang giá chung ($H - \text{Vật trung gian} - H'$). Phân tích 4 hình thái tiền tệ: Hóa tệ (phi kim loại và kim loại), Tín tệ (tín tệ kim loại, tiền giấy khả hoán, tiền giấy bất khả hoán), Bút tệ (tiền ghi sổ ngân hàng) và Tiền điện tử (hệ thống thanh toán ATM, thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ). Trình bày hệ thống 5 chức năng tiền tệ theo K. Marx (thước đo giá trị, phương tiện lưu thông, phương tiện thanh toán, phương tiện cất trữ, tiền tệ thế giới) và 3 chức năng tổng quát hiện đại. Trình bày 4 yếu tố cấu thành chế độ lưu thông tiền tệ: bản vị tiền, đơn vị tiền tệ, chế độ đúc tiền, và chế độ lưu thông dấu hiệu giá trị.
  • Các chương tiếp theo (Chương 3 đến Chương 12): Phát triển cụ thể hóa hoạt động của từng khâu tài chính và nghiệp vụ tiền tệ trong nền kinh tế quốc dân như Ngân sách Nhà nước, Tài chính doanh nghiệp, Tín dụng và Ngân hàng thương mại, Bảo hiểm, Thị trường tài chính và Tài chính quốc tế.

Progression logic (logic tiến trình) đi từ phạm trù trừu tượng mang tính bản chất (Tài chính, Tiền tệ ở Chương 1, 2) đến các mô hình thể chế, công cụ và quy trình vận hành cụ thể của hệ thống tài chính ở các chương nghiệp vụ chuyên sâu.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Lý thuyết bản chất phân phối của tài chính: Tài chính chỉ bao gồm các quan hệ phân phối dưới hình thái giá trị không kèm theo sự thay đổi hình thái giá trị vật chất trực tiếp. Phân biệt rõ hai giai đoạn: phân phối lần đầu (tiến hành tại khâu cơ sở thuộc lĩnh vực sản xuất vật chất để tạo lập quỹ khấu hao, quỹ lương, quỹ bảo hiểm, thu nhập chủ sở hữu) và phân phối lại (diễn ra liên tục trên toàn xã hội nhằm đảm bảo nguồn lực cho khu vực phi sản xuất, điều tiết thu nhập và định hình cơ cấu kinh tế).
  • Lý thuyết giá trị và hình thái tiền tệ: Dựa trên học thuyết K. Marx xác định tiền tệ là hàng hóa đặc biệt đóng vai trò vật ngang giá chung, kết hợp quan điểm kinh tế học hiện đại (P. Samuelson) xác định tiền là bất kỳ phương tiện nào được chấp nhận chung trong thanh toán để đổi lấy hàng hóa, dịch vụ và thực hiện các nghĩa vụ tài chính.
  • Khung phân tích cấu trúc hệ thống tài chính:
    1. Theo hình thức sở hữu: Tài chính Nhà nước (trực tiếp gồm cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp; gián tiếp gồm đơn vị sự nghiệp, doanh nghiệp nhà nước) và Tài chính phi Nhà nước (doanh nghiệp tư nhân, hộ gia đình, tổ chức phi chính phủ).
    2. Theo mục tiêu cung ứng hàng hóa dịch vụ: Tài chính công (cung cấp hàng hóa công cộng không vì lợi nhuận) và Tài chính tư (cung cấp hàng hóa tư nhân hướng tới lợi nhuận).
    3. Theo khâu hoạt động: Ngân sách Nhà nước giữ vai trò chủ đạo; Tài chính doanh nghiệp giữ vai trò cơ sở; Tín dụng và Bảo hiểm đóng vai trò trung gian tài chính.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích chỉ tiêu tài chính: Vận dụng chức năng giám đốc của tài chính để tính toán, đánh giá các chỉ số: cơ cấu tài chính, hệ số nợ, hệ số an toàn vốn, khả năng tự tài trợ, khả năng thanh toán và khả năng sinh lời của các chủ thể kinh tế.
  • Kỹ năng phân định ranh giới học thuật: Phân biệt bản chất giữa phạm trù Tài chính với Tiền tệ, Giá cả (phân phối phát sinh từ chênh lệch giữa giá trị và giá cả trong trao đổi không ngang giá) và Tiền lương (phân phối theo lao động được hiện thực hóa qua quỹ lương).
  • Kỹ năng nhận diện và xử lý công cụ thanh toán: Phân tích cơ chế vận hành, ưu nhược điểm của các phương tiện lưu thông tiền tệ bao gồm tiền mặt, tiền giấy khả hoán/bất khả hoán, bút tệ (chuyển khoản, bù trừ ngân hàng, séc, giấy nhờ thu) và các công cụ thanh toán điện tử (Credit card, Debit card).

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm kết hợp giữa diễn dịch lý luận kinh tế chính trị với quy nạp thực tiễn thể chế tài chính - tiền tệ:

  • Tiếp cận lịch sử - logic: Lý thuyết về tài chính và tiền tệ được giải thích thông qua quá trình vận động lịch sử của nền sản xuất hàng hóa. Giáo trình minh họa cụ thể quá trình chuyển dịch của các vật ngang giá chung cổ xưa (da cừu, vỏ trai, thóc, vải ở Trung Quốc thời cổ đại; súc vật ở Hy Lạp, La Mã; chè ở Tây Tạng, Mông Cổ; thuốc lá ở Bắc Mỹ; cá khô ở châu Phi/châu Úc) sang kim loại tiền tệ (sắt, kẽm, đồng, bạc, vàng).
  • Phân tích thực nghiệm và dẫn chứng lịch sử điển hình:
    • Lịch sử tiền giấy: Phân tích sự xuất hiện tiền giấy thương hội đời Tống (Trung Quốc); thí nghiệm phát hành tiền giấy "Thông bảo hội sao" của Hồ Quý Ly cuối đời Trần ở Việt Nam (quy định 1 quan tiền kim loại đổi lấy 2 quan tiền giấy dẫn đến thất bại do cơ chế định giá và tập quán lưu thông); giấy chứng nhận ký thác vàng của ngân hàng Amsterdam (Hà Lan, thế kỷ XVII) và việc phát hành tiền giấy cho vay của ngân hàng Palmstruch (Thụy Điển).
    • Chuyển đổi chế độ tiền tệ: Phân tích tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 - 1933 và Chiến tranh thế giới thứ nhất đến việc bãi bỏ bản vị vàng, áp dụng tiền giấy bất khả hoán tại Anh (1931), Pháp (1936); thực tiễn chính sách phát hành trái phiếu tài trợ sản xuất của Tiến sĩ Schacht tại Đức giai đoạn 1933 - 1936 giúp giảm 50% tỷ lệ thất nghiệp và tăng sản lượng 41% năm 1934.
  • Hệ thống câu hỏi ôn tập định hướng: Cuối mỗi chương đều có hệ thống câu hỏi lý thuyết và bài tập tổng hợp (ví dụ hệ thống 7 câu hỏi ôn tập Chương 1 yêu cầu phân tích tiền đề khách quan, bản chất, 2 chức năng, tính tất yếu của phân phối lại, cấu trúc và đặc trưng các khâu của hệ thống tài chính).
  • Phương pháp tự học và nghiên cứu: Người học được hướng dẫn phân tích các sơ đồ luân chuyển giá trị, đối chiếu quan hệ tương tác trực tiếp/gián tiếp giữa Ngân sách Nhà nước, Doanh nghiệp, Tín dụng, Bảo hiểm và Hộ gia đình thông qua thị trường tài chính.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Cập nhật nhận thức về phạm trù Tài chính công: Giáo trình phân tích bước ngoặt lý luận diễn ra từ những năm 1930 của thế kỷ XX, phân định sự chuyển dịch từ thuật ngữ truyền thống "Tài chính Nhà nước" sang khái niệm hiện đại "Tài chính công" gắn liền với sự phân quyền cho chính quyền địa phương và vai trò can thiệp của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường hỗn hợp sau Đại khủng hoảng 1929 - 1933.
  • Tích hợp các hình thái thanh toán hiện đại: Bên cạnh hệ thống tiền tệ truyền thống, tài liệu cập nhật chi tiết sự phát triển của Bút tệ (tiền ghi sổ ngân hàng) và Tiền điện tử (Electronic money), làm rõ cơ chế thanh toán qua mạng máy tính, máy giao dịch tự động (ATM), thẻ tín dụng (Credit cards) và thẻ ghi nợ (Debit cards).
  • Hệ thống hóa tiêu chuẩn giá cả tiền tệ: Cung cấp số liệu lịch sử cụ thể về tiêu chuẩn giá cả của đồng tiền (hàm kim lượng), đơn cử như đồng Đô la Mỹ (USD): trước năm 1930 tiêu chuẩn giá cả được ấn định là 1 USD = 1,540 gram vàng; sau năm 1945 điều chỉnh thành 1 USD = 0,888671 gram vàng; giải thích sự chuyển dịch từ chế độ bản vị kim loại sang chế độ bản vị hàng hóa (sức mua của tiền).
  • Phù hợp bối cảnh hội nhập kinh tế của Việt Nam: Bổ sung các mối quan hệ tài chính quốc tế như vốn đầu tư trực tiếp (FDI), vốn đầu tư gián tiếp (FII), vay nợ và viện trợ giữa Chính phủ với các tổ chức tài chính tiền tệ quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học khối ngành kinh tế: Sinh viên từ năm thứ nhất và năm thứ hai thuộc các chuyên ngành Quản trị doanh nghiệp, Kinh tế thương mại, Kế toán, Kiểm toán, Tài chính - Ngân hàng, Thương mại điện tử của Trường Đại học Thương mại cũng như các trường đại học đào tạo khối kinh tế và quản trị kinh doanh trên cả nước.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần lý luận nền tảng bao gồm: Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin, và Kinh tế học vi mô - vĩ mô đại cương để nắm bắt các khái niệm về sản xuất hàng hóa, quy luật giá trị và cân bằng kinh tế vĩ mô.
  • Giảng viên và nghiên cứu viên: Sử dụng làm giáo trình giảng dạy chuẩn cho môn học Nhập môn Tài chính - Tiền tệ (hoặc Lý thuyết Tài chính - Tiền tệ); làm khung tài liệu tham khảo để biên soạn đề cương bài giảng, bài tập tình huống và đề thi kết thúc học phần.
  • Cán bộ quản lý và độc giả quan tâm: Dùng làm tài liệu tra cứu các thuật ngữ, nguyên tắc phân phối tài chính, cơ cấu hệ thống tài chính quốc gia và cơ chế lưu thông tiền tệ phục vụ công tác quản lý tài chính tại doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học các ngành kinh tế (Quản trị kinh doanh, Tài chính - Ngân hàng, Kế toán, Kiểm toán, Thương mại điện tử) và làm tài liệu tham khảo cho giảng viên, cán bộ nghiên cứu, nhà quản trị kinh tế.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần có kiến thức cơ bản về Kinh tế chính trị (các quy luật sản xuất và trao đổi hàng hóa, hai thuộc tính của hàng hóa, giá trị thặng dư) và các khái niệm vĩ mô cơ bản (GDP, ngân sách, lạm phát).

3. Điểm khác biệt trong cách phân loại hệ thống tài chính của giáo trình là gì?

Giáo trình xây dựng 3 hệ thống tiêu thức phân loại đồng bộ:

  • Theo hình thức sở hữu: Tài chính Nhà nước (trực tiếp, gián tiếp) và Tài chính phi Nhà nước.
  • Theo mục tiêu cung cấp hàng hóa dịch vụ: Tài chính công và Tài chính tư.
  • Theo đặc điểm hoạt động lĩnh vực: 6 khâu tài chính (Ngân sách Nhà nước, Tài chính doanh nghiệp, Bảo hiểm, Tín dụng, Tài chính hộ gia đình, Tài chính tổ chức xã hội).

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học cần trả lời toàn bộ các câu hỏi ôn tập lý luận cuối mỗi chương, tự vẽ sơ đồ luân chuyển dòng tiền giữa 6 khâu tài chính, và phân tích các trường hợp biến động lịch sử tiền tệ (tiền giấy nhà Tống, tiền giấy Hồ Quý Ly, sự sụp đổ của bản vị vàng sau khủng hoảng 1929).

5. Giáo trình có tích hợp các tài liệu và dẫn chứng học thuật kinh điển nào?

Giáo trình trích dẫn trực tiếp các công trình học thuật nền tảng:

  • Tác phẩm Tư bản (Quyển 1, Tập 1) và Góp phần phê phán chính trị kinh tế học của Karl Marx về nguồn gốc, bản chất và 5 chức năng của tiền tệ.
  • Giáo trình Kinh tế học I của Paul Samuelson về bản chất phương tiện trao đổi của tiền tệ hiện đại.
  • Các dẫn chứng lịch sử ngân hàng thế giới (Amsterdam, Palmstruch) và thực tiễn chính sách tiền tệ tại Đức giai đoạn 1933 - 1936 của Tiến sĩ Schacht.

Kết luận

Giáo trình Nhập môn Tài chính - Tiền tệ (TS. Vũ Xuân Dũng chủ biên, NXB Thống kê, 2012) là tài liệu học thuật chuẩn hóa toàn bộ hệ thống lý luận cơ bản về hai phạm trù kinh tế Tài chính và Tiền tệ, làm rõ bản chất các quan hệ phân phối giá trị và cơ chế vận hành của hệ thống tài chính quốc gia.

Về lộ trình học tập, giáo trình là mắt xích kiến thức bắt buộc kết nối khối kiến thức kinh tế đại cương với các môn học chuyên ngành tiếp theo như Tài chính doanh nghiệp, Lý thuyết Tiền tệ - Ngân hàng, Thị trường tài chính, Tài chính công và Thanh toán quốc tế.

Để mở rộng nghiên cứu, người học có thể tham khảo thêm các tác phẩm kinh điển được trích dẫn trong giáo trình như bộ Tư bản của K. Marx, giáo trình Kinh tế học của P. Samuelson, cùng hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành về Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Ngân hàng Nhà nước và Luật Các tổ chức tín dụng.