Trong giờ học môn “ Lý thuyết cấu tạo Ô - Tô “. Giáo viên nêu câu hỏi: Phanh là bộ phận gì ?. Một học sinh đứng dậy trả lời: Thưa thầy, Phanh là bộ phận Thắng ạ. Khái niệm chung về suy luận 1.
Định nghĩa Suy luận là hình thức tư duy rút ra phán đoán mới từ một hay nhiều phán đoán cho trước. Ví dụ: - Từ phán đoán : “ Chất lỏng là chất có tính đàn hồi” ta suy ra : “Một số chất có tính đàn hồi là chất lỏng” (1) - Từ hai phán đoán: “ Kim loại là có tính dẫn điện và Đồng là kim loại” ta suy ra: “ Đồng là có tính dẫn điện” (2) 1. Đặc điểm của suy luận 1. Suy luận là hình thức tư duy nhận thức thế giới khách quan dựa trên cơ sở lô gíc là các phán đoán cho trước.
Các phán đoán cho trước là những tri thức về thực tiễn , phản ánh sự tồn tại hay không tồn tại một thuộc tính nào đó của sự vật, hiện tượng hoặc mối quan hệ nào đó của các sự vật hay hiện tượng. Chẳng hạn ở ví dụ (1) phán đoán cho trước là phán đoán thuộc tính (loại A) , khẳng định tính đàn hồi là có ở chất lỏng. Còn ở ví dụ (2) các phán đoán cho trước là hai phán đoán thuộc tính (loại A ) khẳng định tính dẫn điện là thuộc tính của kim loại và đồng là một nguyên tố kim loại Từ việc phân tích trên ta nhận thấy: Suy luận là hình thức tư duy xuất hiện sau phán đoán , dựa trên phán đoán. Nói cách khác , phán đoán là cơ sở lô gíc của suy luận.
Kết quả phản ánh của suy luận bao giờ cũng là những tri thức mới về đối tượng nhận thức 57 Những tri thức mới về đối tượng nhận thức được hiểu là những tri thức mà trước đó, trước khi suy luận ta hề chưa biết về nó , xét trên hai mặt chất và lượng. Chẳng hạn , ở ví dụ (1) sau khi suy nghĩ về nội dung của phán đoán, ta liên hệ với thực tiễn và nhận thấy rằng: Tính đàn hồi là có ở chất lỏng nhưng không phải chỉ chất lỏng mới có tính đàn hồi. Vì vậy , ta mới có một kết luận mới phản ánh về tính đàn hồi của chất lỏng so với các chất trong tự nhiên. Hoặc ở ví dụ (2) từ những tri thức đã biết về kim loại và về đồng ta suy ra một tri thức mới về đồng mà trước đó chưa được nói tới , đó là : Đồng có tính dẫn điện.
Từ đặc điểm này của suy luận cho phép chúng ta có căn cứ để khẳng định một thuộc tính bản chất của tư duy là : Tư duy bao giờ cũng hướng tới cái mới và cho ta cái mới. Nếu tư duy không như thế thì đó không phải là tư duy. Tính chân thực và mối liên hệ lô gíc của các phán đoán cho trước là điều kiện để đảm bảo tính chân thực của những tri thức mới rút ra từ suy luận Những tri thức được rút ra từ suy luận là những tri thức mới về đối tượng nhận thức. Nhưng những tri thức mới đó, chỉ có giá trị khi tính chân thực của chúng được đảm bảo - tức là đúng với hiện thực khách quan.
Nếu tính chân thực của nó chưa được đảm bảo – tức là chưa đúng, chưa phù hợp với hiện thực khách quan thì suy luận đó chưa có kết quả. Quá trình suy luận đó là sai và cần phải tiếp tục suy luận. Cho nên , một suy luận được coi là hoàn chỉnh, trọn vẹn và đúng đắn chỉ khi các kết luận rút ra từ nó là chân thực. Và, muốn thực hiện được điều này thì quá trình suy luận phải đảm bảo đủ hai điều kiện: - Các phán đoán cho trước phải chân thực - Các phán đoán cho trước phải có mối liên hệ lô gíc với nhau ( Mối liên hệ lô gíc giữa các phán đoán chính là mối liên hệ bản chất, tất yếu của các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan đã được con người phản ánh vào ý thức của con người).
Đây là hai điều kiện được rút ra từ các quy luật của lô gíc học hình thức mà chúng ta đã nghiên cứu ở phần trên 58 Chẳng hạn với các lập luận dưới đây: (1) Kim loại có tính dẫn điện ( chân thực ) Đồng là kim loại (chân thực) Vậy, đồng có tính dẫn điện ( chân thực) (2) Kim loại có tính dẫn điện ( chân thực) Nước ở dòng sông cũng có tính dẫn điện ( chân thực ) Vậy, nước ở dòng sông là kim loại ( giả dối ) (3) Mọi chất lỏng là có tính dẫn điện ( giả dối ) Nước nguyên chất là chất lỏng (chân thực ) Vậy, nước nguyên chất có tính dẫn điện ( giả dối ) Trong các lập luận nói trên: Lập luận (1) có kết luận là chân thực , vì tuân thủ đúng cả hai điều kiện. Lập luận thứ (2) có kết luận là giả dối, vì các phán đoán cho trước thiếu mối quan hệ lô gíc với nhau, mặc dù chúng đều chân thực. Lập luận thứ(3) có kết luận là giả dối, vì có một phán đoán cho trước là giả dối. Tiến trình suy luận được thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau.
Đặc điểm này được thể hiện : Từ những tri thức đã thu lượm được , người suy luận có thể sắp xếp chúng theo hình thức từ những tri thức riêng lẽ dẫn đến những tri thức mới khái quát hơn, hoặc từ những tri thức mang tính khái quát rút ra những tri thức mới mang tính cụ thể, riêng lẽ, hoặc từ những tri thức đã có thông qua việc so sánh để tìm ra những dấu hiệu mới của đối tượng… 1. Cấu trúc lô gíc của suy luận Suy luận là một hình thức tư duy, nên cũng như các hình thức tư duy khác, nó có cấu trúc lô gíc riêng. Cấu trúc lô gíc của suy luận gồm ba bộ phận: Tiền đề; kết luận và lập luận + Tiền đề của suy luận là những phán đoán cho trước, dùng để làm căn cứ cho việc rút ra phán đoán mới. + Kết luận là phán đoán mới thu được từ các tiền đề bằng con đường lô gíc + Lập luận là cách thức liên kết các tiền đề để rút ra kết luận 59 Giữa tiền đề, kết luận và lập luận có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.
Tiền đề chân thực và lập luận đúng đắn thì kết luận chân thực. Các loại suy luận Có hai loại suy luận : Suy luận suy diễn và suy luận quy nạp. Suy luận suy diễn là loại suy luận trong đó cách thức lập luận là đi từ những cái chung đến những cái riêng cụ thể. Suy luận quy nạp là loại suy luận trong đó cách thức lập luận đi từ những cái riêng , cái đơn nhất đến cái chung , cái khái quát.
Trong mỗi loại suy luận lại có nhiều phương pháp khác nhau. Chẳng hạn trong suy luận suy diễn có suy diễn trực tiếp và suy luận gián tiếp; Trong suy luận quy nạp có quy nạp đầy đủ, quy nạp không đầy đủ và quy nạp khoa học… 2. Suy luận suy diễn 2. Suy luận suy diễn trực tiếp 2.
Định nghĩa Suy luận suy diễn trực tiếp là loại suy luận mà kết luận được rút ra từ một tiền đề Cấu trúc lô gíc : Tiền đề ( Một phán đoán xuất phát )-------Kết luận ( Một phán đoán kết luận ) 2. Các phương pháp suy luận suy diễn trực tiếp Có ba phương pháp suy luận suy diễn trực tiếp: Phép chuyển hoá; phép nghịch đảo và nghịch đảo phủ định. Phép chuyển hoá Là phương pháp suy luận suy diễn trực tiếp trong đó chất lượng của phán đoán thay đổi còn nội dung tư tưởng và ngoại diên của chủ từ của phán đoán không đổi - Quy tắc chuyển hoá: + Đổi chủ từ của phán đoán xuất phát thành chủ từ của phán đoán kết luận. + Phủ định vị từ của phán đoán xuất phát thành vị từ của phán đoán kết luận.
+ Phủ định mối liên hệ của phán đoán xuất phát thành mối liên hệ của phán đoán kết luận. Tổng quát: Tiền đề (S là P )-------Kết luận ( S không là không P ) 60 Tiền đề ( S không là P)…….Kết luận ( S là không P ) - Áp dụng chuyển đổi cho các phán đoán: A , E, I, O + Phán đoán A : Tất cả S là P ; chuyển thành: Tất cả S không là không P hay: Không S nào là không P. ( Tức là chuyển hoá A sẽ thành E ) Ví dụ: Tất cả kim loại đều có tính dẫn điện. Suy ra: Không kim loại nào là không có tính dẫn điện.
+ Phán đoán E: Tất cả S không là P; chuyển thành: Tất cả S là không P ( E thành A) Ví dụ : Mọi loài sứ không có tính dẫn điện. Suy ra : Mọi loài sứ là có tính không dẫn điện. + Phán đoán I: Một số S là P; chuyển thành : Một số S không là không P.( I thành O) Ví dụ : Một số tam giác là tam giác cân. Suy ra: Một số tam giác không phải là tam giác không cân.
+ Phán đoán O : Một số S không là P; chuyển thành : Một số S là không P.( O thành I ) Ví dụ: Một số tam giác không phải là tam giác cân. Suy ra : Một số tam giác là tam giác không cân. Hoặc một số tam giác là không phải tam giác cân. Chú ý: Để chuyển đổi đúng cần xác định đúng vị từ và phải dựa vào quy tắc , đồng thời phải sử dụng từ sao cho phù hợp với ngôn ngữ Việt Nam.
Phép nghịch đảo - Phép nghịch đảo là phương pháp suy luận suy diễn trực tiếp trong đó vị từ của phán đoán xuất phát chuyển thành chủ từ của phán đoán kết luận và chủ từ của phán đoán xuất phát chuyển thành vị từ của phán đoán kết luận, còn chất lượng và nội dung tư tưởng của phán đoán không đổi.