Giáo Trình Lịch Sử 10: Khám Phá và Phát Triển Năng Lực Học Sinh

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đã tạo ra một bước chuyển mình mạnh mẽ trong phương pháp giảng dạy, đặc biệt với môn Lịch sử. 138 trang.

• Đề tài: Giáo Trình Lịch Sử 10: Khám Phá và Phát Triển Năng Lực Học Sinh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ VÀ SỬ HỌC
• 1.1. Hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử
• 1.2. Đối tượng, chức năng, nhiệm vụ và nguyên tắc cơ bản của Sử học
• 1.3. Các nguồn sử liệu và một số phương pháp cơ bản của Sử học
• 2. CHƯƠNG 2: TRI THỨC LỊCH SỬ VÀ CUỘC SỐNG
• 2.1. Vai trò và ý nghĩa của tri thức lịch sử

Tóm tắt

I. Hướng Dẫn Giáo Trình Lịch Sử 10 Nền Tảng Phát Triển Năng Lực

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đã tạo ra một bước chuyển mình mạnh mẽ trong phương pháp giảng dạy, đặc biệt với môn Lịch sử. Thay vì tập trung vào việc truyền thụ kiến thức một chiều, giáo trình Lịch sử 10 hiện nay hướng đến mục tiêu cốt lõi là khám phá và phát triển năng lực học sinh. Cách tiếp cận này không chỉ cung cấp cho học sinh những sự kiện, số liệu mà còn trang bị cho các em bộ công cụ tư duy để tự mình tìm hiểu, phân tích và đánh giá quá khứ. Trọng tâm của sự thay đổi này là quan điểm coi Lịch sử không phải là một môn học thuộc lòng, mà là một khoa học có đối tượng, phương pháp và nguyên tắc riêng. Các bộ sách giáo khoa Lịch sử 10 mới như Cánh Diều, Kết Nối Tri Thức, và Chân Trời Sáng Tạo đều được biên soạn để hiện thực hóa mục tiêu này. Chúng không chỉ trình bày kiến thức mà còn dẫn dắt học sinh qua các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, gợi mở vấn đề và khuyến khích các em tự đặt câu hỏi. Mục tiêu cuối cùng là hình thành ở học sinh những phẩm chất và năng lực thiết yếu như năng lực tự chủ và tự học, tư duy phản biện, và khả năng vận dụng kiến thức lịch sử để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn. Đổi mới phương pháp dạy học này yêu cầu cả giáo viên và học sinh phải thay đổi tư duy, xem quá trình học tập là một hành trình khám phá, nơi kiến thức được kiến tạo chứ không phải được tiếp nhận một cách thụ động.

1.1. So sánh chương trình GDPT 2018 môn Lịch sử và chương trình cũ

Điểm khác biệt căn bản của chương trình GDPT 2018 môn Lịch sử so với chương trình cũ nằm ở mục tiêu giáo dục. Nếu trước đây, chương trình tập trung vào việc trang bị một khối lượng kiến thức lịch sử đồ sộ theo trật tự thời gian, thì chương trình mới lại đặt trọng tâm vào việc hình thành và phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Thay vì hỏi "học sinh biết được những gì?", câu hỏi trọng tâm bây giờ là "học sinh làm được những gì với kiến thức đó?". Điều này thể hiện qua cấu trúc sách giáo khoa, không còn là những bài học đơn thuần kể lại sự kiện, mà được cấu trúc theo chủ đề, tích hợp các nguồn tư liệu đa dạng (chữ viết, hình ảnh, hiện vật) để học sinh thực hành các kỹ năng của một nhà sử học như phân tích, so sánh, đánh giá nguồn sử liệu. Các năng lực đặc thù của môn học như năng lực tìm hiểu lịch sử, nhận thức và tư duy lịch sử, vận dụng kiến thức được chú trọng xuyên suốt.

1.2. Vai trò của 3 bộ SGK Sử 10 mới trong việc đổi mới phương pháp

Ba bộ sách giáo khoa mới, bao gồm SGK Sử 10 Cánh Diều, SGK Sử 10 Kết Nối Tri Thức, và SGK Sử 10 Chân Trời Sáng Tạo, là những công cụ quan trọng để triển khai tinh thần đổi mới. Mặc dù có cách tiếp cận và trình bày khác nhau, cả ba bộ sách đều chia sẻ mục tiêu chung là hướng dẫn học sinh cách học, cách tư duy. Ví dụ, sách Cánh Diều nhấn mạnh việc phân biệt "hiện thực lịch sử" và "nhận thức lịch sử", giúp học sinh hiểu rằng lịch sử được ghi lại luôn mang tính chủ quan của người viết. Các sách đều thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập theo các mức độ nhận thức, từ tái hiện kiến thức đến vận dụng và sáng tạo. Những mục như "Góc khám phá", "Góc mở rộng" hay "Em có biết?" trong sách Cánh Diều là minh chứng rõ nét cho việc khuyến khích năng lực tự chủ và tự học, mở ra không gian cho học sinh tìm tòi ngoài khuôn khổ bài giảng.

II. Thách Thức Khi Dạy Học Lịch Sử Theo Định Hướng Phát Triển Năng Lực

Việc chuyển đổi sang mô hình dạy học theo định hướng phát triển năng lực mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho cả giáo viên và học sinh. Đối với giáo viên, thách thức lớn nhất là phải từ bỏ vai trò người truyền đạt kiến thức đơn thuần để trở thành người tổ chức, hướng dẫn và cố vấn cho quá trình học tập của học sinh. Điều này đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian và công sức để soạn thảo giáo án Lịch sử 10 chương trình mới theo hướng tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, thay vì chỉ thuyết giảng. Giáo viên cần thành thạo các kỹ thuật dạy học hiện đại như dạy học dự án môn Lịch sử, dạy học theo trạm, hay sử dụng sơ đồ tư duy. Thêm vào đó, việc đánh giá năng lực của học sinh cũng phức tạp hơn nhiều so với việc kiểm tra kiến thức thuộc lòng. Thay vì chỉ chấm điểm dựa trên bài kiểm tra viết, giáo viên cần quan sát quá trình học tập, đánh giá qua sản phẩm dự án, khả năng làm việc nhóm và kỹ năng trình bày của học sinh. Đối với học sinh, các em phải thay đổi thói quen học tập thụ động, chủ động hơn trong việc tìm kiếm thông tin, đặt câu hỏi phản biện và hợp tác với bạn bè. Quá trình này có thể gây khó khăn ban đầu cho những học sinh đã quen với phương pháp học truyền thống.

2.1. Khó khăn trong việc soạn giáo án Lịch sử 10 chương trình mới

Việc thiết kế một giáo án Lịch sử 10 chương trình mới hiệu quả đòi hỏi giáo viên phải nắm vững không chỉ nội dung Lịch sử 10 mà còn cả các phương pháp dạy học tích cực. Thay vì trình bày kiến thức theo tuần tự, giáo án cần được xây dựng quanh một chuỗi hoạt động học tập logic, trong đó mỗi hoạt động đều nhằm tới một mục tiêu năng lực cụ thể. Ví dụ, để hình thành năng lực phân tích nguồn sử liệu, giáo viên phải thiết kế hoạt động cho học sinh làm việc với các văn bản, hình ảnh, hiện vật gốc (hoặc phiên bản số hóa), đặt ra các câu hỏi dẫn dắt để các em tự rút ra nhận xét. Việc tìm kiếm nguồn tư liệu đa dạng và phù hợp, xây dựng các tiêu chí đánh giá năng lực rõ ràng cho từng hoạt động là một công việc tốn nhiều thời gian và đòi hỏi chuyên môn cao.

2.2. Rào cản tâm lý của học sinh khi tiếp cận phương pháp mới

Học sinh, vốn đã quen với việc nghe giảng và ghi chép, có thể cảm thấy bỡ ngỡ, thậm chí áp lực khi phải tham gia vào các hoạt động trải nghiệm sáng tạo hay các dự án nghiên cứu. Việc phải tự tìm tòi, tranh luận và bảo vệ quan điểm của mình đòi hỏi sự tự tin và các kỹ năng mềm mà không phải em nào cũng có sẵn. Nỗi sợ sai, ngại phát biểu trước đám đông có thể trở thành rào cản. Do đó, vai trò của giáo viên không chỉ là hướng dẫn về kiến thức mà còn phải tạo ra một môi trường học tập an toàn, khuyến khích, nơi mọi ý kiến đều được tôn trọng và học sinh không sợ mắc lỗi. Việc xây dựng tư duy lịch sử là một quá trình lâu dài, cần sự kiên nhẫn từ cả hai phía.

III. Phương Pháp Phát Triển Năng Lực Cốt Lõi Qua Giáo Trình Lịch Sử 10

Để vượt qua thách thức, giáo trình Lịch sử 10 cung cấp một lộ trình và các công cụ hiệu quả để phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Cốt lõi của phương pháp này là dạy cho học sinh cách "suy nghĩ như một nhà sử học". Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin, học sinh được hướng dẫn cách đặt câu hỏi, tìm kiếm bằng chứng, phân tích nguồn và đưa ra diễn giải của riêng mình. Một trong những khái niệm nền tảng được giới thiệu ngay từ đầu chương trình là sự phân biệt giữa "hiện thực lịch sử" và "nhận thức lịch sử". Sách giáo khoa Cánh Diều nêu rõ: "Hiện thực lịch sử là duy nhất và không thể thay đổi, nhưng nhận thức lịch sử rất đa dạng và có thể thay đổi theo thời gian". Hiểu được điều này giúp học sinh có cái nhìn đa chiều, biết rằng mỗi câu chuyện lịch sử là một sự tái hiện, một diễn giải từ một góc nhìn nhất định. Từ đó, các em học được cách tiếp cận thông tin một cách có phê phán, không chỉ trong môn Lịch sử mà còn trong cuộc sống hàng ngày, đặc biệt là trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay. Việc rèn luyện tư duy lịch sử thông qua các bài học giúp các em hiểu được mối liên hệ nhân quả, tính liên tục và sự thay đổi của các sự kiện, từ đó hình thành khả năng phân tích và dự báo.

3.1. Phân biệt hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử để nâng cao tư duy

Khái niệm này là chìa khóa để mở cánh cửa tư duy lịch sử. Giáo viên có thể sử dụng các ví dụ kinh điển như sự kiện Mỹ ném bom nguyên tử xuống Nhật Bản (được nêu trong sách Cánh Diều) để tổ chức tranh luận. Một bên cho rằng đó là hành động cần thiết để kết thúc chiến tranh, bên kia lại coi đó là tội ác chiến tranh. Bằng cách phân tích các nguồn sử liệu từ hai phía, học sinh nhận ra rằng "nhận thức lịch sử" phụ thuộc vào góc nhìn, mục đích nghiên cứu và nguồn tư liệu được sử dụng. Hoạt động này giúp các em hiểu rằng Sử học không phải là tìm kiếm một "sự thật" duy nhất, tuyệt đối, mà là quá trình đối thoại và diễn giải không ngừng về quá khứ.

3.2. Áp dụng các nguyên tắc cơ bản của Sử học Khách quan Trung thực

Việc giảng dạy các nguyên tắc cơ bản của Sử học giúp hình thành đạo đức nghề nghiệp và sự liêm chính trong tư duy của học sinh. Nguyên tắc trung thực được minh họa sống động qua câu chuyện "Thôi Trữ giết vua" trích từ Sử ký của Tư Mã Thiên, trong đó các quan chép sử thà chết chứ không chịu viết sai sự thật. Câu chuyện này không chỉ là một bài học lịch sử mà còn là một bài học về phẩm chất. Giáo viên có thể yêu cầu học sinh phân tích câu chuyện và rút ra ý nghĩa của việc tôn trọng sự thật. Nguyên tắc khách quan đòi hỏi người học phải xem xét sự kiện từ nhiều phía, dựa trên bằng chứng tin cậy, tránh định kiến và cảm tính. Việc thực hành các nguyên tắc này giúp học sinh xây dựng một nền tảng tư duy vững chắc và có trách nhiệm.

IV. Bí Quyết Tổ Chức Hoạt Động Trải Nghiệm Sáng Tạo Trong Môn Lịch Sử

Để biến giờ học Lịch sử trở nên sống động và hiệu quả, việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo là vô cùng cần thiết. Phương pháp này giúp học sinh "chạm" vào lịch sử, thay vì chỉ đọc về nó. Dạy học dự án môn Lịch sử là một trong những hình thức hiệu quả nhất. Giáo viên có thể giao cho các nhóm học sinh nghiên cứu về một nền văn minh, một nhân vật lịch sử hoặc một sự kiện cụ thể. Học sinh sẽ phải tự lập kế hoạch, phân công nhiệm vụ, thu thập và xử lý thông tin từ nhiều nguồn khác nhau (sách, internet, bảo tàng, phỏng vấn nhân chứng). Sản phẩm của dự án có thể rất đa dạng: một bài thuyết trình, một video-clip, một vở kịch, một mô hình tái hiện hay một triển lãm nhỏ. Quá trình này không chỉ giúp các em nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện hàng loạt kỹ năng quan trọng như làm việc nhóm, quản lý thời gian, giải quyết vấn đề và giao tiếp. Bên cạnh đó, các hoạt động tại lớp như đóng vai, tranh biện, thiết kế bản đồ tư duy, hay tổ chức các phiên tòa giả định về một sự kiện lịch sử cũng là những cách tuyệt vời để khuyến khích sự tham gia tích cực và phát triển năng lực học sinh một cách toàn diện. Những hoạt động này giúp kiến thức lịch sử không còn khô khan mà trở nên gần gũi, ý nghĩa.

4.1. Triển khai dạy học dự án môn Lịch sử với các chủ đề đa dạng

Các chủ đề trong sách giáo khoa Lịch sử 10 như "Một số nền văn minh thế giới thời kì cổ - trung đại" hay "Các cuộc cách mạng công nghiệp" là nguồn cảm hứng dồi dào cho các dự án học tập. Ví dụ, với chủ đề văn minh Ai Cập, học sinh có thể thực hiện dự án "Giải mã bí ẩn Kim Tự Tháp", trong đó các em tìm hiểu về kiến trúc, kỹ thuật xây dựng, toán học và tín ngưỡng của người Ai Cập cổ đại. Sản phẩm có thể là một mô hình Kim Tự Tháp kèm theo một phim tài liệu ngắn do chính các em sản xuất. Qua dự án, các em không chỉ học về lịch sử mà còn kết nối kiến thức với toán học, vật lý, nghệ thuật, thể hiện rõ tính liên môn của Sử học.

4.2. Sử dụng đa dạng nguồn sử liệu để tăng tính khám phá

Một giờ học phát triển năng lực hiệu quả là khi học sinh được tiếp xúc và làm việc với nhiều loại hình sử liệu. Giáo viên nên vượt ra ngoài khuôn khổ sách giáo khoa, cung cấp cho học sinh các nguồn tư liệu sơ cấp (văn kiện, nhật ký, hình ảnh gốc) và thứ cấp (bài nghiên cứu, phim tài liệu). Ví dụ, khi học về Tuyên ngôn Độc lập, ngoài việc đọc văn bản, học sinh có thể được xem đoạn phim tư liệu Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn, nghe các bản ghi âm của nhân chứng lịch sử. Việc so sánh, đối chiếu thông tin từ các nguồn khác nhau sẽ giúp các em rèn luyện kỹ năng phê phán nguồn và xây dựng nhận thức lịch sử của riêng mình một cách khách quan, toàn diện hơn.

V. Kết Quả Thực Tiễn Cách Đánh Giá Năng Lực Học Sinh Hiệu Quả

Mục tiêu cuối cùng của giáo trình Lịch sử 10 mới là sự tiến bộ của người học, được thể hiện qua các năng lực cụ thể. Do đó, hoạt động kiểm tra, đánh giá năng lực cũng phải được đổi mới phương pháp dạy học một cách tương ứng. Đánh giá không chỉ diễn ra ở cuối kỳ thông qua các bài thi, mà phải là một quá trình liên tục, tích hợp trong từng hoạt động dạy học. Đánh giá quá trình giúp giáo viên nắm bắt được sự tiến bộ, những khó khăn của từng học sinh để có sự hỗ trợ kịp thời. Các hình thức đánh giá rất đa dạng, bao gồm: đánh giá qua sản phẩm học tập (bài luận, báo cáo dự án, poster), đánh giá qua quan sát (khả năng hợp tác, trình bày, tranh luận), tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng (học sinh tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau dựa trên các tiêu chí rõ ràng). Cấu trúc đề kiểm tra định kỳ cũng thay đổi, giảm các câu hỏi yêu cầu tái hiện kiến thức thuộc lòng, tăng cường các câu hỏi yêu cầu vận dụng, phân tích tư liệu và giải quyết vấn đề. Ví dụ, đề bài có thể cung cấp một đoạn sử liệu mới và yêu cầu học sinh phân tích, chỉ ra quan điểm của tác giả và đối chiếu với kiến thức đã học. Cách đánh giá này đảm bảo đo lường được chính xác năng lực của học sinh, đặc biệt là tư duy lịch sử và khả năng vận dụng kiến thức.

5.1. Xây dựng bộ công cụ đánh giá năng lực đa dạng và linh hoạt

Giáo viên cần xây dựng một bộ công cụ đánh giá phong phú thay vì chỉ dựa vào bài kiểm tra truyền thống. Bảng kiểm quan sát (checklist), thang đo (rubric) là những công cụ hữu hiệu để đánh giá các kỹ năng mềm và quá trình làm việc của học sinh một cách khách quan. Ví dụ, khi đánh giá một bài thuyết trình nhóm, rubric có thể bao gồm các tiêu chí về nội dung, cấu trúc, khả năng trình bày, kỹ năng làm việc nhóm và mức độ sáng tạo. Việc công khai các tiêu chí này từ đầu giúp học sinh hiểu rõ yêu cầu và có định hướng để phấn đấu. Cách làm này biến việc đánh giá từ một công cụ "cho điểm" thành một công cụ hỗ trợ học tập.

5.2. Kết nối kiến thức lịch sử vào giải quyết vấn đề thực tiễn

Năng lực cao nhất của người học Lịch sử là khả năng vận dụng kiến thức, bài học kinh nghiệm từ quá khứ để lý giải các vấn đề của hiện tại. Sách giáo khoa Cánh Diều trích lời Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Sử ta dạy cho ta bài học này: lúc nào dân ta đoàn kết muôn người như một thì nước ta độc lập, tự do. Trái lại, lúc nào dân ta không đoàn kết thì bị nước ngoài xâm lấn". Đây là một ví dụ điển hình về việc đúc kết bài học lịch sử. Các bài tập vận dụng có thể yêu cầu học sinh dùng kiến thức về các cuộc cách mạng công nghiệp để phân tích tác động của Cách mạng 4.0 tới xã hội Việt Nam hiện nay, hoặc dùng bài học về bảo tồn di sản để đề xuất giải pháp phát triển du lịch bền vững tại địa phương. Những bài tập như vậy giúp học sinh thấy được ý nghĩa thực tiễn của môn học, từ đó có thêm động lực và niềm yêu thích.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu học thuật Giáo trình Lịch sử 10: Khám phá và Phát triển năng lực (thuộc bộ sách Cánh Diều) được biên soạn bởi tập thể tác giả gồm Đỗ Thanh Bình (Tổng Chủ biên), Nguyễn Văn Ninh (Chủ biên), Nguyễn Thị Thế Bình, Nguyễn Thu Hiền, Tống Thị Quỳnh Hương và Nguyễn Mạnh Hưởng. Công trình được Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành căn cứ theo Quyết định số 442/QĐ-BGDĐT ngày 28/01/2022 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt sử dụng trong cơ sở giáo dục phổ thông.

Trong hệ thống phân phối chương trình giáo dục, tài liệu đặt nền móng cho giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp cấp Trung học phổ thông, kế thừa hệ thống kiến thức lịch sử đã được trang bị ở cấp Tiểu học và Trung học cơ sở. Mục tiêu học tập (learning outcomes) của giáo trình tập trung hình thành hai nhóm năng lực cốt lõi:

• Nhóm năng lực chung: Tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo.
• Nhóm năng lực chuyên môn đặc thù: Tìm hiểu lịch sử, nhận thức và tư duy lịch sử, vận dụng kiến thức và kỹ năng đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.
• Nhóm phẩm chất định hướng: Yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm và chăm chỉ.

Về phương thức tiếp cận, giáo trình chuyển dịch từ hình thức thông sử biên niên tuần tự sang cấu trúc học tập theo hệ thống chủ đề (thematic approach). Cấu trúc nội dung phân hóa thành 7 lĩnh vực trọng tâm: Lịch sử và Sử học; Vai trò của Sử học; Một số nền văn minh thế giới thời kì cổ – trung đại; Các cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử thế giới; Văn minh Đông Nam Á; Một số nền văn minh trên đất nước Việt Nam (trước năm 1858); và Cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Điểm đặc thù của công trình là sự tích hợp giữa các kênh cung cấp dữ liệu (kênh chữ, kênh hình, sơ đồ, bản đồ) với hệ thống công cụ bổ trợ học thuật như Bảng Giải thích thuật ngữ và Bảng Tra cứu địa danh/tên riêng nước ngoài.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Căn cứ văn bản giáo trình, hệ thống bài học phản ánh các trục kiến thức nền tảng sau:

1. Chủ đề 1: Lịch sử và Sử học (Bài 1, Bài 2):

   • Hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử: Khái niệm lịch sử được phân định theo ba tầng nghĩa (sự việc đã diễn ra trong quá khứ, câu chuyện/tác phẩm ghi chép, và khoa học lịch sử). Thiết lập bảng đối chiếu giữa Hiện thực lịch sử (tồn tại khách quan, duy nhất, không thay đổi) và Nhận thức lịch sử (hình thành sau, đa dạng, phụ thuộc mục đích nghiên cứu, quan điểm tiếp cận và nguồn sử liệu).
   • Hệ thống nguyên tắc và phương pháp: Trình bày ba nguyên tắc tối thượng gồm Khách quan, Trung thực, Tiến bộ. Giới thiệu các phương pháp nghiên cứu cốt lõi: phương pháp lịch sử, phương pháp lô-gíc, phương pháp lịch đại, phương pháp đồng đại và phương pháp tiếp cận liên ngành.
   • Tri thức lịch sử và đời sống: Vai trò của tri thức lịch sử trong bảo tồn di sản, dự báo tương lai và xây dựng bản sắc cộng đồng; quy trình 4 bước thu thập và xử lý sử liệu.

2. Chủ đề 2: Vai trò của Sử học (Bài 3, Bài 4):

   • Tính liên ngành của Sử học: Mối quan hệ tương hỗ giữa Sử học với Khoa học Xã hội & Nhân văn (Khảo cổ học, Địa lý học, Văn học, Triết học, Nhân học, Tôn giáo học) và Khoa học Tự nhiên & Công nghệ (Toán học, Vật lý, Tin học, Viễn thám, GIS, Trí tuệ nhân tạo, Thực tế ảo).
   • Ứng dụng trong phát triển kinh tế - xã hội: Mối quan hệ giữa Sử học với công tác bảo tồn di sản văn hóa, thiên nhiên; ứng dụng trong 12 lĩnh vực Công nghiệp văn hóa (theo Quyết định năm 2006 của Thủ tướng Chính phủ) và phát triển du lịch bền vững.

3. Chủ đề 3: Một số nền văn minh thế giới thời kì cổ – trung đại (Bài 5, Bài 6, Bài 7):

   • Khái niệm và tiến trình văn minh: Phân biệt Văn hóa (toàn bộ giá trị vật chất, tinh thần từ khi loài người xuất hiện) và Văn minh (trạng thái phát triển cao khi xuất hiện nhà nước và chữ viết).
   • Văn minh phương Đông: Cơ sở hình thành gắn với lưu vực các dòng sông lớn (sông Nin, Hoàng Hà, Trường Giang, sông Ấn, sông Hằng); các thành tựu chữ viết (tượng hình, Giáp cốt, San-krít), tôn giáo - tư tưởng (Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo, Hin-đu giáo), toán học, kỹ thuật và kiến trúc.
   • Văn minh phương Tây: Cơ sở hình thành tại vùng ven biển Địa Trung Hải (Hy Lạp, La Mã); tổ chức thể chế dân chủ thành bang và cộng hòa/đế chế; thành tựu hệ chữ cái La-tinh, triết học (duy vật, duy tâm), khoa học tự nhiên (Pi-ta-go, Ác-si-mét), văn học kịch, kiến trúc nghệ thuật và sự tiếp nối trong phong trào Văn hóa Phục hưng.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình chuẩn hóa hệ thống lý luận học thuật lịch sử thông qua các khung lý thuyết:

• Lý thuyết nhận thức lịch sử: Xác định mối quan hệ biện chứng giữa sự kiện quá khứ đã diễn ra và mô hình tái hiện quá khứ thông qua góc nhìn của nhà nghiên cứu, được minh họa qua các sự kiện: Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập ngày 02/09/1945, sự kiện ném bom nguyên tử xuống Hi-rô-si-ma năm 1945.
• Phân loại nguồn sử liệu:
  • Căn cứ giá trị thông tin: Sử liệu sơ cấp (văn kiện, nhật ký, hiện vật gốc, Châu bản triều Nguyễn) và Sử liệu thứ cấp (công trình khảo cứu, sách chuyên khảo).
  • Căn cứ dạng thức tồn tại: Lời nói – truyền khẩu (Lĩnh Nam chích quái), Hiện vật (Thạp đồng Đào Thịnh), Hình ảnh (tư liệu tranh ảnh Ga-li-lê, hiện vật Bảo tàng), Thành văn (Điện mật của Đại tướng Võ Nguyên Giáp ngày 07/04/1975, Bình Ngô đại cáo).
• Hệ thống sử liệu trích dẫn kinh điển: Trích dẫn quan điểm của Trần Trọng Kim (Việt Nam sử lược), Phạm Công Trứ (Đại Việt sử ký tục biên), Tư Mã Thiên (Sử ký), Hê-rô-đốt, Ph. Ăng-ghen (Chống Đuy-rinh), Mác-cớt Ga-vây, Xi-xê-rô và Lo Ác-tơn.

Kỹ năng phát triển

Tài liệu rèn luyện hệ thống kỹ năng học thuật và nghiệp vụ:

• Kỹ năng xử lý học thuật: Quy trình 4 bước tiếp cận tư liệu gồm: Lập danh mục/thư mục nguồn tin $\rightarrow$ Sưu tầm, ghi chép $\rightarrow$ Chọn lọc, phân loại $\rightarrow$ Xác minh nguồn gốc, thời điểm ra đời và thẩm định độ tin cậy.
• Kỹ năng tư duy phân tích và liên ngành: Kết hợp tri thức Sử học với Địa lý tự nhiên, Khảo cổ học, Toán học và Công nghệ thông tin để giải quyết các bài toán khôi phục dữ liệu quá khứ.
• Kỹ năng ứng dụng xã hội: Vận dụng bài học lịch sử giải thích các vấn đề đương đại (như hiện tượng biến đổi khí hậu/băng tan Bắc Cực, chiến lược bảo tồn đa dạng văn hóa trước xu thế toàn cầu hóa, định hướng phát triển ngành du lịch di sản).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai phương pháp tiếp cận kiến tạo thông qua cấu trúc bài học phân tầng đồng nhất:

[Yêu cầu cần đạt] ➔ [Khởi động / Mở đầu] ➔ [Hình thành kiến thức mới] ➔ [Luyện tập] ➔ [Vận dụng]
(Chuẩn đầu ra bài học)                  (Tư liệu + Câu hỏi tương tác)

1. Khung sư phạm module hóa: Mỗi bài học bắt đầu bằng Yêu cầu cần đạt nhằm minh thị chuẩn đầu ra. Tiếp nối là hoạt động Mở đầu đặt ra các tình huống có vấn đề (case study), đi vào Kiến thức mới qua hệ thống câu hỏi tương tác trực tiếp với tư liệu.
2. Khai thác tư liệu gốc và tình huống thực tiễn: Thay vì cung cấp nhận định áp đặt, bài học đưa ra các đoạn văn bản sử liệu gốc (như câu chuyện Thôi Trữ giết vua trong Sử ký Tư Mã Thiên để dạy về nguyên tắc trung thực; phân tích văn bản Bình Ngô đại cáo để minh họa mối liên hệ Sử học – Văn học; phân tích các di sản như Quần thể Hoàng thành Thăng Long, Thành phố Vơ-ni-dơ, Lâu đài Hi-mê-gi).
3. Phân hóa nội dung tự học: Hệ thống mục Em có biết?, Góc khám phá, Góc mở rộng cung cấp tri thức bổ trợ chuyên sâu (ví dụ: cơ cấu tổ chức Đại hội Ô-lim-píc cổ đại, kỹ thuật làm giấy năm 105 của Thái Luân, phát minh số 0 của Ấn Độ cổ đại).
4. Đánh giá và thẩm định: Hệ thống câu hỏi Luyện tập củng cố khung lý thuyết; phần Vận dụng yêu cầu giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn như: sưu tầm nguồn sử liệu về ngày 02/09/1945, đề xuất phương án bảo tồn di sản địa phương.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

So với các giáo trình lịch sử truyền thống, ấn bản thể hiện các điểm cập nhật mang tính học thuật:

• Tái cấu trúc khung nội dung theo mô hình chuyên đề: Loại bỏ việc dàn trải biên niên sự kiện chính trị thuần túy, tập trung nghiên cứu phương pháp luận Sử học, lịch sử văn minh và các ứng dụng thực tế của tri thức lịch sử.
• Tích hợp khoa học tự nhiên và công nghệ số: Giới thiệu chi tiết vai trò của công nghệ viễn thám, GIS, quét tương tác 3D (trưng bày Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), công nghệ thực tế ảo, trí tuệ nhân tạo và kỹ thuật phân tích ADN/giải trình tự gen trong phục dựng lịch sử.
• Gắn kết trực tiếp với các ngành kinh tế tri thức: Xác định vị trí của Sử học trong mối liên hệ với 12 phân ngành thuộc Công nghiệp văn hóa và ngành Du lịch. Đưa vào các số liệu thống kê thực tế về đóng góp của du lịch di sản (như số liệu tăng trưởng khách quốc tế và doanh thu du lịch Việt Nam giai đoạn 1990–2019).
• Chuẩn hóa hệ thống tra cứu thuật ngữ: Xây dựng bảng đối chiếu thuật ngữ chuyên ngành và phiên âm địa danh/nhân danh nước ngoài chuẩn tiếng Anh quốc tế, hỗ trợ tiếp cận các nguồn tài liệu quốc tế.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Học sinh THPT (Lớp 10): Sử dụng làm tài nguyên học tập chính khóa theo Chương trình Giáo dục phổ thông môn Lịch sử.
• Sinh viên bậc Đại học/Cao đẳng: Tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên năm nhất các khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn (Sư phạm Lịch sử, Lịch sử học, Bảo tàng học, Du lịch, Quản trị văn hóa) để nắm bắt phương pháp luận nghiên cứu lịch sử và tổng quan lịch sử văn minh thế giới.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững kiến thức lịch sử đại cương cấp Trung học cơ sở, có kỹ năng đọc hiểu văn bản tư liệu và phân tích sơ đồ/lược đồ.
• Giáo viên và nhà nghiên cứu: Dùng làm khung chuẩn để thiết kế bài giảng phát triển năng lực, khai thác các tình huống tư liệu gốc phục vụ giảng dạy phương pháp lịch sử và liên ngành.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với những đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho học sinh lớp 10 chương trình trung học phổ thông; đồng thời là tài liệu tham khảo cho sinh viên năm đầu các ngành Sư phạm Sử, Lịch sử học, Văn hóa học, Du lịch và bạn đọc cần nắm bắt lý luận cơ bản về Sử học.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng gì trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần hoàn thành chương trình Lịch sử và Địa lý cấp Trung học cơ sở, nắm được các mốc sự kiện chính của lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới, cùng các kỹ năng tra cứu tư liệu cơ bản.

3. Cấu trúc nội dung của giáo trình có điểm gì khác biệt so với các tài liệu lịch sử trước đây?

Giáo trình không dạy thông sử niên biểu dàn trải mà triển khai theo các chủ đề chuyên sâu: đi từ Nhập môn lý thuyết Sử học $\rightarrow$ Vai trò ứng dụng liên ngành/công nghiệp văn hóa $\rightarrow$ Lịch sử các nền văn minh thế giới cổ – trung đại.

4. Phương pháp khai thác các mục bổ trợ (Góc khám phá, Em có biết, Tư liệu) như thế nào để đạt hiệu quả?

Các mục bổ trợ cung cấp dữ liệu gốc, thông tin mở rộng và tình huống lịch sử. Người học sử dụng các mục này kết hợp với câu hỏi hướng dẫn để rèn luyện kỹ năng phân tích, đánh giá và đối chiếu thông tin thay vì học thuộc lòng.

5. Giáo trình cung cấp những công cụ tra cứu học thuật nào đi kèm?

Sách tích hợp hai công cụ học thuật cuối bài: Bảng Giải thích thuật ngữ (định nghĩa các khái niệm khoa học mới và phức tạp) và Bảng Tra cứu địa danh/tên riêng nước ngoài (viết theo quy chuẩn tiếng Anh quốc tế).

---

Kết luận

Giáo trình Lịch sử 10: Khám phá và Phát triển năng lực xác lập hệ thống tri thức chuẩn xác về lý luận Sử học, phương pháp nghiên cứu liên ngành và diện mạo các nền văn minh cổ – trung đại. Thông qua việc phân định rõ ràng giữa hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử, chuẩn hóa quy trình 4 bước xử lý sử liệu và liên kết với các ngành kinh tế – xã hội hiện đại, công trình định hình lộ trình học tập khoa học, hỗ trợ người học xây dựng tư duy phản biện và khả năng học tập lịch sử suốt đời.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Tạo hứng thú, xác định nhiệm vụ học tập của bài học. Kiến thức mới Nội dung bài học (kênh chữ, kênh hình) thông qua hệ thống câu hỏi giúp học sinh khám phá, hình thành kiến thức mới. Tư liệu Cung cấp thêm thông tin cho bài học từ các nguồn tư liệu lịch sử. SOBoecec8®i Câu hỏi Xác định kiến thức cơ bản của bài học, đáp ứng yêu cầu cần đạt.

Em có biết? Cung cấp thêm thông tin nội dung cơ bản của bài học, hướng đến phát triển năng lực tự học của học sinh. Góc khám phá Bổ sung tri thức lịch sử liên quan đến nội dung cơ bản của bài học. Góc mở rộng Mở rộng và nâng cao kiến thức của bài học. Ll Luyện tập Câu hỏi, bài tập giúp học sinh củng cố, hệ thống hoá, khắc sâu kiến thức của bài học.

Vận dụng Bài tập giúp học sinh vận dụng kiến thức, kĩ năng vào học tập và cuộc sống. Bảng Giải thích thuật ngữ: Giải thích các khái niệm, thuật ngữ mới và khó xuất hiện trong sách. Bảng Tra cứu địa danh/ tên riêng nước ngoài: Giúp học sinh tra cứu địa danh/ tên riêng nước ngoài theo cách viết trong tiếng Anh. Sm hay giữ gìn cuấn Jách sach den; hhéng viet, vé vao sach nhel Sời nói đầu Các em học sinh thân mến! Kiến thức ở cấp Tiểu học và cấp Trung học cơ sở đã đặt nên tang cho các em bước vào cấp học cao hơn — cấp Trung học phổ thông.

Ở cấp học này, các em sẽ học lịch sử theo các chủ đề. Cuốn sách giáo khoa Lịch sử 10 của bộ sách Cánh Diều được câu trúc các bài học lịch sử theo từng chủ đề. Sách Lịch sử 10 của bộ sách Cánh Diều sẽ hướng các em tìm hiểu sâu hơn các lĩnh vực: Lịch sử và Sử học; Vai trò của Sử học; Một số nền văn minh thế giới thời kì cô — trung đại: Các cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử thế giới; Văn minh Đông Nam Á; Một số nên văn minh trên đất nước Việt Nam (trước năm 1858), Cong đồng các dân tộc Việt Nam. Mục tiêu mà sách giáo khoa 77h sử 10 của bộ sách Cánh Diều hướng tới là phát triên được những năng lực và phẩm chất cho các em.

Đó là những năng lực chung như tự học và tự chủ, giao tiếp và hợp tác, giải quyết van dé va sáng tạo; năng lực đặc thù như tìm hiểu lịch sử, nhận thức và tư duy lịch sử, vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết những vấn dé thực tiến: phẩm chất chủ yếu như yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm, chăm chỉ,. Trong sách có mục Em có biết?, Góc khám phá hay Góc mở rộng, Bảng Giải thích thuật ngữ và Bảng Tra cứu địa danh/ tên riêng nước ngoài hỗ trợ các em tìm hiệu rộng hơn, sâu hơn, cũng như gợi mở khám phá những điều mới lạ. Ngoài ra, hệ thống lược đồ, bảng biểu và hình ảnh là nguồn tư liệu hỗ trợ tích cực cho các em khi học lịch sử. Các tác giả hi vọng cuốn sách sẽ là người bạn thân thiết của các em trong quá trình học tập.

Chúc các em có những bài học lịch sử hào hứng, hiệu qua! CÁC TÁC GIẢ CHỦ ĐÊ 1) LICH SU VA SU HOC Bài 1 HIEN THUC LICH SU VA NHAN THUC LICH SU Học xong bài này, em sẽ: vé Trinh bày được khái niệm lịch sử và phân biệt được hiện thực lịch sử, nhận thức lịch sử. Giải thích được khái niệm Sử học. v Trình bày được đối tượng nghiên cứu của Sử học. Nêu được chức năng, nhiệm vụ của Sử học và ý nghĩa của một số nguyên tắc cơ bản của Sử học.