Luận án tiến sĩ về giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam: Những vấn đề lý luận và thực tiễn

Luận án tiến sĩ phân tích giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam, nêu rõ lý luận và thực tiễn, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật.

• Tác giả: Mai Ngọc Dương
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Ngọc Thỉnh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Giám Đốc Thẩm Trong Tố Tụng Dân Sự Việt Nam: Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁM ĐỐC THẨM TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm giám đốc thẩm
• 1.2. Ý nghĩa của giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự
• 1.3. Sự hình thành thủ tục giám đốc thẩm trong pháp luật tố tụng dân sự nước ta
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH VỀ GIÁM ĐỐC THẨM DÂN SỰ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ HIỆN HÀNH
• 2.1. Kháng nghị giám đốc thẩm
• 2.2. Xét xử giám đốc thẩm dân sự
• 2.3. Quyết định giám đốc thẩm
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THI HÀNH VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT, NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁM ĐỐC THẨM TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 3.1. Thực tiễn thi hành các quy định của pháp luật về giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự
• 3.2. Phương hướng, yêu cầu đối với giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật, nâng cao hiệu quả giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam
• 3.3. Hoàn thiện pháp luật về giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam
• 3.4. Một số đề xuất phát huy vai trò của thủ tục giám đốc thẩm trong nâng cao chất lượng xét xử, áp dụng thống nhất pháp luật
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khái niệm giám đốc thẩm

Khái niệm giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam được định nghĩa là một thủ tục đặc biệt nhằm xem xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Thủ tục này có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan, đồng thời đảm bảo tính chính xác và công minh trong quá trình xét xử. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2004, giám đốc thẩm không chỉ là một phương tiện để khắc phục sai lầm trong xét xử mà còn là một công cụ để nâng cao chất lượng xét xử. Việc hiểu rõ khái niệm này giúp các cơ quan tư pháp thực hiện đúng chức năng của mình, từ đó nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật. Một trong những điểm nổi bật là sự cần thiết phải có quy định rõ ràng về quy trình giám đốc thẩm để tránh tình trạng xử đi xử lại, kéo dài thời gian giải quyết vụ án. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của đương sự mà còn làm giảm hiệu quả hoạt động của hệ thống tư pháp.

II. Ý nghĩa của giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự

Ý nghĩa của giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự không chỉ nằm ở việc khắc phục sai lầm mà còn ở việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Thủ tục này giúp đảm bảo rằng các bản án, quyết định được đưa ra là công bằng và đúng pháp luật. Theo đó, giám đốc thẩm có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định của hệ thống pháp luật, đồng thời tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch và công bằng. Việc thực hiện giám đốc thẩm cũng góp phần nâng cao chất lượng xét xử, giảm thiểu tình trạng khiếu nại, tố cáo trong lĩnh vực dân sự. Hơn nữa, giám đốc thẩm còn là một biểu hiện của việc thực hiện quyền con người, quyền công dân trong lĩnh vực tư pháp. Điều này thể hiện rõ trong các quy định của pháp luật Việt Nam, nơi mà quyền lợi của công dân luôn được đặt lên hàng đầu. Do đó, việc hoàn thiện các quy định về giám đốc thẩm là cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tư pháp.

III. Quy trình giám đốc thẩm trong pháp luật tố tụng dân sự

Quy trình giám đốc thẩm trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam được quy định rõ ràng trong BLTTDS. Quy trình này bao gồm các bước từ việc tiếp nhận đơn kháng nghị, thẩm tra, đến việc tổ chức phiên tòa xét xử. Mỗi bước trong quy trình đều có những yêu cầu cụ thể nhằm đảm bảo tính khách quan và công bằng. Việc thực hiện đúng quy trình này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan mà còn nâng cao tính hiệu quả của hoạt động xét xử. Một trong những vấn đề nổi bật là sự cần thiết phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp trong quá trình thực hiện giám đốc thẩm. Điều này giúp giảm thiểu tình trạng xử lý chậm trễ, đồng thời đảm bảo rằng các quyết định được đưa ra là chính xác và hợp pháp. Hơn nữa, việc công khai hóa quy trình giám đốc thẩm cũng là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật.

IV. Thực tiễn thi hành giám đốc thẩm

Thực tiễn thi hành giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam hiện nay đang gặp nhiều khó khăn và thách thức. Số lượng đơn kháng nghị ngày càng tăng, cho thấy sự bất cập trong việc giải quyết các vụ án dân sự. Nhiều vụ án phải xét xử đi xét xử lại nhiều lần, kéo dài thời gian và gây tốn kém cho cả hệ thống tư pháp và người dân. Nguyên nhân chủ yếu của tình trạng này là do các quy định pháp luật còn thiếu rõ ràng, dẫn đến việc áp dụng không thống nhất giữa các cấp tòa án. Hơn nữa, vai trò của các bên tham gia tố tụng, đặc biệt là luật sư và đương sự, trong quá trình giám đốc thẩm chưa được phát huy đúng mức. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định về giám đốc thẩm, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tư pháp. Việc cải cách này không chỉ giúp giảm thiểu tình trạng khiếu nại mà còn góp phần nâng cao chất lượng xét xử, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

V. Đề xuất hoàn thiện quy định về giám đốc thẩm

Để nâng cao hiệu quả của giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự, cần thiết phải có những đề xuất hoàn thiện quy định pháp luật. Một trong những giải pháp quan trọng là phân định rõ thẩm quyền kháng nghị và thẩm quyền xét xử giám đốc thẩm. Điều này giúp tránh tình trạng chồng chéo, đồng thời tạo ra một quy trình xét xử rõ ràng và minh bạch hơn. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cho đội ngũ thẩm phán, nhằm nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng xét xử. Việc công khai hóa hoạt động của tòa án trong giai đoạn giám đốc thẩm cũng là một yếu tố quan trọng, giúp người dân dễ dàng tiếp cận thông tin và nâng cao niềm tin vào hệ thống pháp luật. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp trong việc thực hiện giám đốc thẩm, từ đó đảm bảo rằng các quyết định được đưa ra là công bằng và đúng pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" của tác giả Mai Ngọc Dương (Chuyên ngành Luật Dân sự, Mã số: 62 38 30 01, Trường Đại học Luật Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Hoàng Ngọc Thỉnh và TS. Nguyễn Văn Dũng) là công trình luận án tiến sĩ luật học tiên phong nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về chế định giám đốc thẩm dân sự tại Việt Nam. Bối cảnh khoa học của nghiên cứu gắn liền với giai đoạn đầu thực thi Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2004 và tiến trình triển khai Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng xung đột giữa nguyên tắc hiệu lực của phán quyết tư pháp (res judicata) và yêu cầu bảo vệ công lý tối thượng khi phát hiện sai lầm nghiêm trọng trong các bản án đã có hiệu lực. Trong giai đoạn 2004–2008, tình trạng đơn khiếu nại xin giám đốc thẩm gia tăng đột biến, nhiều vụ án bị hủy và xử đi xử lại nhiều lần kéo dài hàng thập kỷ, gây lãng phí nguồn lực xã hội và làm suy giảm niềm tin của công chúng vào cơ quan tư pháp. Luận án đặt ra và giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (RQ) cùng các giả thuyết tương ứng:

1. RQ1: Bản chất pháp lý, đối tượng, khách thể và vị trí của giám đốc thẩm trong hệ thống tố tụng dân sự Việt Nam là gì trong mối tương quan với các cấp xét xử và chế định giám đốc xét xử? (Giả thuyết H1: Giám đốc thẩm là thủ tục xét lại đặc biệt chứ không phải là cấp xét xử thứ ba).
2. RQ2: Những điểm nghẽn, mâu thuẫn nội tại trong các quy định của BLTTDS năm 2004 về thẩm quyền kháng nghị, thẩm quyền xét xử và trình tự phiên họp giám đốc thẩm phát sinh từ đâu? (Giả thuyết H2: Sự chồng chéo thẩm quyền giữa TAND cấp tỉnh và TANDTC cùng tính chất khép kín, thiếu tranh tụng là nguyên nhân chính dẫn đến sự thiếu hiệu quả).
3. RQ3: Mô hình lập pháp và giải pháp tổ chức nào phù hợp để vừa bảo đảm tính thống nhất của án lệ/áp dụng pháp luật, vừa tôn trọng quyền tự định đoạt của đương sự theo định hướng Chiến lược Cải cách tư pháp 49-NQ/TW? (Giả thuyết H3: Tinh gọn thẩm quyền giám đốc thẩm về Tòa án cấp cao/TANDTC kết hợp công khai hóa tranh tụng sẽ giải quyết triệt để vấn nạn xử lý kéo dài).

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Thuyết tam quyền phân lập (Montesquieu), Học thuyết tư pháp La Mã về sự thật và công bằng (Jurisprudentia - Ulpian), Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa và Lý thuyết tài phán phá án (Cassation). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thực tiễn thi hành giám đốc thẩm trên toàn quốc trong khung thời gian 2004–2008 (thông qua 4 biểu mẫu thống kê chi tiết về tỷ lệ thụ lý, tỷ lệ chấp nhận kháng nghị của Chánh án TANDTC và Viện trưởng VKSNDTC), đồng thời so sánh đa luật học với các hệ thống tư pháp tiêu biểu như Hoa Kỳ, Cộng hòa Pháp, Liên bang Nga và Nhật Bản.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy các công trình trước đây chỉ tiếp cận thủ tục giám đốc thẩm ở phạm vi hẹp hoặc lồng ghép trong các đề tài khái quát:

• Dương Thị Thanh Mai (2000) trong Tìm hiểu các quy định của pháp luật về thủ tục giám đốc thẩm vụ án dân sự (NXB Chính trị quốc gia) tập trung luận giải thủ tục trên cơ sở Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự 1989, kiến nghị phân cấp giữa Ủy ban Thẩm phán và Hội đồng Thẩm phán TANDTC, song các luận cứ đã lạc hậu so với BLTTDS 2004.
• Ngô Anh Dũng (1996) với luận văn thạc sĩ về thủ tục xét lại bản án có hiệu lực pháp luật đã bước đầu phân tách giám đốc thẩm và tái thẩm nhưng chưa có giải pháp mang tính cấu trúc thể chế.
• Lê Thu Hà (2003) trong Một số suy nghĩ về cơ chế xét xử vụ án dân sự (NXB Chính trị quốc gia) phân tích mối quan hệ giữa các cấp sơ thẩm, phúc thẩm và giám đốc thẩm nhưng mang tính chất tổng thể bộ máy xét xử.
• Đào Xuân Tiến (2009) trong luận án tiến sĩ Thủ tục xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trong tố tụng kinh tế, dân sự ở Việt Nam đề xuất sáp nhập giám đốc thẩm với tái thẩm và đổi tên thành "Bản án giám đốc thẩm", tuy nhiên giải pháp này nghiêng về hình thức thủ tục mà chưa đi sâu vào bản chất của quyền kháng nghị và nguyên tắc tranh tụng.
• TS. Trần Văn Trung (2003) chủ nhiệm đề tài khoa học cấp bộ tại Viện Khoa học Kiểm sát (VKSNDTC) nghiên cứu căn cứ và thẩm quyền kháng nghị dưới góc độ viện kiểm sát.

Trong học thuật pháp lý quốc tế, tồn tại cuộc tranh biện sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái Continental Law (Điển hình là Cộng hòa Pháp): Tách biệt rạch ròi giữa việc xét xử lại nội dung sự việc (judicium) và việc hủy án do vi phạm pháp luật (cassation). Phán quyết của Tòa Phá án (Cour de Cassation) mang tính định hướng giải thích pháp luật tối cao cho toàn bộ hệ thống tòa cấp dưới.
• Trường phái Common Law (Điển hình là Tòa án Tối cao Hoa Kỳ): Áp dụng chế định Writ of Certiorari (Lệnh xem xét lại vụ án) mang tính tùy nghi tư pháp cao dựa trên "Nguyên tắc Bốn" (Rule of Four), cho phép Tòa án Tối cao toàn quyền quyết định nội dung vụ án để tạo lập án lệ mang tính bước ngoặt, như tiền lệ Brown v. Board of Education (1954) xóa bỏ phân biệt chủng tộc.

Luận án của Mai Ngọc Dương tự định vị ở điểm giao thoa giữa việc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa và tiếp thu có chọn lọc các hạt nhân hợp lý của thủ tục phá án văn minh thế giới. Luận án vượt qua các hạn chế của những công trình tiền nhiệm bằng việc xác lập một công trình chuyên khảo cấp tiến sĩ đầu tiên, toàn diện từ lịch sử tiến hóa lập pháp (từ Bộ luật Hồng Đức triều Lê, Sắc lệnh 13/1946, Thông tư 002/TT năm 1959 đến BLTTDS 2004) đến giải pháp cấu trúc lại thẩm quyền giám đốc thẩm tương thích với Chiến lược Cải cách tư pháp 49-NQ/TW.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý luận Luật Tố tụng Dân sự Việt Nam qua việc làm sáng tỏ bản chất của giám đốc thẩm dựa trên nền tảng tư tưởng pháp lý cổ điển và hiện đại:

• Kế thừa và mở rộng Thuyết Tam quyền phân lập của Montesquieu: Montesquieu từng nhận định rằng "quyền xét xử, một thứ quyền đáng sợ đối với người đời" [51, tr. 13]. Luận án chứng minh rằng giám đốc thẩm chính là công cụ tự kiểm soát quyền lực nội bộ của nhánh tư pháp, ngăn chặn sự tùy tiện và bảo đảm tính chuẩn xác tối thượng của quyền lực nhà nước.
• Hiện thực hóa tư tưởng công lý của Ulpian: Luật gia La Mã Ulpian khẳng định nguồn gốc của "luật" (jus) sinh ra từ "sự thật, công bằng" (justitia), và khoa học pháp lý (Jurisprudentia) chính là "sự nhận thức những việc thần thánh và nhân gian, là sự hiểu biết cái công bằng và không công bằng" [82, tr. 11]. Luận án lập luận rằng việc hủy bỏ một phán quyết có sai lầm nghiêm trọng không làm suy yếu uy tín của Tòa án mà ngược lại, bảo đảm công lý đích thực theo tinh thần của Ulpian.
• Giải quyết xung đột với nguyên tắc Res judicata: Luận án chỉ ra rằng nguyên tắc bản án có hiệu lực là chân lý bắt buộc tuyệt đối không được biến thành bình phong bao che cho các vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Dẫn lời cảnh báo của nhà luật học Nga Alexander Herzen (Ghéc-xen): "Tình trạng bất bình đẳng hoàn toàn trước Tòa án đã giết chết ngay từ lúc phôi thai ở nhân dân Nga tính tôn trọng đối với pháp luật" [103, tr. 12], luận án chứng minh tính tất yếu khách quan của thủ tục giám đốc thẩm trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Xây dựng định nghĩa khoa học hoàn chỉnh: Luận án đề xuất định nghĩa mới: "Giám đốc thẩm dân sự là một thủ tục đặc biệt để xét lại bản án, quyết định dân sự của tòa án đã có hiệu lực pháp luật khi có sai lầm hoặc vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án" [tr. 36].

                ┌─────────────────────────────────────────┐
                │ NGUYÊN TẮC RES JUDICATA & PHÁP CHẾ XHCN │
                └────────────────────┬────────────────────┘
                                     │
           ┌─────────────────────────┴─────────────────────────┐
           ▼                                                   ▼
┌──────────────────────┐                             ┌──────────────────────┐
│ Khách thể giám đốc   │                             │ 5 Trụ cột bản chất:  │
│ thẩm: Kiểm tra tính  │                             │ 1. Đối tượng         │
│ hợp pháp & có căn cứ │ ─── HỘI ĐỒNG GIÁM ĐỐC THẨM ─── │ 2. Mục đích          │
│ của Bản án/Quyết định│                             │ 3. Thẩm quyền Tòa án │
│ (không xét xử lại sự │                             │ 4. Thẩm quyền bên TT │
│ việc dân sự)         │                             │ 5. Thủ tục phiên họp │
└──────────────────────┘                             └──────────────────────┘
                                     │
                                     ▼
                ┌─────────────────────────────────────────┐
                │  KẾT QUẢ ĐẦU RA: THỐNG NHẤT ÁP DỤNG     │
                │  PHÁP LUẬT, ÁN LỆ & BẢO VỆ CÔNG LÝ      │
                └─────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên 5 yếu tố cấu thành bản chất pháp lý của chế định giám đốc thẩm:

1. Đối tượng của giám đốc thẩm: Xác định rõ đối tượng chỉ là "bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật" chứ không phải là "vụ án dân sự". Đây là tiêu chí then chốt phân định giám đốc thẩm với cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm.
2. Khách thể của quan hệ pháp luật giám đốc thẩm: Khách thể không còn là quan hệ pháp luật nội dung tranh chấp giữa các bên (như quyền sử dụng đất, hợp đồng), mà là tính hợp pháp và tính có căn cứ của phán quyết bị kháng nghị.
3. Mục đích tố tụng: Kiểm tra, sửa đổi hoặc hủy bỏ các phán quyết vi phạm pháp luật nghiêm trọng, bảo đảm sự ổn định, công bằng của trật tự pháp luật và giữ gìn kỷ cương tư pháp.
4. Căn cứ và Thẩm quyền phát sinh: Phân tích bản chất của quyền kháng nghị giám đốc thẩm, chỉ rõ sự khác biệt giữa quyền khởi kiện/kháng cáo của đương sự với quyền phát động thủ tục giám đốc thẩm mang tính quyền lực công.
5. Giới hạn biên (Boundary Conditions): Luận án phân định rạch ròi phạm vi giữa giám đốc thẩm (xét lại khi có sai lầm pháp luật tại thời điểm xét xử) với tái thẩm (xét lại khi xuất hiện tình tiết mới làm thay đổi bản chất vụ án), đồng thời phân biệt giám đốc thẩm với hoạt động quản lý hành chính tư pháp (giám đốc xét xử).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin kết hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật làm nền tảng triết học phương pháp luận. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp đa chiều kết hợp giữa:

• Phương pháp phân tích quy phạm (Doctrinal Legal Research): Mổ xẻ các điều luật của BLTTDS 2004, Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001), Luật Tổ chức TAND, đối chiếu với các văn bản hướng dẫn của TANDTC và VKSNDTC.
• Phương pháp Luật học so sánh (Comparative Law): So sánh chức năng giám đốc thẩm theo trục địa lý - pháp lý giữa hệ thống Civil Law (Bộ luật Tố tụng Dân sự Cộng hòa Pháp - thủ tục phá án Cassation), Common Law (Hệ thống tư pháp Hoa Kỳ - chế định Certiorari), hệ thống tư pháp chuyển đổi (Liên bang Nga - thủ tục giám đốc thẩm Nadzor của Đoàn chủ tịch Tòa án) và hệ thống tư pháp Châu Á phát triển (Bộ luật Tố tụng Dân sự Nhật Bản - thủ tục phúc thẩm Jokoku).
• Phương pháp lịch sử cụ thể: Khảo cứu tiến trình lập pháp tố tụng qua các mốc: Phong kiến (Bộ luật Hồng Đức, Bộ luật Gia Long), Pháp thuộc (Bộ Dân luật Bắc Kỳ 1931, Trung Kỳ Hộ luật 1936), thời kỳ kháng chiến (Sắc lệnh 13, Sắc lệnh 51/SL năm 1946, Sắc lệnh 85/SL năm 1950) và giai đoạn 1959–1981 khi thành lập TANDTC.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tài liệu được kiểm soát chặt chẽ thông qua tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation):

• Thu thập dữ liệu lập pháp và thực tiễn xét xử: Tổng hợp báo cáo tổng kết ngành Tòa án từ các đơn vị thực tiễn thuộc TANDTC, TAND cấp tỉnh và Viện Khoa học xét xử.
• Triangulation đa nguồn: Đối chiếu báo cáo tổng kết thực tiễn của TANDTC với số liệu kiểm sát của VKSNDTC và phản ánh từ Liên đoàn Luật sư Việt Nam cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành (Viện Khoa học Pháp lý - Bộ Tư pháp, Viện Khoa học Kiểm sát).
• Phân loại và mã hóa án lệ: Rà soát hàng nghìn hồ sơ quyết định giám đốc thẩm các vụ việc dân sự, kinh tế, lao động trong giai đoạn 2004–2008 nhằm phân loại các dạng vi phạm phổ biến (vi phạm thủ tục tố tụng, áp dụng sai luật nội dung, đánh giá chứng cứ phiến diện).

Data và phân tích

Số liệu thực chứng của luận án phản ánh bức tranh toàn cảnh về hoạt động giám đốc thẩm tại Việt Nam trong giai đoạn 2004–2008 thông qua 4 biểu phân tích trọng điểm:

• Biểu 3.1 (Trang 115): Kết quả giải quyết theo thủ tục giám đốc thẩm các vụ việc dân sự của TANDTC và TAND cấp tỉnh giai đoạn 2004–2008. Cho thấy khối lượng công việc khổng lồ dồn ứ tại Hội đồng Thẩm phán và các Tòa chuyên trách TANDTC.
• Biểu 3.2 (Trang 119): Tỷ lệ vụ việc dân sự giải quyết theo thủ tục giám đốc thẩm so với các vụ việc giải quyết theo thủ tục sơ thẩm, phúc thẩm thời kỳ 2004–2008. Minh chứng cho thấy một tỷ lệ đáng kể các bản án phúc thẩm tiếp tục bị đương sự khiếu nại lên cấp giám đốc thẩm.
• Biểu 3.3 (Trang 121): Tỷ lệ kháng nghị giám đốc thẩm được Hội đồng giám đốc thẩm chấp nhận thời kỳ 2004–2008. Khẳng định tính xác đáng cao của các quyết định kháng nghị một khi đã được ban hành.
• Biểu 3.4 (Trang 132): So sánh tỷ lệ kháng nghị giám đốc thẩm của Chánh án TANDTC và Viện trưởng VKSNDTC được chấp nhận, chỉ ra sự tương quan và hiệu quả kiểm sát/xét xử giữa hai thiết chế tư pháp tối cao.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Từ việc khảo sát dữ liệu thực chứng và phân tích luật định, luận án công bố 4 phát hiện đột phá:

1. Sự chồng chéo và phân tán bất hợp lý về thẩm quyền giám đốc thẩm: Tồn tại tới 3 cấp tòa án có thẩm quyền xét xử giám đốc thẩm (Ủy ban Thẩm phán TAND cấp tỉnh, Tòa Dân sự TANDTC, Hội đồng Thẩm phán TANDTC) cùng 4 nhóm chủ thể có quyền kháng nghị (Chánh án TAND cấp tỉnh, Viện trưởng VKSND cấp tỉnh, Chánh án TANDTC, Viện trưởng VKSNDTC). Mô hình này đi ngược lại xu thế tập trung hóa tài phán của các nước theo trường phái Civil Law (như Pháp chỉ có duy nhất Tòa Phá án) và làm loãng tính thống nhất của đường lối xét xử.
2. Nghịch lý "vòng luẩn quẩn" xử đi xử lại nhiều lần: Do BLTTDS 2004 tước bỏ quyền sửa án của Hội đồng giám đốc thẩm (vốn từng được quy định trong Pháp lệnh 1989), Hội đồng giám đốc thẩm chỉ có quyền hủy án để giao cho cấp sơ thẩm hoặc phúc thẩm xét xử lại. Khi cấp dưới xét xử lại sai sót hoặc giữ nguyên quan điểm cũ, vụ án lại tiếp tục bị kháng nghị giám đốc thẩm lần 2, lần 3, dẫn đến tình trạng tranh chấp dân sự kéo dài qua nhiều thế hệ mà không có điểm kết.
3. Sự thiếu vắng nguyên tắc tranh tụng và tính khép kín của phiên tòa giám đốc thẩm: Trái ngược với thông lệ quốc tế (như tại Pháp phiên tòa phá án có 7 thẩm phán xét xử công khai; tại Hoa Kỳ 9 thẩm phán Tòa án Tối cao tổ chức tranh tụng trực tiếp với luật sư), phiên tòa giám đốc thẩm tại Việt Nam thực chất là một "phiên họp kín" chỉ gồm các thẩm phán và đại diện Viện Kiểm sát, triệt tiêu quyền được lắng nghe và giải trình của đương sự và luật sư.
4. Cơ chế sàng lọc đơn đề nghị kháng nghị thiếu minh bạch: Đơn xin giám đốc thẩm của công dân chỉ mang tính chất kiến nghị, không có giá trị thụ lý bắt buộc, dẫn đến tình trạng quá tải đơn từ kêu oan nhưng không có cơ chế pháp lý ràng buộc trách nhiệm trả lời hoặc bác đơn rõ ràng như thủ tục Rule of Four tại Hoa Kỳ hay chế tài phạt tiền 20.000 Franc đối với việc lạm dụng quyền phá án tại Pháp.

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Luận án cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp phục vụ việc sửa đổi, bổ sung BLTTDS năm 2011 và ban hành BLTTDS năm 2015, đặc biệt là việc trao lại quyền sửa đổi một phần bản án cho Hội đồng giám đốc thẩm khi không cần thu thập thêm chứng cứ.
• Về tổ chức bộ máy tư pháp: Luận án đề xuất lộ trình tái cấu trúc hệ thống TAND theo thẩm quyền xét xử 4 cấp theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW (Sơ thẩm khu vực, Phúc thẩm, Thượng thẩm/Cấp cao, và Tối cao). Thẩm quyền giám đốc thẩm cần chuyển giao căn bản cho các Tòa án nhân dân cấp cao (Tòa Thượng thẩm), giữ cho TANDTC thực hiện nhiệm vụ tổng kết thực tiễn xét xử, ban hành án lệ và giải thích pháp luật.
• Về công tác phát triển án lệ: Khẳng định kết quả giám đốc thẩm của TANDTC chính là nguồn hình thành án lệ (precedent), đồng thời trích dẫn luận điểm của Chánh án Tòa án Tối cao Hoa Kỳ John Marshall: "trách nhiệm và bổn phận chính của cơ quan tư pháp là giải thích luật" [tr. 40] để thúc đẩy TANDTC công khai hóa các phán quyết giám đốc thẩm làm chuẩn mực áp dụng pháp luật cho toàn ngành.
• Về quản trị nhân sự ngành Tòa án: Sử dụng tỷ lệ án bị hủy, sửa qua thủ tục giám đốc thẩm làm tiêu chí định lượng then chốt để đánh giá năng lực chuyên môn, quy hoạch và bổ nhiệm thẩm phán các cấp.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về khung thời gian dữ liệu thực chứng (2004–2008): Số liệu phản ánh giai đoạn 4 năm đầu thi hành BLTTDS 2004, do đó chưa đo lường được các biến động pháp lý sau giai đoạn sửa đổi Hiến pháp 2013 và BLTTDS 2015.
2. Giới hạn về dữ liệu vi mô của các TAND địa phương: Nghiên cứu chủ yếu khai thác số liệu cấp vĩ mô tại TANDTC và TAND cấp tỉnh, chưa đi sâu khảo sát định lượng toàn diện hồ sơ lưu trữ tại từng Tòa án cấp huyện vùng sâu, vùng xa.
3. Chưa số hóa quy trình tố tụng: Tại thời điểm 2010, nghiên cứu chưa thể dự phóng tác động của chuyển đổi số, nộp đơn điện tử và Tòa án điện tử đối với quy trình thụ lý và giải quyết đơn đề nghị giám đốc thẩm.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Khảo cứu tác động của việc thành lập 3 TAND Cấp cao (Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM) từ năm 2015 đối với việc giảm tải áp lực giám đốc thẩm cho Hội đồng Thẩm phán TANDTC.
• Nghiên cứu cơ chế áp dụng án lệ từ các quyết định giám đốc thẩm trong giải quyết các loại tranh chấp dân sự mới (thương mại điện tử, tài sản trí tuệ số, dữ liệu cá nhân).
• Xây dựng mô hình toán - luật (Quantitative Legal Analytics) để dự báo tỷ lệ kháng nghị giám đốc thẩm thành công dựa trên các biến số sai sót tố tụng.
• Mở rộng nghiên cứu cơ chế bồi thường nhà nước cho đương sự trong trường hợp bản án dân sự có hiệu lực bị thi hành oan sai trước khi được giám đốc thẩm hủy bỏ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong các chương trình đào tạo sau đại học ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự tại Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp và Đại học Luật TP.HCM; định hình chuẩn mực nghiên cứu về tài phán xét lại phán quyết.
• Tác động lập pháp và chính sách: Các kiến nghị của luận án đã trực tiếp đóng góp vào các dự thảo sửa đổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 và BLTTDS năm 2015, cụ thể hóa mô hình Ủy ban Thẩm phán TAND cấp cao và thẩm quyền sửa án của Hội đồng giám đốc thẩm.
• Tác động chuyển đổi thực tiễn xét xử: Góp phần thúc đẩy chủ trương công khai bản án, quyết định giám đốc thẩm trên Cổng thông tin điện tử của TANDTC, tạo điều kiện cho xã hội và giới luật sư giám sát hoạt động tư pháp.
• Ý nghĩa xã hội: Nâng cao bảo đảm quyền tài sản và quyền nhân thân của công dân thông qua việc rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp, hạn chế khiếu kiện kéo dài gây bất ổn trật tự trị an.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học Luật: Tiếp cận phương pháp luận so sánh luật học mẫu mực, hệ thống tài liệu lịch sử lập pháp và các khoảng trống nghiên cứu sâu về tố tụng dân sự.
• Thẩm phán và Thư ký Tòa án các cấp: Nắm vững các tiêu chí nhận diện vi phạm pháp luật nghiêm trọng để hạn chế tối đa việc ban hành bản án bị hủy, sửa tại phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Nâng cao kỹ năng soạn thảo văn bản kiến nghị kháng nghị giám đốc thẩm, khai thác lỗ hổng tố tụng và áp dụng án lệ để bảo vệ quyền lợi thân chủ.
• Các nhà hoạch định chính sách tư pháp: Cung cấp cơ sở khoa học để tiếp tục tinh gọn bộ máy Tòa án, hoàn thiện cơ chế giải thích pháp luật và nâng cao năng lực tranh tụng tại Tòa án các cấp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã xây dựng khung lý thuyết định vị chuẩn xác bản chất của giám đốc thẩm: Giám đốc thẩm không phải là một cấp xét xử thứ ba (không xét xử lại nội dung quan hệ tranh chấp) mà là một thủ tục tư pháp đặc biệt có khách thể độc lập (kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án có hiệu lực). Luận án đã mở rộng Thuyết Phá án (Cassation Theory) của truyền thống Civil Law và Học thuyết Res Judicata, giải quyết hài hòa mâu thuẫn giữa tính ổn định bất khả kháng hồi của bản án và yêu cầu pháp chế xã hội chủ nghĩa về việc bảo vệ chân lý công lý khách quan.

2. Điểm mới trong phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu thuần túy giải thích luật thực định của Dương Thị Thanh Mai (2000) hay nghiên cứu gộp giám đốc thẩm và tái thẩm của Đào Xuân Tiến (2009), luận án của Mai Ngọc Dương áp dụng Phương pháp So sánh Đa hệ thống (Multi-jurisdictional Comparative Method) đối chiếu trực tiếp giữa 4 mô hình: Hoa Kỳ (Writ of Certiorari - Rule of Four), Pháp (Cour de Cassation), Nga (Nadzor), Nhật Bản (Jokoku). Đồng thời, phương pháp này được kết hợp với Phân tích Thực chứng Thống kê Dữ liệu Tòa án Toàn quốc (2004–2008) thông qua 4 biểu mẫu định lượng, tạo lập luận cứ thực nghiệm vững chắc cho các đề xuất lập pháp.

3. Phát hiện thực nghiệm nào trong luận án gây bất ngờ nhất?

Phát hiện về nghịch lý quy trình: Mặc dù tỷ lệ kháng nghị được Hội đồng giám đốc thẩm chấp nhận là rất cao (chứng minh việc cấp dưới xử sai là rõ ràng), nhưng việc BLTTDS 2004 quy định Hội đồng giám đốc thẩm chỉ có quyền hủy án để cấp dưới xử lại đã tạo ra "vòng xoáy tố tụng bất tận" (nhiều vụ việc bị hủy xét xử lại 3–4 lần mà vẫn quay về đúng sai lầm ban đầu), gây thiệt hại nặng nề cho đương sự hơn cả việc chấp nhận một phán quyết sai sót có giới hạn.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập giao thức phân tích tố tụng 5 bước chuẩn hóa:

1. Xác định đối tượng phán quyết có hiệu lực.
2. Rà soát vi phạm theo 3 nhóm căn cứ luật định (vi phạm thẩm quyền, áp dụng sai luật, đánh giá sai chứng cứ).
3. Đối chiếu thẩm quyền kháng nghị của Chánh án và Viện trưởng Viện kiểm sát.
4. Kiểm tra thành phần và trình tự phiên họp giám đốc thẩm.
5. Đánh giá hậu quả pháp lý của quyết định giám đốc thẩm đối với việc thi hành án và định hướng án lệ.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án định hướng chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Xây dựng quy chế phiên tòa giám đốc thẩm mở công khai có sự tham gia tranh tụng của luật sư và đương sự.
2. Hoàn thiện cơ chế biến các phán quyết giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC thành án lệ bắt buộc áp dụng chung.
3. Nghiên cứu chuyển giao toàn diện thẩm quyền giám đốc thẩm cho các Tòa Thượng thẩm, đưa TANDTC trở về đúng vị trí cơ quan tối cao giải thích pháp luật và định hướng chính sách tư pháp.

Kết luận

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh: Luận án đã chuẩn hóa khái niệm, đặc điểm, đối tượng, khách thể và ý nghĩa của giám đốc thẩm dân sự trong nền khoa học pháp lý Việt Nam hiện đại.
2. Minh chứng thực chứng toàn diện: Phân tích thực trạng xét xử giám đốc thẩm thời kỳ 2004–2008, chỉ rõ các điểm nghẽn thể chế về thẩm quyền chồng chéo và phiên họp khép kín.
3. Đề xuất giải pháp cấu trúc thể chế: Kiến nghị trao lại thẩm quyền sửa án cho Hội đồng giám đốc thẩm và phân định thẩm quyền giám đốc thẩm theo cấp Tòa án không phụ thuộc địa giới hành chính, phù hợp với Nghị quyết số 49-NQ/TW.
4. Mở rộng nguyên tắc tranh tụng: Đặt nền móng lý luận cho việc chuyển hóa phiên họp giám đốc thẩm hành chính kín thành phiên tòa xét xử công khai, nâng cao sự minh bạch tư pháp.
5. Đóng góp vào tiến trình án lệ hóa: Khẳng định giá trị của quyết định giám đốc thẩm TANDTC là nguồn tư liệu đúc kết nghị quyết hướng dẫn xét xử và hình thành án lệ quốc gia.
6. Giá trị so sánh quốc tế sâu sắc: Kết nối hài hòa kinh nghiệm tư pháp tiên tiến của Pháp, Hoa Kỳ, Nga, Nhật Bản với yêu cầu thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I MOT SO VAN DE LY LUAN VE GIAM DOC THAM TRONG TO TUNG DAN SU’ 1. KHAI NIEM GIAM DOC THAM Công ly, đó là các chuẩn mực đạo đức xã hội ma pháp luật có nhiệm vụ duy trì và bảo vệ. Nói đến công lý trước hết phải công bằng. Unpain, một luật gia La Mã cổ đại, cho rằng: nguồn gốc của từ "luật" (jus) được sinh ra bởi từ "sự thật, công bằng" (justitia).

Bởi vậy, theo ông: "khoa học pháp luật" Jurisprudentia) là sự nhận thức những việc thần thánh và nhân gian, là sự hiểu biết cái công bang và không công bằng" [82, tr. Trong chế độ chiếm hữu nô lệ và phong kiến, Tòa án cùng với hoạt động xét xử chưa thành một bộ phận, một lĩnh vực độc lập thực sự trong Nhà nước. "Hoạt động tư pháp (xét xử) cũng như các hoạt động lập pháp và hành pháp đều tập trung vào tay giai cấp chủ nô, giai cấp phong kiến mà đại diện là nhà vua. Nhà vua vừa ban hành các văn bản pháp luật, vừa xét xử các hoạt động vi phạm các văn bản pháp luật do nhà vua ban hành" [15, tr.

Theo thuyết tam quyền ra đời trong cuộc cách mạng tư sản thì trong mỗi Nhà nước có ba thứ quyền lực: quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp, thích ứng với ba quyền trên, nhà nước tổ chức ra hệ thống ba cơ quan đó là: hệ thống cơ quan lập pháp, hệ thống cơ quan hành pháp, hệ thống cơ quan tư pháp. Theo Montesquieu thì với "quyền lực thứ ba nhà vua hay pháp quan trừng trị tội phạm, phân xử tranh chấp giữa các cá nhân. Người ta sẽ gọi đây là quyền tư pháp" [51, tr. Tòa án có một vị trí và vai trò đặc biệt vì "Toa án là cơ quan cua quyền lực, hoạt động của Tòa án là một hình thức hoạt động của Nhà nước" [42, tr.

Chính Tòa án cùng với quân đội, cảnh sát là công cụ của Nhà nước, là lực 12 lượng cơ bản quan trọng nhât đê bảo vệ Nhà nước, bảo vệ chê độ xã hội đương thời, giữ gìn trật tự an toàn cho xã hội và mọi công dân. Có thể nói, tòa án là biéu hiện tập trung nhất của quyền tư pháp - nơi mà kết quả của hoạt động điều tra, công tố, bào chữa được kiểm tra, xem xét một cách công khai thông qua thủ tục tố tụng theo luật định dé đưa ra những phan quyết cuối cùng có tính chất quyền lực nhà nước, nơi phản ánh đầy đủ và sâu sắc nhất bản chất của nền công lý. Việc xét xử công băng của Tòa án không chỉ là đòi hỏi cấp bách nhăm nâng cao hiệu lực thực hiện pháp luật mà còn bảo vệ tính công bằng của pháp luật trên thực tẾ, đồng thời, tác động tích cực vào ý thức pháp luật của nhân dân bằng lòng tin của mình đối với pháp luật và cơ quan bảo vệ pháp luật. Những bản án hoặc quyết định không công bằng của Tòa án, dù xuất phát từ nguyên nhân nào, đều tác động tiêu cực tới lòng tin của nhân dân vào pháp luật và có khả năng gây ra những hậu quả không vãn hồi được.

Ghéc-xen, nhà luật học người Nga đã nhận xét: "Tình trang bất bình đăng hoàn toàn trước Tòa án đã giết chết ngay từ lúc phôi thai ở nhân dân Nga tính tôn trọng đối với pháp luật" [103, tr. Chính vì vai trò đặc biệt của Tòa án chính nghĩa trong việc bảo đảm công lý, công băng nên biêu tượng của quan tòa là: Nữ thần công lý bịt mắt băng băng vải đen, một tay cầm kiếm, một tay cầm cán cân công lý, thể hiện sự kết hợp giữa sức mạnh và quyền lực của pháp luật, có ý nghĩa thật sâu sắc. Trật tự pháp luật mà nữ thần bảo vệ là bắt buộc, bình đăng với tất cả mọi người. Biểu tượng nữ thần xét xử, theo quan niệm của những người cô đại không những là biểu tượng về Tòa án công bằng mà còn là biểu tượng về chế độ nhà nước công bằng nói chung [105, tr.

Phán quyết của Tòa án có sức mạnh đặc biệt, Tòa án: "Được quyền đánh giá các quyền chủ thể của con người, phán quyết ở cấp cuối cùng và phán quyết theo cách là các quyêt định cua nó dù chỉ liên quan đên một vụ việc cu 13 thể, nhưng nó có sức mạnh bắt buộc như là sức mạnh của chính bản thân pháp luật" [2, tr. Tòa án nắm giữ một thứ quyền đặc biệt là quyền xét xử mà theo Montesquieu thì: "quyền xét xử, một thứ quyền đáng sợ đối với người đời" [51, tr. Chính vi vai trò đặc biệt quan trọng và ý nghĩa sâu sac về chính tri, xã hội và nhân văn của việc thực thi chức năng xét xử của Tòa án như vậy nên các phán quyết của Tòa án phải đảm bảo chính xác, tuyệt đối không được sai sót. Đề thực hiện được mục tiêu trên, các quốc gia trên thế gIỚI đều tổ chức hệ thống tòa án theo cơ chế đặc biệt nhằm mục đích đảm bảo cho hoạt động xét xử của Tòa án đúng pháp luật, đảm bảo chân lý trong các phán quyết của Tòa án; đó là: tô chức Tòa án theo thứ bậc, thực hiện nguyên tắc xét xử theo nhiều cấp theo đó Tòa án cấp trên có thể xem xét lại phán quyết của Tòa án cấp dưới.

Việc Tòa án đưa ra quyết định một cách toàn diện và thận trọng là rất quan trọng dé tránh được việc các bên khiếu kiện lại vụ việc hoặc các vân dé cụ thê. Theo nguyên tắc trên, Tòa án ở hầu hết các nước trên thế giới áp dụng nguyên tắc hai cấp hoặc nhiều hơn hai cấp xét xử. Sau khi xét xử sơ thâm bản án chưa có hiệu lực pháp luật trong một thời gian nhất định. Các đương sự có quyền kháng cáo, cơ quan công tô có quyền kháng nghị để xem xét theo thủ tục phúc thâm.

Khi xét xử phúc thâm, Tòa án cấp phúc thâm sẽ xem xét về tính hợp pháp, tính có căn cứ của bản án sơ thâm đồng thời xét xử lại nội dung của vu an. Bằng việc thực hiện nguyên tắc hai cấp hoặc nhiều hơn hai cấp xét xử như trên thì các sai lầm trong bản án, quyết định của Tòa án đã được giảm thiêu ở mức tối đa về mặt lý thuyết. Nhằm bảo đảm uy tín của Nhà nước, dé duy trì trật tự xã hội, bao dam tính 6n định cho các quyết định của Nhà nước, Nhà nước phải tuyên bố rằng các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật có tính chân lý, có tính chất bắt buộc với tất cả mọi người mà không cần phải kiểm tra hay phủ định. 14 Chính vi vậy, đã hình thành nên nguyên tắc Res judicata là nguyên tắc mà theo đó phán quyết cuối cùng do Tòa án có thẩm quyền đưa ra theo nội dung vụ án là quyết định cuối cùng đối với quyền của các bên và những người liên quan.

Nguyên tắc này tuyệt đối ngăn cắm việc khiếu kiện sau đó với cùng yêu cầu, nội dung hoặc nguyên nhân khiếu kiện. Một vấn đề khi đã được tòa án quyết định thì đó là quyết định cuối cùng. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử cho thấy ngay cả sau khi xử phúc thẩm, bản án đã có hiệu lực pháp luật thì việc sai sót vẫn xảy ra. Trong lịch sử thực tiễn pháp lý ở các quốc gia có không ít vụ án Tòa án đã xét xử sơ thâm, phúc thâm bản án có hiệu lực pháp luật đã được thi hành sau một thời gian mới phát hiện sai lầm nghiêm trọng không thể chối cãi trong các bản án, quyết định đó.

Việc sửa sai nhiều khi không thê thực hiện được, nên gây hậu quả rất lớn không chỉ cho bản thân người bị án oan sai mà còn có tác động rất lớn làm giảm niềm tin của nhân dân đối với nền công lý của quốc gia và uy tín của Nhà nước. Bên cạnh đó thì nguyện vọng của nhân dân bao giờ cũng muốn có một nên công lý đạt đến chân lý, phán quyết của Tòa án nhất định phải đảm bảo công bằng. Đây là ước nguyện chính đáng của loài người. Xuất phát từ cơ sở thực tiễn và ước nguyện của nhân dân về một nền công lý cao đẹp như vậy nên việc tìm ra giải pháp để một lần nữa sửa chữa những sai sót có thé xảy ra của các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án là một nhu cầu khách quan.

Vì vậy, pháp luật của nhiều quốc gia đã thiết lập thêm một cơ chế đặc biệt nhằm xét lại những bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Đề cho chắc chắn hơn trong việc áp dụng pháp luật, nhiều quốc gia đặt thêm một Tòa án ở trên Tòa thượng thấm dé xét lại việc áp dụng pháp luật của Tòa án cấp dưới. Tòa này sẽ xem xét và quyết định bản án của Tòa án cấp dưới đã xử đúng hay sai; nếu sai thì Tòa giám đốc tuyên hủy án đã xử và cho xử lại và nếu đúng thì y án. Chính vì vậy mà Tòa giám đôc thâm còn được gọi là Tòa phá 15 án.

Nhờ thâm quyền giám đốc thấm, Toa phá án duy trì được sự áp dụng pháp luật thong nhất trong toàn quốc [13, tr. Có quốc gia quy định chỉ có một thủ tục để xét lại đối với bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật ké cả van dé áp dụng pháp luật và cả van đề tình tiết mới như ở Hoa Kỳ, Cộng hoà nhân dân Trung Hoa. Một số nước như Cộng hòa Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc [13, tr. 269] phân biệt hai thủ tục khác nhau: thủ tục xét lại các bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật khi có vi phạm pháp luật trong việc xử lý vụ án và thủ tục xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật khi phát hiện tình tiết mới.

Về mô hình của Tòa án có thâm quyền xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật thì có quốc gia thành lập Tòa phá án trong hệ thống Tòa án như ở Pháp; ngoài mô hình Tòa phá án, ở nhiều nước, việc xét lại các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật thuộc chức năng của Tòa án tối cao như ở Vương quốc Anh, Hoa Kỳ, Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Ở nước ta, mục tiêu của Đảng và Nhà nước là xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân. Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa đòi hỏi pháp luật phải được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.