Chương I NHAP MÔN LÍ LUẬN CHUNG VE NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT I. LÍ LUẬN CHUNG VE NHÀ NƯỚC VÀ PHAP LUAT - MỘT NGÀNH KHOA HỌC PHÁP LÍ 1. Đối tượng nghiên cứu của Lí luận chung về nhà nước và pháp luật Khoa học là hệ thống tri thức tích lũy trong quá trình lịch sử và được thực tiễn chứng minh, phản ánh những quy luật khách quan của thé giới bên ngoài cũng như hoạt động tinh thần của con người, giúp con người có khả năng cải tao thế giới hiện tại.! Đối tượng nghiên cứu của khoa học là những vấn đề cơ bản, quan trọng nhất được đặt ra mà khoa học phải giải quyết trên cơ sở phân tích thực tiễn để tìm ra chân lí khách quan. Có nhiều ngành khoa học khác nhau như khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, khoa học nhân văn.
Lí luận chung về nhà nước và pháp luật là ngành khoa học thuộc các ngành khoa học xã hội, bao gom hệ thong các tri thức chung, cơ bản về nhà nước và pháp luật, được hình thành và phát triển trên cơ sở chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, có tiếp thu và phát triển tinh hoa trí tuệ của loài người về nhà nước và pháp luật, cũng như những thành tựu nghiên cứu mới của khoa học pháp lí đương đại. ! Xem: Từ điển tiếng Việt, Viện Ngôn ngữ học, tập thé tác giả, chủ biên: Hoàng Phê, Nxb. Đà Năng - Trung tâm Từ điên học, Đà Năng, 2006, tr. Đối tượng nghiên cứu của lí luận chung về nhà nước và pháp luật là nha nước và pháp luật - hai hiện tượng quan trọng va phức tạp nhất trong thượng tầng chính trị - pháp lí của xã hội.
Tuy nhiên, nhà nước và pháp luật còn là đối tượng nghiên cứu của một sé ngành khoa học xã hội như triết học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa xã hội khoa học, chính trị học và các khoa học pháp lí khác. Vì vậy, can xác định rõ phạm vi nghiên cứu nhà nước và pháp luật của các ngành khoa học xã hội nói trên. - Triết học là khoa học nghiên cứu những quy luật chung nhất của thé giới và sự nhận thức thé giới.! Kế thừa và phát trién những tinh hoa trí tuệ của loài người, triết học Mác - Lên có nhiệm vu nghiên cứu những quy luật chung nhất của quá trình phát sinh, ton tại và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy theo quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Triết học Mác - Lênin nghiên cứu nhà nước và pháp luật cùng với những hiện tượng xã hội khác của thượng tầng chính trị - pháp lí và hạ tầng cơ sở để tìm ra quy luật phát triển của xã hội loài người nói chung, trong đó có nhà nước và pháp luật.
Như vậy, triết học Mác - Lênin nghiên cứu nhà nước và pháp luật cùng với các hiện tượng xã hội khác một cách chung nhất, khái quát nhất chứ không đi sâu nghiên cứu từng vấn dé cụ thé của nhà nước và pháp luật. - Kinh tế chính trị học là khoa học nghiên cứu về quan hệ sản xuất, các quy luật chi phối quá trình sản xuất, phân phối và trao đổi của cải vật chất trong xã hội con người ở các giai đoạn phát triển lịch sử khác nhau của nó.? Nhà nước và pháp luật cũng là đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị học Mác - Lênin, nhưng kinh tế chính trị học Mác - Lênin chỉ nghiên cứu vai trò của nhà nước và pháp luật trong việc điều hành nền kinh tế và phân phối sản phẩm lao động xã hội chứ không đi sâu nghiên cứu các vai trò khác của nhà nước và pháp luật. | Xem: Từ điển tiếng Việt, sdd, tr. ? Xem: Từ điển tiếng Việt, sdd, tr.
8 - Chủ nghĩa xã hội khoa học là khoa học nghiên cứu quy luật của cách mạng xã hội chủ nghĩa và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội hiện thực của các dân tộc trên thế giới. Việc nghiên cứu nhà nước và pháp luật của chủ nghĩa xã hội khoa học chỉ diễn ra trong phạm vi của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội với những vấn đề cụ thể như: sự ra đời của nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa trong cách mạng xã hội chủ nghĩa, vai trò của nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, các chức năng cơ bản của nhà nước xã hội chủ nghĩa. - Chính trị học là khoa học nghiên cứu quy luật hình thành và vận động của chính trị, quyền lực chính trị, cơ chế và phương thức thực hiện quyền lực chính trị, đảng chính tri va vai trò cua các dang chính tri trong co chế thực hiện quyền lực chính tri, hệ thống chính trị, quan hệ chính trị, lợi ích chính trị, hệ tư tưởng chính trị, ý thức chính trị. Chính trị học Mac - Lénin cũng nghiên cứu nhà nước và pháp luật trên cơ sở gắn nhà nước, pháp luật với việc thực hiện quyên lực chính trị trong xã hội.
Một số van đề quan trọng của nhà nước va pháp luật được chính trị học Mac - Lénin dé cập như quyền lực nhà nước (một dang của quyền lực chính trị; mối quan hệ giữa quyền lực nhà nước với các dang quyền lực chính trị khác; vai trò của nhà nước, pháp luật trong việc thực hiện quyền lực chính trị; quan hệ giữa nhà nước với các đảng chính trị và các tô chức xã hội khác trong việc thực hiện quyền lực chính trị; vai trò của pháp luật trong việc điều chỉnh các quan hệ chính trị, các nhu cầu và lợi ích chính tri. Như Vậy, VIỆC nghiên cứu nhà nước và pháp luật của chính trị học Mác - Lénin cũng trong phạm vi, giới hạn nhất định. - Các khoa học pháp lí ở Việt Nam hiện nay được chia thành bốn nhóm chính, một là, các khoa hoc pháp lí lí luận - lịch sử, gồm Lí luận chung về nhà nước và pháp luật, Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam, Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới, Lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lí; hai là, các khoa học pháp lí chuyên ngành luật, như Luật hiễn pháp Việt Nam, Luật hành chính, Luật hình sự, Luật dân sự, Luật lao động, Luật kinh doanh.; ba là, các khoa học pháp lí ứng dụng, như Tội phạm học, Thống kê tư pháp, Giám định pháp y, Điều tra tội phạm; bốn là khoa hoc luật quốc tế. Tất cả các khoa học pháp lí nêu trên đều nghiên cứu những van đề về nha nước và pháp luật, nhưng mỗi khoa học pháp lí chuyên ngành có đối tượng nghiên cứu riêng.
Nói cách khác, mỗi khoa học pháp lí chuyên ngành nghiên cứu mặt này hay mặt khác, khía cạnh này hoặc khía cạnh khác của van đề nhà nước và pháp luật chứ không nghiên cứu một cách chung nhất, khái quát nhất những vấn đề của nhà nước và pháp luật như Lí luận chung về nhà nước và pháp luật. Chang hạn, “Đối tượng nghiên cứu của khoa học luật hành chính là hoạt động quản lí hành chính nhà nước, những quan hệ hình thành trong quá trình quan lí hành chính nhà nước và việc điều chỉnh những quan hệ ấy; hệ thông các quy phạm pháp luật hành chính và hiệu suất của sự tác động của chúng đối với hoạt động quản lí hành chính nhà nước”;' “Khoa học luật hình sự là ngành luật học nghiên cứu một cách hệ thong, toàn diện các vấn dé li luận về tội phạm và hình phat”;? “Khoa học luật dân sự nghiên cứu bản thân các quy phạm pháp luật dân sự, tính mâu thuẫn và thong nhất của nó, việc ap dụng luật dan sự trong doi sống xã hội, đưa ra những giải thích có tính khoa học các quy phạm pháp luật dân ! Xem: Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trinh Luật hành chính Việt Nam, tập thể tác giả, chủ biên: TS. Trần Minh Hương, Nxb. Công an nhân dân, H.
? Xem: Trường Dai học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Tập I (in lần thứ 11), tập thể tác giả, chủ biên: GS. Nguyễn Ngọc Hòa, Nxb. Công an nhân dân, H. 10 sự, tìm các lỗ hồng trong pháp luật và biện pháp khắc phục những lỗ hong”.
Sự phân tích trên đây cho thấy, mỗi ngành khoa học đều xuất phát từ vi trí, vai trò, nhiệm vụ, mục tiêu và đặc điểm về đối tượng nghiên cứu của riêng mình mà lựa chọn những vấn đề cụ thể của nhà nước và pháp luật dé nghiên cứu, chứ không nghiên cứu tat cả những vấn đề cơ bản của nhà nước và pháp luật. Khác với các ngành khoa học nêu trên, Lí luận chung về nhà nước và pháp luật nghiên cứu nhà nước và pháp luật một cách toàn diện nhất, khái quát nhất. Đối tượng nghiên cứu của Lí luận chung về nhà nước và pháp luật là những vấn đề cơ bản sau đây: - Những vấn đề cơ bản và quan trọng nhất của nhà nước và pháp luật, chăng hạn, nguồn gốc, đặc trưng, bản chất, chức năng, bộ máy, hình thức, vai trò của nhà nước; vị trí, vai trò và mối quan hệ giữa nhà nước với các tổ chức khác trong hệ thống chính tri; nhà nước pháp quyén.; nguồn gốc, đặc trưng, bản chat, chức năng, hình thức, vai trò và giá trị xã hội của pháp luật; hình thức pháp luật, cơ chế điều chỉnh pháp luật. - Những quy luật và những vấn đề có tính quy luật gắn với sự phát sinh, tồn tại và phát triển của nhà nước và pháp luật.
- Các mối quan hệ, liên hệ cơ bản, điển hình, phổ biến của nhà nước và pháp luật (như giữa nhà nước và cá nhân, nhà nước với pháp luật; nhà nước, pháp luật với các hiện tượng xã hội khác; giữa các bộ phận cau thành nhà nước, pháp luật. - Những nguyên tắc, quy tắc, phương pháp, hình thức về tổ chức quyền lực nhà nước; thiết lập trật tự pháp luật và pháp chế; xây dựng và thực hiện pháp luật; những công cụ và giải pháp tăng cường hiệu lực, hiệu quả của nhà nước và pháp luật. ! Xem: Trường Dai học Luật Hà Nội, Giáo trinh Luật dân sự Việt Nam, tập thể tác giả, chủ biên: PGS. Định Văn Thanh, TS.
Nguyên Minh Tuân, Nxb. Công an nhân dân, H.