Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh English Semantics phần 1 - Khoa Ngữ văn Anh ĐH KHXH&NV TP.HCM

Giáo trình về ngữ nghĩa học tiếng anh english semantics phần 1 tô minh thanh, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao.

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Ngữ Nghĩa Học
• Đề tài: Giáo Trình Ngữ Nghĩa Học Tiếng Anh - Phần 1
• Loại tài liệu: giáo trình
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• NOTATIONAL SYMBOLS
• 1. CHƯƠNG 1: INTRODUCTION
• 1.1. What is semantics?
• 1.2. Semantics and its possible included aspects
• 2. CHƯƠNG 2: WORD MEANING
• 2.1. Semantic features
• 2.2. Componential analysis
• 2.3. Semantic fields
• 2.4. Lexical gaps
• 2.5. Referent, reference and sense
• 2.6. Denotation and connotation
• 2.7. Multiple senses of lexical items
• 2.8. Figures of speech
• 3. CHƯƠNG 3: SENTENCE MEANING
• 3.1. Proposition, utterance and sentence
• 3.4. Entailment
• 4. CHƯƠNG 4: UTTERANCE MEANING
• 4.2. Conversational implicature
• 4.5. Performatives and constatives
• 4.6. Politeness, co-operation and indirectness
• List of English-Vietnamese equivalent linguistic terms

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh ĐH KHXH NV

Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh do Tiến sĩ Tô Minh Thanh biên soạn là học liệu chính thức tại Khoa Ngữ văn Anh ĐH KHXH&NV. Tác phẩm xuất bản tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Tài liệu cung cấp nền tảng kiến thức ngữ nghĩa học hiện đại cho sinh viên chuyên ngành. Khung chương trình bao gồm bốn phần chính: Dẫn nhập, Nghĩa của từ, Nghĩa của câu và Nghĩa của phát ngôn. Mỗi chương kết hợp hài hòa giữa lý thuyết kinh điển và hệ thống bài tập thực hành phong phú. Người học tiếp cận bản chất của ngôn ngữ qua lăng kính khoa học. Tài liệu kế thừa các công trình nghiên cứu nổi tiếng thế giới. Nội dung phản ánh sâu sắc kinh nghiệm giảng dạy lâu năm của tập thể giảng viên. Các khái niệm học thuật được diễn giải rõ ràng bằng ví dụ cụ thể. Sinh viên dễ dàng tiếp thu kiến thức phức tạp mà không bị quá tải. Đây là bước chuẩn bị quan trọng cho các môn học ngôn ngữ chuyên sâu tiếp theo.

1.1. Mục tiêu và phạm vi của học phần Ngữ nghĩa học

Học phần trang bị kiến thức bản chất về ý nghĩa trong ngôn ngữ học. Sinh viên tìm hiểu cách thức con người mã hóa và giải mã thông điệp. Phạm vi nghiên cứu trải dài từ cấp độ từ vựng đến câu văn và ngữ cảnh. Giáo trình phân biệt rạch ròi giữa nghĩa ngôn ngữ thuần túy và nghĩa giao tiếp xã hội. Người học nắm vững cơ chế tạo nghĩa trong tiếng Anh chuẩn mực. Tài liệu hỗ trợ đắc lực cho sinh viên năm cuối hoàn thành khóa luận tốt nghiệp. Từng chương sách cung cấp hệ thống thuật ngữ song ngữ đối chiếu chuẩn xác. Việc nắm bắt phạm vi môn học giúp người đọc xây dựng tư duy ngôn ngữ độc lập.

1.2. Cấu trúc nội dung 4 phần chính trong giáo trình

Giáo trình sắp xếp kiến thức theo trình tự logic chặt chẽ. Phần mở đầu giải thích khái niệm ngữ nghĩa học và các phương diện liên quan. Phần hai tập trung vào nghĩa của từ vựng, bao gồm nét nghĩa và trường từ vựng. Phần ba đi sâu vào nghĩa của câu, mệnh đề cùng quan hệ kéo theo. Phần bốn phân tích nghĩa của phát ngôn và ngữ dụng học thực tế. Cấu trúc tăng tiến giúp người học nâng cao năng lực phân tích. Mỗi phần đều đính kèm bài tập áp dụng thực tiễn phong phú. Sinh viên củng cố lý thuyết ngay sau từng bài giảng. Cách tổ chức này tạo nền tảng học thuật vững vàng.

II. Phân tích ngữ nghĩa học tiếng Anh qua Giáo trình ĐH KHXH NV

Phần phân tích chuyên sâu của tài liệu tập trung làm rõ các vấn đề cốt lõi trong nghiên cứu ngữ nghĩa. Rào cản lớn nhất của sinh viên là phân biệt ranh giới giữa sở chỉ và nghĩa biểu niệm. Hiện tượng đa nghĩa và đồng âm cũng gây ra nhiều nhầm lẫn khi phân tích câu. Giáo trình chỉ rõ cách thức các nét nghĩa khu biệt hoạt động trong từ vựng. Tác giả vạch trần những ngộ nhận phổ biến về nghĩa sở thị và nghĩa biểu cảm. Nghĩa sở thị phản ánh định nghĩa cốt lõi trong từ điển. Ngược lại, nghĩa biểu cảm biểu thị thái độ và cảm xúc của người phát ngôn. Việc thiếu kiến thức ngữ cảnh dễ dẫn đến hiểu sai thông điệp gốc. Sự phức tạp gia tăng khi phân tích các biện pháp tu từ như ẩn dụ hay hoán dụ. Sinh viên thường gặp khó khăn khi xác định hàm ngôn hội thoại. Cuốn sách tháo gỡ từng nút thắt bằng mô hình phân tích khoa học. Tính khúc chiết của lý thuyết giúp sinh viên nhận diện bản chất ngữ nghĩa chuẩn xác.

2.1. Phân biệt quan hệ sở chỉ sở biểu và ý nghĩa

Quan hệ giữa vật sở chỉ và nghĩa biểu niệm là thách thức trung tâm. Vật sở chỉ đại diện cho thực thể cụ thể trong thế giới thực. Ý nghĩa biểu niệm phản ánh khái niệm trừu tượng trong nhận thức trí tuệ. Hai cụm từ khác nhau có thể cùng chia sẻ một vật sở chỉ duy nhất. Ví dụ kinh điển sao mai và sao hôm đều chỉ hành tinh Kim. Ngược lại, một số từ vựng mang ý nghĩa rõ ràng nhưng không có vật sở chỉ cụ thể. Sự phân lập này đòi hỏi khả năng tư duy logic cao từ người học. Tài liệu cung cấp các bài tập nhận diện nhằm mài sắc khả năng này.

2.2. Vấn đề giải mã ngôn ngữ tu từ và nghĩa biểu cảm

Ngôn ngữ tu từ đặt ra nhiều thách thức trong quá trình giải mã thông điệp. Nghĩa biểu cảm phụ thuộc mật thiết vào thái độ của người nói. Các biện pháp tu từ như ẩn dụ hay nhân hóa vượt ra khỏi nghĩa từ điển thông thường. Người nghe không thể hiểu chính xác nếu chỉ dựa vào phân tích câu chữ cơ học. Một câu nói đơn giản có thể chứa đựng sắc thái mỉa mai hoặc khen ngợi sâu xa. Sự thiếu hụt kiến thức văn hóa thường tạo ra rào cản thông diễn. Giáo trình hướng dẫn phương pháp giải mã nghĩa bóng qua ngữ cảnh giao tiếp. Sinh viên từng bước làm chủ năng lực phân tích các tầng nghĩa ẩn sâu.

III. Phương pháp tiếp cận Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh hiệu quả

Để làm chủ kiến thức ngữ nghĩa học, người học cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu hệ thống. Phương pháp phân tích thành tố nghĩa là công cụ kỹ thuật then chốt đầu tiên. Mô hình phân tích nhị phân với các dấu cộng trừ giúp định hình ranh giới từ vựng. Người học dễ dàng nhận diện thuộc tính ngữ nghĩa của từng mục từ cụ thể. Kế tiếp, việc sắp xếp từ vựng vào các trường ngữ nghĩa tạo nên tư duy phân loại sắc bén. Kỹ thuật này giúp liên kết các từ đồng nghĩa, trái nghĩa và thượng vị từ. Người học tránh ghi nhớ máy móc các khái niệm ngữ pháp rời rạc. Việc thực hành liên tục chuỗi bài tập đối chiếu trong giáo trình là bước bắt buộc. Mỗi bài tập rèn luyện kỹ năng phân định câu hàm ngôn và quan hệ kéo theo. Sinh viên nên lập bảng ma trận từ vựng nhằm hệ thống hóa kiến thức toàn chương. Phương pháp này tối ưu hóa khả năng ghi nhớ dài hạn và phát triển tư duy nghiên cứu chuyên nghiệp.

3.1. Ứng dụng kỹ thuật phân tích thành tố nghĩa

Phân tích thành tố nghĩa giúp bóc tách từng lớp nghĩa hạt nhân của từ vựng. Người học dùng các đặc tính ngữ nghĩa như giới tính, độ tuổi và giống loài. Bằng cách gán giá trị dương hoặc âm, các mối quan hệ ngữ nghĩa trở nên sáng tỏ. Phương pháp này biến những khái niệm trừu tượng thành dữ liệu có thể lượng hóa rõ ràng. Sinh viên phân biệt chính xác sự khác nhau giữa các từ gần nghĩa trong tiếng Anh. Quá trình phân tích còn làm lộ diện các điều kiện bất biến của ngữ nghĩa học. Đây là công cụ đắc lực khi tiến hành nghiên cứu so sánh ngôn ngữ chuyên sâu.

3.2. Rèn luyện kỹ năng phân tích trường từ vựng thực tế

Xây dựng trường từ vựng mang lại cái nhìn toàn cảnh về mạng lưới ngôn ngữ. Mỗi trường từ vựng tập hợp các từ có chung một miền nghĩa xác định. Sinh viên nhóm các từ vựng theo quan hệ cấp bậc hoặc quan hệ tương phản. Kỹ thuật này nâng cao khả năng lựa chọn từ ngữ chuẩn xác trong học thuật. Việc phân loại giúp người học thấu hiểu sự biến đổi nghĩa trong từng hoàn cảnh. Tài liệu cung cấp nhiều bài tập lập biểu đồ trường nghĩa đa dạng. Sinh viên vừa thực hành phân loại vừa đánh giá sự tương thích của ngữ cảnh. Hiệu quả tiếp thu bài giảng tăng lên rõ rệt qua mô hình trực quan.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh chuẩn

Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh không chỉ dừng lại ở phạm vi lý thuyết hàn lâm. Kiến thức từ tài liệu mở ra ứng dụng thực tiễn to lớn trong nhiều lĩnh vực ngôn ngữ. Trong công tác biên phiên dịch, việc thấu suốt ngữ nghĩa ngăn ngừa các lỗi dịch thô vụng về. Người dịch nắm chắc cách chuyển hóa uyển chuyển giữa nghĩa biểu cảm và nghĩa sở thị. Trong giảng dạy tiếng Anh, giáo viên vận dụng trường từ vựng để thiết kế giáo án sinh động. Học sinh tiếp nhận vốn từ vựng mới một cách hệ thống và bền vững. Lĩnh vực xử lý ngôn ngữ tự nhiên cũng thừa hưởng nhiều giá trị từ phân tích thành tố nghĩa. Các thuật toán ngữ nghĩa máy tính đòi hỏi dữ liệu phân loại chính xác từ ngôn ngữ học. Hơn nữa, năng lực phân tích ngữ dụng học nâng cao nghệ thuật giao tiếp ngoại giao và đàm phán thương mại. Giáo trình khẳng định vị thế học liệu trụ cột của Khoa Ngữ văn Anh. Tài liệu tiếp tục đồng hành cùng nhiều thế hệ học giả và sinh viên chuyên ngữ.

4.1. Giá trị học thuật đối với công tác biên phiên dịch

Biên dịch viên cần nắm chắc bản chất ngữ nghĩa học để xử lý văn bản chính xác. Việc phân biệt giữa nghĩa hiển ngôn và hàm ngôn giúp bảo toàn ý đồ tác giả. Trong dịch thuật văn học, việc chuyển tải nghĩa biểu cảm đóng vai trò sống còn. Người dịch tránh được cạm bẫy dịch từng chữ làm sai lệch thông điệp gốc. Khả năng phân tích thành tố nghĩa hỗ trợ tìm kiếm từ tương đương hoàn hảo. Nhờ đó, bản dịch đạt độ tự nhiên cao và gìn giữ phong cách nguyên tác. Kiến thức ngữ nghĩa là thước đo sự tinh tế của người làm nghề ngôn ngữ.

4.2. Vai trò nâng cao năng lực sư phạm tiếng Anh

Giảng viên ngoại ngữ hưởng lợi lớn từ hệ thống lý thuyết ngữ nghĩa bài bản. Phương pháp giải thích nghĩa từ qua hệ thống nét nghĩa mang lại sự tường minh. Học sinh tiếp thu từ mới nhanh chóng qua việc so sánh các nét đối lập. Giáo viên cũng dễ dàng xây dựng ngân hàng bài tập trường nghĩa phong phú. Kỹ năng phân tích ngữ dụng học giúp định hướng học viên giao tiếp lịch thiệp. Các quy tắc hợp tác hội thoại được lồng ghép trực tiếp vào bài luyện nói. Nhờ vậy, môi trường dạy học ngoại ngữ trở nên khoa học và chuyên sâu hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh (English Semantics) do tác giả Tô Minh Thanh biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm 2007. Đây là tài liệu giảng dạy chính thức cho học phần Ngữ nghĩa học tiếng Anh, thuộc chương trình đào tạo của sinh viên năm thứ tư Khoa Ngữ văn Anh tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Nội dung giáo trình được xây dựng trên cơ sở chọn lọc tư liệu chuyên ngành quốc tế kết hợp thực tiễn giảng dạy của tập thể giảng viên thuộc Bộ môn Ngữ học Anh.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống lý thuyết ngôn ngữ học về ý nghĩa trong tiếng Anh. Sinh viên hoàn thành chương trình có khả năng phân biệt ranh giới giữa ngữ nghĩa học (semantics) và ngữ dụng học (pragmatics); nhận diện cấu trúc nét nghĩa; phân tích quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ ngữ; phân biệt sự khác nhau giữa nghĩa mệnh đề, nghĩa biểu vật và ý nghĩa phát ngôn trong ngữ cảnh giao tiếp.

Cấu trúc giáo trình bao gồm bốn phần chính:

1. Introduction: Dẫn nhập các khái niệm nền tảng và phạm vi của ngữ nghĩa học.
2. Word meaning: Bản chất ý nghĩa ở cấp độ từ vựng.
3. Sentence meaning: Ý nghĩa ở cấp độ câu và quan hệ ngữ nghĩa giữa các câu.
4. Utterance meaning: Ý nghĩa phát ngôn gắn với ngữ cảnh sử dụng.

Về cách tiếp cận, giáo trình đi từ việc phân tích các đơn vị ngữ nghĩa độc lập với ngữ cảnh (context-free) đến việc xem xét ý nghĩa phụ thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp (context-dependent). Điểm đặc thù của tài liệu là hệ thống hóa các quy ước học thuật đồng bộ (sử dụng dấu nháy đơn '...' đại diện cho phát ngôn, in nghiêng cho câu hoặc từ trừu tượng), đi kèm danh mục ký hiệu quy ước (Notational Symbols) và bảng thuật ngữ ngôn ngữ học đối chiếu Anh - Việt ở cuối sách.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

• Phần dẫn nhập (Introduction): Giáo trình xác lập vị trí của ngữ nghĩa học trong mối liên hệ với cú pháp học (syntax) và ngữ dụng học (pragmatics). Tác giả Palmer (1981) và Lyons (1995) được trích dẫn để khu biệt ba bình diện nghiên cứu: nghĩa của từ (word meaning), nghĩa của câu (sentence meaning) và nghĩa của phát ngôn (utterance meaning). Điểm khác biệt mấu chốt được đưa ra là ngữ nghĩa học nghiên cứu ý nghĩa trong ngôn ngữ (meaning in language), mang tính độc lập ngữ cảnh; trong khi ngữ dụng học tập trung vào ý nghĩa trong ngữ cảnh (meaning in context).

• Phân tích thành tố và nét nghĩa (Semantic features & Componential analysis): Khái niệm nét nghĩa được định nghĩa theo Richards và cộng sự (1987) là những đơn vị ý nghĩa nhỏ nhất cấu thành từ. Nét nghĩa được mô hình hóa dưới dạng đối lập nhị phân bằng dấu cộng và trừ ([+], [-]), tuân thủ các quy tắc dư thừa (redundancy rules), ví dụ: một từ có nét nghĩa [+human] sẽ mặc nhiên mang nét nghĩa [+animate]. Dựa trên công trình của Fromkin và Rodman (1993), giáo trình giải thích các câu chuẩn xác về ngữ pháp nhưng sai lệch về ngữ nghĩa (semantically anomalous sentences), tiêu biểu như mệnh đề của Noam Chomsky: "Colorless green ideas sleep furiously", hoặc các phát ngôn nghịch lý: "My brother is an only child", "The bachelor is pregnant".

• Trường nghĩa và khoảng trống từ vựng (Semantic fields & Lexical gaps): Trường nghĩa được định nghĩa là hệ thống tổ chức các từ và biểu thức có mối quan hệ ngữ nghĩa xác định. Giáo trình phân loại trường nghĩa theo 7 tiêu chí: chủ đề, mức độ tương đồng nghĩa (cách thức nấu ăn, cách nhìn, cách thức chất lỏng thoát ra khỏi bình chứa), cặp từ trái nghĩa, chuỗi từ đồng nghĩa, tiến trình hành động, tiêu chí giới tính và tiêu chí lứa tuổi. Hiện tượng thiếu hụt từ vựng tương ứng trong một trường nghĩa cụ thể được định danh là lỗ hổng từ vựng (lexical gap), minh họa qua sự so sánh giữa các tập hợp từ chỉ loài vật (horse, goat đối chiếu với khoảng trống ở nhóm bull/cow/calf).

• Sở chỉ, quan hệ sở chỉ và ý nghĩa (Referent, reference and sense): Giáo trình phân định ba khái niệm: referent (thực thể có thật hoặc trong tưởng tượng ở thế giới bên ngoài), reference (mối quan hệ giữa biểu thức ngôn ngữ và thực thể được nói đến) và sense (mối quan hệ nội tại giữa các từ ngữ trong hệ thống ngôn ngữ, theo Hurford & Heasley, 1984). Quan hệ sở chỉ được chia thành: sở chỉ biến đổi (variable reference), sở chỉ cố định (constant reference như the sun, Halley's comet) và đồng sở chỉ (co-reference như the morning star và the evening star).

• Nghĩa biểu vật và nghĩa biểu cảm (Denotation and connotation): Nghĩa biểu vật là nghĩa trung tâm, quy chiếu tra cứu được trong từ điển; nghĩa biểu cảm là phần nghĩa bổ sung thể hiện thái độ, cảm xúc xã hội của người sử dụng (ví dụ sự phân biệt sắc thái giữa các cặp từ frugal và stingy, slender và skinny, bachelor và spinster). Đồng thời, tài liệu phân định nghĩa gốc (primary meaning) với nghĩa phái sinh (secondary meaning), nghĩa đen (literal meaning) và nghĩa bóng (figurative meaning) qua phân tích từ đa nghĩa (polysemous) như wing.

• Các biện pháp tu từ ngữ nghĩa (Figures of speech): Khảo cứu 9 biện pháp tu từ gồm: so sánh (simile), ẩn dụ (metaphor với sự phân định giữa ẩn dụ chết - dead metaphor và ẩn dụ sống - live metaphor), nhân hóa (personification), hoán dụ (metonymy với 6 cơ chế thay thế), cải dung (synecdoche - quan hệ bộ phận và toàn thể), thậm xưng (hyperbole), nhã ngữ/nói giảm (litotes/meiosis), mỉa mai (irony), uyển ngữ (euphemism đối chiếu với từ cấm kỵ taboo words) và từ tượng thanh (onomatopoeia).

• Nghĩa của câu và nghĩa của phát ngôn: Trình bày về mệnh đề (proposition), hệ quả logic (entailment), hàm ngôn hội thoại (conversational implicature), hành vi ngôn ngữ trần thuật và thực thi (constatives & performatives), cùng các nguyên tắc cộng tác, lịch sự và gián tiếp (politeness, co-operation and indirectness).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Lý thuyết về tam giác ngữ nghĩa và các tầng bậc phân tích ngôn ngữ học của Palmer (1981) và Lyons (1995); lý thuyết nét nghĩa cấu trúc; nguyên lý ngữ nghĩa học nhận thức và dụng học giao tiếp.
• Nguyên tắc cốt lõi (Core principles): Nguyên tắc nhị phân hóa đặc tính ngữ nghĩa; nguyên lý tương thích ngữ nghĩa trong kết hợp cú pháp; tính quy ước của quan hệ giữa biểu thức ngôn ngữ và thực thể khách quan; sự độc lập của cấu trúc nghĩa nội tại (sense) đối với thực tại khách quan (ví dụ câu "The King of Vietnam is bald" có nghĩa cấu trúc nhưng không có sở chỉ thực tế).
• Mô hình và khung phân tích (Essential frameworks): Mô hình phân tích thành tố nghĩa (componential analysis matrix); khung phân loại các trường quan hệ sở chỉ; mô hình phân loại hoán dụ dựa trên các quan hệ biểu trưng, công cụ, vật chứa, tính chất cụ thể - trừu tượng, chất liệu - thành phẩm.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng chuyên môn (Technical skills): Xác lập ma trận nét nghĩa cho các nhóm từ vựng; áp dụng hệ thống ký hiệu hình thức hóa chuyên ngành (+, -, ±, =>, <=>, *, ~); phát hiện các kết hợp từ sai lệch ngữ nghĩa trong câu.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân biệt bản chất của các hiện tượng ngôn ngữ dễ nhầm lẫn như referent - reference - sense, metaphor - metonymy, metonymy - synecdoche; giải mã hàm ngôn ẩn tàng đằng sau các phát ngôn gián tiếp.
• Kỹ năng ứng dụng thực tế (Practical competencies): Lựa chọn từ ngữ tương thích về mặt phong cách và sắc thái biểu cảm trong văn bản; tra cứu và chuyển ngữ thuật ngữ ngôn ngữ học tiếng Anh sang tiếng Việt chuẩn xác.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình vận dụng phương pháp tiếp cận diễn dịch kết hợp quy nạp mang tính chuẩn mực học thuật:

• Phương pháp sư phạm (Pedagogical approach): Khởi đầu mỗi đề mục bằng định nghĩa hình thức trích xuất từ các nhà ngôn ngữ học uy tín (Richards, Palmer, Lyons, Finegan, Crowther). Sau phần định nghĩa là các dẫn chứng trực quan, phân tích ngữ cảnh, và kết thúc bằng việc tổng hợp kiến thức vào các bảng đối sánh phân tích (ví dụ bảng đối chiếu Referent - Reference - Sense, bảng phân loại Denotation - Connotation, bảng so sánh từ ngữ họ hàng đa ngôn ngữ).
• Bài tập và phân tích trường hợp (Bài tập và case studies): Nội dung lý thuyết đi kèm các bài tập thực hành ứng dụng trực tiếp:
  • Exercise 1: Phân tích nét nghĩa chung và nét nghĩa khu biệt giữa các nhóm từ thể hiện trạng thái thể chất (alive, asleep, awake, dead...) và trạng thái cảm xúc (depressed, bored, excited, upset...).
  • Exercise 2 & 3: Thực hiện phân tích thành tố nghĩa chuyên sâu và phân tích đối chiếu liên ngôn ngữ về danh xưng họ hàng giữa tiếng Anh, tiếng Việt, tiếng Mã Lai và tiếng Trung Quốc (anh, huynh, đệ, muội, chị, tỷ).
  • Exercise 4 & 5: Thực hành sắp xếp hệ thống từ vựng vào trường nghĩa thích hợp và xác định các trường hợp lỗ hổng từ vựng (lexical gaps đối với trường từ vựng cừu và hươu cao cổ).
  • Exercise 6, 7 & 8: Phân định giữa reference và sense; giải mã trường liên tưởng của danh từ văn hóa (Christmas); phân tích cơ chế tu từ trong 26 câu ngữ liệu mẫu (như "The White House called", "Man does not live by bread alone", "He is a demon for work").
• Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Người học được kiểm tra đánh giá qua mức độ chính xác khi xác định các nét nghĩa thành tố, khả năng phân loại các biện pháp tu từ trong ngữ cảnh, và giải thích được nguyên nhân ngữ nghĩa của các hiện tượng dị thường cú pháp.
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Sinh viên cần nghiên cứu bảng ký hiệu quy ước (Notational Symbols) trước khi đọc tài liệu; tuân thủ việc phân biệt hình thức ký tự viết hoa, in nghiêng và dấu trích dẫn; tự giải quyết các bài tập phân tích trước khi đối chiếu với hệ thống lý thuyết liên quan.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Bối cảnh biên soạn và tính hệ thống: Giáo trình phản ánh kết quả biên soạn có hệ thống được tác giả Tô Minh Thanh và Bộ môn Ngữ học Anh hoàn thiện vào tháng 12 năm 2006 (xuất bản năm 2007). Tài liệu tích hợp các nguồn tư liệu ngôn ngữ học quốc tế chọn lọc, phục vụ trực tiếp cho việc chuẩn hóa giáo trình giảng dạy chuyên ngành Ngữ văn Anh.
• Kết hợp giữa Ngữ nghĩa học và Ngữ dụng học: Thay vì giới hạn ở ngữ nghĩa học hình thức tĩnh tại, giáo trình dành trọn vẹn Phần 4 để xử lý nghĩa của phát ngôn (Utterance meaning). Xu hướng này phản ánh sự giao thoa học thuật hiện đại giữa cấu trúc ngôn ngữ và bối cảnh giao tiếp xã hội, bao gồm các lý thuyết về hành vi phát ngôn, hàm ngôn hội thoại, tính lịch sự và cách nói gián tiếp.
• Tính ứng dụng trong phân tích diễn ngôn và văn hóa: Giáo trình đưa vào các cứ liệu ngôn ngữ gắn liền với ngữ cảnh văn hóa và tâm lý xã hội. Các bảng phân loại sắc thái nghĩa (connotation) giải thích rõ tác động của nguồn gốc xã hội, cộng đồng ngôn ngữ và định kiến văn hóa đối với ý nghĩa từ ngữ (như các từ chỉ giới tính, nghề nghiệp, ngoại hình).
• Kết nối liên ngành và chuẩn hóa thuật ngữ: Giáo trình xây dựng mối liên kết giữa ngữ nghĩa học với tu từ học (rhetoric) thông qua việc khảo sát chi tiết 9 biện pháp tu từ ngữ nghĩa. Cuối tài liệu cung cấp bảng danh mục thuật ngữ tương đương Anh - Việt (List of English-Vietnamese equivalent linguistic terms), hỗ trợ chuẩn hóa đối sánh thuật ngữ cho người học và nghiên cứu viên.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên chuyên ngành: Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho sinh viên năm thứ tư Khoa Ngữ văn Anh thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), theo học học phần Ngữ nghĩa học tiếng Anh (English Semantics).
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng về ngôn ngữ học đại cương, bao gồm Ngữ âm - Âm vị học (Phonetics - Phonology), Hình thái học (Morphology) và Cú pháp học (Syntax). Đồng thời, sinh viên cần có trình độ tiếng Anh học thuật nâng cao để đọc hiểu các trích đoạn lý thuyết nguyên bản.
• Giảng viên và ứng dụng giảng dạy: Giảng viên có thể khai thác tài liệu làm giáo trình khung, sử dụng hệ thống câu hỏi, bảng dữ liệu mẫu và các bài tập thực hành thành tố để tổ chức hoạt động thuyết trình, phân tích ngữ liệu trên lớp hoặc thiết kế đề thi định kỳ.
• Nghiên cứu và tự học: Cuốn sách là tài liệu tham khảo cho học viên sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học ứng dụng, Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, các dịch giả và nhà nghiên cứu cần hệ thống hóa các khái niệm về sở chỉ, ngữ nghĩa từ vựng và hành vi phát ngôn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phục vụ đối tượng chính là sinh viên năm thứ tư chuyên ngành Ngữ văn Anh tại các trường đại học, cùng các học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên sâu về ngôn ngữ học tiếng Anh.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần nắm vững ngữ pháp tiếng Anh nâng cao, các khái niệm ngôn ngữ học cơ sở về cấu trúc ngữ pháp và từ loại. Khả năng đọc hiểu văn bản học thuật hoàn toàn bằng tiếng Anh là điều kiện bắt buộc để tiếp thu các nội dung trừu tượng.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình thiết lập hệ thống ký hiệu quy ước đồng bộ (Notational Symbols), phân chia rành mạch ba cấp độ nghĩa (nghĩa của từ, nghĩa của câu, nghĩa của phát ngôn), tích hợp dữ liệu đối chiếu đa ngôn ngữ (Anh, Việt, Trung, Mã Lai) và cung cấp bảng đối chiếu thuật ngữ Anh - Việt ở phần phụ lục.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học cần bắt đầu từ việc ghi nhớ các quy ước ký hiệu ở đầu sách, đọc kỹ định nghĩa và phân tích ví dụ mẫu, sau đó tự hoàn thành các bài tập ứng dụng (từ Exercise 1 đến Exercise 8 và các phần kế tiếp) để củng cố kỹ năng phân tích nét nghĩa và giải mã câu văn dị thường.

5. Giáo trình có tài liệu bổ trợ nào kèm theo không?

Sách tích hợp phần List of English-Vietnamese equivalent linguistic terms (Danh mục thuật ngữ ngôn ngữ học tương đương Anh - Việt) ở trang 252, hỗ trợ đối chiếu chuẩn xác các khái niệm chuyên ngành sang tiếng Việt trong quá trình học tập và nghiên cứu.

---

Kết luận

Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh (English Semantics) của tác giả Tô Minh Thanh là tài liệu học thuật trình bày có hệ thống các bình diện ngữ nghĩa của ngôn ngữ học tiếng Anh. Giá trị cốt lõi của tác phẩm nằm ở việc phân định rõ ràng các tầng bậc ngữ nghĩa, từ thành tố vi mô của từ vựng, cấu trúc mệnh đề của câu cho đến các yếu tố ngữ dụng của phát ngôn trong bối cảnh giao tiếp.

Lộ trình học tập được thiết kế tuần tự theo 4 giai đoạn: tiếp cận các khái niệm dẫn nhập căn bản (Part 1), làm chủ các phương pháp phân tích nghĩa từ vựng và tu từ học (Part 2), mở rộng sang ngữ nghĩa câu và quan hệ mệnh đề (Part 3), và hoàn thiện kỹ năng giải mã ý nghĩa phát ngôn gắn với ngữ cảnh dụng học (Part 4). Đi kèm với hệ thống ví dụ chuẩn xác là bảng đối chiếu thuật ngữ Anh - Việt, tạo thành nguồn tư liệu tra cứu phục vụ đắc lực cho công tác đào tạo và nghiên cứu ngôn ngữ học tiếng Anh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

DAI HOC QUOC GIA THANH PHO HO CHi MINH TRUGNG DAI HOC KHOA HOC XA HOI VA NHAN VAN F6. Minh Shanh GIAO TRINH Nett nghĩa học Tiếng Anh English Semantics NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUOC GIA TP HỒ CHÍ MINH — 2007 LỜI NÓI ĐẦU Giáo trình Wgữ nghĩa học tiếng Anh được biên soạn một cách có hệ thống, dựa trên cơ sở tham khảo có chọn lọc những tư liệu của nước ngoài, kết hợp với kinh nghiệm _piảng dạy nhiều năm về môn học này của tác giả và tập thé giảng viên trong Bộ môn Ngữ học Anh. Đây là tập giáo trình được biên soạn dùng để giảng dạy môn học Ngữ nghia hoc tiéng Anh (English Semantics) cho sinh viên năm thứ tư Khoa Ngữ văn Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Giáo trình gồm bốn phần: Tn†roduc†ion (phần dẫn nhập) Word meoning (nghĩa của từ); Sen†ence meoning (nghĩa của câu); Utterance meaning (nghĩa của phát ngôn) RYN PS Lần đầu tiên biên soạn giáo trình này, chúng tôi không tránh khỏi những sai sót, những khuyết điểm.

Rất mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của bạn đọc và của bạn bè đồng nghiệp để giáo trình ngày càng hoàn thiện hơn, phục vụ giảng dạy sinh viên đạt chất lượng tốt hơn. Ý kiến đóng góp về tập giáo trình này xin gửi về Hội đồng Khoa học Khoa Ngữ văn Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, số 10- 12 Đinh Tiên Hoàng Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 14 tháng 12 năm 2006 Te Minh Shanh 11 CONTENTS PC. 0 HH HH nh TH TH HT Ti HH 11 0) .-- --- 5 Sàn re, vii 1 TNTRODUCTTON.1 Wha† is semdh†iCS2.2 Semantics and its possible included aspects.

10 2 WORD MEANING ou.2 Componen†ial andlysis.3 Seman†ic fieÌds_.-c--ccecccerkeeriererrree 21 VN oi.5 Referent, reference and SENSE .6 Deno†a†ion and conno†d†ion: .7 Mul†iple senses of lexical i†ems .8 Figures of speech 2.1 Proposi†ion, u††erance and sen†ence .4 Entailment 4 UTTERANCE MEANITNG .2 Conversational implica†ure .5 Performa†ives and cons†a†ives .6 Politeness, co-opera†ion and indirec†ness .- LH HH nh TH HH ngàng. 177 List of English-Vietnamese equivalent linguistic terms .- Là HH Hy 252 vi NOTATIONAL SYMBOLS Most of the symbols used in this text follow conventions, but since conventions vary, the following list indicates the meanings assigned to them here. A: adjunct AdjP: adjective phrase AdvP: adverb phrase C: countable dO: direct object Ex: example mono-trans: mono-transitive verb n: noun NP: noun phrase Op: optional opA of Means: optional adjunct of means Pro: pronoun PP: prepositional phrase RP: Received Pronunciation S: sentence Vgrp: verb group VP: verb phrase * : unaccepted form iv : related in some way [ ] : embedded unit /:or => : one-way dependence > : two-way dependence + + : be equivalent to : with the semantic feature specified : without the semantic feature specified : with or without the semantic feature specified Section INTRODUCTION 1.1 What is semantics? Semantics is a branch of linguistics which deals with meaning. In order to understand this definition, we need to know what meaning is.

However, before we discuss the “meaning” of meaning, it is necessary to talk about the main branches of linguistics. Linguistics has three main branches: syntax, semantics and pragmatics. Syntax is the study of grammar (consisting of phonology, morphology, syntax, and textual grammar) whereas semantics and pragmatics deal with meaning. Semantics is the study of meaning in language (i.

what language means) while pragmatics is concerned with meaning in context (i. what people mean by the language they use). Although this is a semantics course, part of what we are going to discuss is concerned with pragmatics, for semantics and pragmatics are closely related. Take the distinction between semantic meaning and pragmatic meaning as an illustration of how semantics is different from but, at the same time, closely related to pragmatics.

Semantic meaning is context-free whereas pragmatic meaning is context-dependent. (1) A: ‘Would you like a piece of cake?’ B: ‘I’m on a diet.’ The semantic meaning of ‘I’m on a diet’ in (1) is ‘I want to lose weight by eating the food which is not rich in fat, sugar, etc.’ The pragmatic meaning of ‘I’m on a diet’ in (1) is ‘I don’t want any piece of cake’ or ‘7’m afraid that [have to refuse your invitation.’ (2) Tom: ‘Do you like the wine | picked out?’ Gina: ‘It’s Italian, isn’t it?’ The semantic meaning of ‘It’s Italian, isn’t it?’ in (2) is ‘Is it right that the wine is made in Italy?’ The pragmatic meaning of ‘It’s Italian, isn’t it?’ in (2) is ‘I don’t like the wine you picked out.2 Semantics and its possible included aspects “Semantics is a technical term used to refer to the study of meaning, and since meaning is part of language, semantics is part of linguistics. Unfortunately, ‘meaning’ covers a variety of aspects of language, there is no general agreement about the nature of meaning, what aspects of it may properly be included in semantics, or the way in which it should be described.” [Palmer, 1981: 1] This little textbook will try to show three main aspects that are commonly considered as included in semantics: word meaning (or, to be more precise, lexical meaning) [Lyons, 1995: 33], sentence meaning and utterance meaning." ' In semantics it is necessary to make a careful distinction between utterances and sentences. In particular we need some way of making it clear when we are discussing sentences and when utterances.

We adopt the convention that anything 10 The meaning of remarried, for example, can be analysed in the three different levels. At the word level, remarried may be regarded a set of the four following semantic features: [+human], [+male], [+used to be married], and [+married again]. At the sentence level when remarried occurs in She is not remarried, only the fourth semantic feature of the word, namely [+married again], is informative, i. it is part of the statement.

At the utterance level within the particular context of the following conversation when remarried occurs in B's response, it is the word that helps the utterance presuppose that pastors are allowed by rule to get married and implicate that the pastor was once married. A: ‘How is the pastor?’ B: ‘He is remarried.’ Because of the nature of the subject and the variety of views on semantics and its possible included aspects, the little textbook cannot hope to be more than an introductory survey. written between single quotation marks represents ‘an utterance’, and anything italicized represents a sentence or (similarly abstract) part of a sentence, such as a phrase or a word: ‘She is not remarried’ represents an utterance, She is not remarried represents a sentence. Married represents a word conceived as part of a sentence.

11 Section WORD MEANING WORD MEANING is what a word means, i. “what counts as the equivalent in the language concerned.1 Definition Semantic features’ are “the smallest units of meaning in a word.” [Richards et al, 1987: 254] We identify the meaning of a word by its semantic features. For example, father may have the following semantic features: [+human], [+male], [+mature], [+parental] and [+paternal]. And Aen may be described as a set of the following semantic features: [tanimate], [+bird], [+fowl], [+fully grown] and [+female].1 Some semantic features need not be specifically mentioned.

For example, if a word is [+human] it is “automatically” [+tanimate]. This generalization can be expressed as a redundancy rule: ? Semantic features are also referred to as semantic components or semantic properties. 12 A word that is [+human] is [+animate]. That is why [+animate] need not be specified as a semantic feature of father, girl, professor, etc.

since the semantic feature can be inferred from [+human]. Some redundancy rules infer negative semantic features. Thus, semantic features are often shown in the form of binary oppositions, which can be stated in terms of pluses and minuses (that is, [+] and [-]): If father is [+human], it is therefore [—inhuman]; If father is [+male], it is therefore [-female]; If father is [+mature], it is therefore [—immature]; If father is [+paternal], it is therefore [—maternal]. Notice that we identify the meaning of a word according to its primitive semantic features first, e.; and then with the assistance of its other semantic features, e.2 Different words may share the same semantic feature.

In other words, the same semantic feature can be found in many different words. Exl: Doctor, engineer, teacher, physicist, chemist, tailor, hairdresser, etc. all share the same semantic feature [+professional]. Ex2: Mother, father, son, daughter, brother, sister, grandparent, aunt, uncle, etc.3 The same semantic feature can occur in words of different parts of speech.

In other words, words of different parts of speech may share the same semantic feature. For example, [+female] is part of the meaning of the noun mother, the verb breast-feed and the adjective pregnant. And [+educational] is a semantic feature found in the nouns schoo/, teacher, textbook, etc. and in the verbs teach, educate, instruct, etc.4 Fromkin and Rodman [1993: 148-149] confirm that “the semantic properties of words determine what other words they can be combined with.” These authors give the two following sentences that are grammatically correct and syntactically perfect but semantically anomalous: (1) My brother is an only child.

(2) The bachelor is pregnant. Here, Fromkin and Rodman also cite Noam Chomsky’s famous classic example of semantically anomalous sentences: (3) Colorless green ideas sleep furiously. This sentence seems to obey all the syntactic rules of English: its subject is colorless green ideas and its predicate is s/eep furiously, but there is obviously something semantically wrong 14 with the sentence. The adjective co/or/ess is [-colour], but it occurs with the adjective green the semantic feature of which [+green in colour].

How can something be [—colour] and [+green in colour] at the same time? In the same way, the noun /deas, which is [+abstract], is semantically incompatible with the verb s/eep the noun phrase subject of which must be [+concrete] and [+animate]. How can an abstract notion like /deas sleep? Then, the verb s/eep, whose adverbial collocations* are well, badly and soundly, is semantically incompatible with the adverb fur/ously. How can a living being sleep when he is full of violent anger? In conclusion, knowing all the possible semantic features of a word enables us to combine semantically compatible words together to form larger but meaningful linguistic units such as phrases, clauses and sentences. Fromkin and Rodman [1993:134] also believe that “because we know the semantic properties of words, we know when two words are antonyms, synonyms or homonyms, or are unrelated in meaning.” Exercise_1: For each group of words given below, state what semantic features are shared by the (a) words and the (b) words, and what semantic features distinguish between the classes of (a) words and (b) words.

The first one is done as an example. *Collocations are regular combinations of words, e. by accident and strong tea are English collocations. Adverbial collocations refer to the adverbs regularly used together with a certain verb.

(a) alive, asleep, awake, dead, half-dead, pregnant (b) depressed, bored, excited, upset, amazed, surprised The (a) and (b) words are The (a) words are The (b) words are Exercise 2: Identify the semantic features in each of the following words. Exercise_3: How can you distinguish the words given in the following table from one another, considering their semantic features? 19 Malay | English | Vietnamese Chinese anh huynh brother dé sadara em muội sister chi ty 2.2 Componential analysis In Semantics, componential analysis is “an approach to the study of meaning which analyses a word into a set of meaning components or semantic features.