Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Dành cho chương trình đại cương) là công trình khoa học cấp cơ sở năm 2017 do Khoa Kinh tế, Học viện Báo chí và Tuyên truyền chủ trì biên soạn, dưới sự chủ biên của TS. Nguyễn Thị Kim Thu cùng tập thể giảng viên bộ môn. Học phần mang mã số KT01001, có thời lượng 03 tín chỉ (tương đương 30 giờ lý thuyết và 30 giờ thực hành/thảo luận), thuộc khối kiến thức đại cương bắt buộc trong chương trình đào tạo cử nhân tại Học viện, được bố trí giảng dạy trong học kỳ I hoặc học kỳ II. Học phần tiên quyết bắt buộc đối với người học là Triết học Mác - Lênin.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định thông qua hệ thống chuẩn đầu ra (CĐR) toàn diện:

  • CĐR 1 và CĐR 2 (Kiến thức): Trang bị hệ thống phạm trù, quy luật kinh tế của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa (sản xuất hàng hóa, giá trị thặng dư, tích lũy, tuần hoàn và chu chuyển tư bản, chủ nghĩa tư bản độc quyền) và các quy luật kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam (sở hữu, thành phần kinh tế, công nghiệp hóa - hiện đại hóa, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phân phối thu nhập và hội nhập kinh tế quốc tế).
  • CĐR 3 (Kỹ năng): Phát triển năng lực tư duy biện chứng duy vật, phương pháp trừu tượng hóa khoa học, kỹ năng thu thập, xử lý thông tin và vận dụng lý luận kinh tế để phân tích các vấn đề thực tiễn.
  • CĐR 4 (Thái độ): Hình thành thế giới quan khoa học, bản lĩnh chính trị và lập trường kiên định đối với đường lối phát triển kinh tế của Đảng và Nhà nước.

Giáo trình được kết cấu chặt chẽ thành 10 chương, đi từ những vấn đề bản chất của quan hệ sản xuất tư bản đến thực tiễn xây dựng mô hình kinh tế trong thời kỳ quá độ tại Việt Nam. Điểm đặc trưng trong cách tiếp cận của giáo trình là sự kết hợp giữa phân tích nguyên lý kinh điển với thực tiễn hoạch định chính sách kinh tế - xã hội hiện hành.

Nội dung kiến thức cốt lõi

                                  TIẾN TRÌNH 10 CHƯƠNG GIÁO TRÌNH
[KHỐI NỀN TẢNG VÀ SẢN XUẤT HÀNG HÓA]        [KHỐI PHƯƠNG THỨC SẢN XUẤT TBCN]              [KHỐI THỜI KỲ QUÁ ĐỘ TẠI VIỆT NAM]

Các chương và chủ đề chính

Nội dung 10 chương trong giáo trình được tổ chức theo mạch logic phát triển tuần tự từ lịch sử lý thuyết, giải phẫu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, đến vận dụng trong thời kỳ quá độ tại Việt Nam:

  • Chương 1: Đối tượng, phương pháp và chức năng của kinh tế chính trị Mác - Lênin (TS. Nguyễn Thị Kim Thu biên soạn): Hệ thống hóa lược sử hình thành kinh tế chính trị từ Chủ nghĩa trọng thương (A. Montchretien, W. Stafford, T. Mun), Chủ nghĩa trọng nông (F. Quesnay), Kinh tế chính trị tư sản cổ điển (W. Petty, A. Smith, D. Ricardo) đến học thuyết Mác - Lênin. Xác định đối tượng nghiên cứu là quan hệ sản xuất trong sự tác động qua lại với lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng.
  • Chương 2: Sản xuất hàng hóa và sự ra đời phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa (ThS. NCS Nguyễn Bảo Thư biên soạn): Phân tích điều kiện ra đời của sản xuất hàng hóa; hai thuộc tính của hàng hóa (giá trị sử dụng, giá trị); tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa (lao động cụ thể, lao động trừu tượng); lượng giá trị và các nhân tố ảnh hưởng; nguồn gốc, bản chất, năm chức năng của tiền tệ và nội dung quy luật giá trị.
  • Chương 3: Chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh (ThS. NCS Vũ Việt Phương và ThS. NCS Ngô Thị Thu Hà biên soạn): Luận giải công thức chung của tư bản ($T - H - T'$); hàng hóa sức lao động; quá trình sản xuất giá trị thặng dư ($m$); phân định tư bản bất biến ($c$) và tư bản khả biến ($v$); hai phương pháp sản xuất giá trị thặng dư (tuyệt đối và tương đối) cùng giá trị thặng dư siêu ngạch; bản chất tiền công; tích lũy tư bản và cấu tạo hữu cơ ($c/v$); tuần hoàn, chu chuyển tư bản; phân chia tư bản cố định và tư bản lưu động; tái sản xuất xã hội, khủng hoảng kinh tế chu kỳ; các hình thái chuyển hóa của giá trị thặng dư thành lợi nhuận, lợi tức và địa tô.
  • Chương 4: Chủ nghĩa tư bản độc quyền (TS. Nguyễn Thị Thìn biên soạn): Làm rõ nguyên nhân chuyển biến từ tự do cạnh tranh sang độc quyền; năm đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa đế quốc theo lý luận của V.I. Lênin; bản chất và biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước; những nét mới trong bối cảnh kinh tế tri thức và vai trò của các công ty xuyên quốc gia (TNC).
  • Chương 5: Chủ nghĩa xã hội và quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (ThS. NCS Đào Anh Quân biên soạn): Phân tích tính tất yếu lịch sử của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa; hai giai đoạn phát triển; lý luận của Lênin về thời kỳ quá độ và thực chất con đường quá độ bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam.
  • Chương 6: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế quốc dân trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (ThS. NCS Đào Anh Quân biên soạn): Xác định tính tất yếu, mục tiêu, nội dung chiến lược của công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với kinh tế tri thức, chuyển dịch cơ cấu ngành, kinh tế vùng và kinh tế biển.
  • Chương 7: Sở hữu tư liệu sản xuất và các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (TS. Trần Thị Ngọc Minh biên soạn): Phân định phạm trù chiếm hữu, sở hữu; làm rõ căn cứ khách quan của sự tồn tại nhiều hình thức sở hữu và nhiều thành phần kinh tế (kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài).
  • Chương 8: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam (ThS. NCS Nguyễn Thị Khuyên biên soạn): Làm rõ khái niệm cơ chế thị trường, tính tất yếu của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; phân tích năm đặc trưng cốt lõi và các giải pháp hoàn thiện thể chế, phát triển đồng bộ hệ thống các loại thị trường (hàng hóa - dịch vụ, sức lao động, tài chính, khoa học - công nghệ).
  • Chương 9: Phân phối thu nhập trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (TS. Nguyễn Thị Kim Thu biên soạn): Phân tích các nguyên tắc và hình thức phân phối (theo lao động, theo hiệu quả kinh tế, theo vốn và nguồn lực đóng góp, qua quỹ phúc lợi xã hội); các biện pháp bảo đảm công bằng xã hội và hoàn thiện chính sách tiền lương.
  • Chương 10: Quan hệ kinh tế quốc tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (TS. Cao Quang Xứng biên soạn): Tổng kết lý luận về hội nhập kinh tế; các hình thức ngoại thương, đầu tư quốc tế, hợp tác khoa học - công nghệ và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống tri thức dựa trên ba trục lý luận:

  1. Học thuyết giá trị và giá trị thặng dư của C. Mác: Giải thích nguồn gốc của cải, bản chất của bóc lột tư bản chủ nghĩa và quy luật vận động nội tại của tư bản thông qua cấu tạo hữu cơ ($c/v$), tỷ suất giá trị thặng dư ($m'$) và tỷ suất lợi nhuận ($p'$).
  2. Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất: Giải thích sự thay thế tất yếu giữa các phương thức sản xuất trong lịch sử xã hội loài người.
  3. Học thuyết Lênin về chủ nghĩa đế quốc và thời kỳ quá độ: Phân tích bản chất của độc quyền tài chính, vai trò điều tiết của nhà nước tư sản và việc vận dụng Chính sách kinh tế mới (NEP) vào phát triển kinh tế nhiều thành phần tại Việt Nam.

Kỹ năng phát triển

Người học tiếp thu giáo trình được rèn luyện các nhóm kỹ năng:

  • Kỹ năng tư duy phương pháp luận: Vận dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học để bóc tách hiện tượng ngẫu nhiên, xác định bản chất kinh tế; kết hợp phân tích logic với tiến trình lịch sử thực tế.
  • Kỹ năng phân tích định lượng và định tính: Tính toán các chỉ tiêu kinh tế cơ bản (tỷ suất giá trị thặng dư, tốc độ chu chuyển của tư bản, cấu tạo giá trị); đánh giá tác động của cơ chế thị trường và chính sách phân phối thu nhập.
  • Kỹ năng nghiên cứu khoa học: Thu thập dữ liệu thực tiễn, xây dựng đề cương nghiên cứu chuyên ngành và liên hệ chính sách kinh tế - xã hội của Nhà nước.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Học phần KT01001 được cấu trúc với tổng thời lượng 60 giờ học quy chuẩn, cân bằng tuyệt đối giữa lý thuyết và thực hành (30 giờ lý thuyết trên lớp và 30 giờ thực hành, thảo luận nhóm). Mô hình sư phạm yêu cầu người học chuyển từ tiếp nhận thụ động sang tự nghiên cứu dưới sự định hướng của giảng viên.

                  CƠ CẤU PHÂN BỔ THỜI LƯỢNG VÀ ĐÁNH GIÁ HỌC PHẦN

Phương pháp sư phạm và hoạt động học tập

  • Thuyết giảng tương tác: Giảng viên truyền đạt các khái niệm, quy luật nền tảng kết hợp nêu vấn đề để sinh viên thảo luận trực tiếp.
  • Thảo luận chuyên đề và xử lý tình huống: Sinh viên chia nhóm làm việc trên lớp xoay quanh các chủ đề: tác động của quy luật giá trị đối với doanh nghiệp, vai trò kinh tế nhà nước, giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phát triển kinh tế biển.
  • Giải bài tập kinh tế chính trị: Thực hành các bài tập tính toán cụ thể liên quan đến lượng giá trị hàng hóa, hao mòn tư bản cố định, thời gian chu chuyển tư bản, phân phối giá trị thặng dư giữa các ngành qua tỷ suất lợi nhuận bình quân ($\bar{p}$) và giá cả sản xuất.

Phương pháp kiểm tra, đánh giá

Kết quả học tập của sinh viên được đánh giá định lượng thông qua ba thành phần với trọng số quy định:

  • Đánh giá ý thức và hoạt động trên lớp (Trọng số 0,1): Căn cứ vào mức độ chuyên cần, chuẩn bị bài đọc trước giáo trình và sự tham gia đóng góp trong các giờ thảo luận nhóm.
  • Đánh giá định kỳ (Trọng số 0,3): Thực hiện thông qua bài kiểm tra viết ngắn, bài tập tính toán kinh tế hoặc bài tiểu luận nghiên cứu theo chủ đề được giao.
  • Thi kết thúc học phần (Trọng số 0,6): Được tổ chức theo các hình thức: thi viết tự luận, vấn đáp trực tiếp, tiểu luận chuyên sâu hoặc bài tập lớn tổng hợp nhằm kiểm tra khả năng hệ thống hóa kiến thức toàn khóa.

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (2017) của Khoa Kinh tế, Học viện Báo chí và Tuyên truyền được biên soạn nhằm chuẩn hóa tài liệu giảng dạy, thay thế và hợp nhất hai giáo trình được áp dụng từ năm 2009:

  • Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin do TS. Ngô Văn Lương chủ biên (NXB Chính trị - Hành chính, xuất bản lần 3, 2009).
  • Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành (NXB Chính trị Quốc gia, 2009).

Những điểm cập nhật học thuật và thực tiễn cốt lõi trong công trình gồm:

  1. Cập nhật quan điểm Đại hội Đảng XI và XII: Bổ sung các luận điểm mới về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, làm rõ vai trò nòng cốt của kinh tế nhà nước đi đôi với việc xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế.
  2. Tích hợp bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0 và kinh tế tri thức: Giáo trình phân tích sự dịch chuyển cơ cấu sản xuất từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức, vai trò của nguồn nhân lực chất lượng cao, công nghệ thông tin và khoa học kỹ thuật với tư cách là lực lượng sản xuất trực tiếp.
  3. Bổ sung nội dung hội nhập và chuỗi cung ứng toàn cầu: Mở rộng nghiên cứu các hình thức kinh tế quốc tế hiện đại, chuỗi cung ứng toàn cầu, bảo vệ chủ quyền kinh tế biển gắn liền với phát triển kinh tế vùng và an sinh xã hội.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục đại học:

                                    ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG
[ SINH VIÊN ĐẠI CƯƠNG ]           [ GIẢNG VIÊN GIẢNG DẠY ]            [ BẠN ĐỌC TỰ HỌC / NC ]
- Học kỳ I hoặc II               - Khung chuẩn hóa bài giảng         - Tra cứu nguyên lý kinh điển
- Điều kiện: Đã học xong          - Phân bổ 30h LT + 30h TH           - Nghiên cứu cơ sở lý luận
  Triết học Mác - Lênin           - Thiết kế đề tài tiểu luận           hoạch định chính sách
  • Sinh viên đại cương: Toàn bộ sinh viên năm thứ nhất hoặc năm thứ hai thuộc tất cả các ngành đào tạo đại học chính quy tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Giáo trình cung cấp kiến thức nền tảng để sinh viên tiếp tục học tập các môn khoa học chính trị và chuyên ngành ở các năm tiếp theo.
  • Điều kiện tiên quyết: Người học bắt buộc phải hoàn thành học phần Triết học Mác - Lênin để nắm được phương pháp luận biện chứng duy vật và quy luật vận động của lịch sử xã hội trước khi tiếp cận học phần kinh tế chính trị.
  • Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng giáo trình làm tài liệu giảng dạy chính thức, làm căn cứ xây dựng đề cương bài giảng chi tiết, lập kế hoạch 30 giờ thực hành thảo luận trên lớp, ra đề kiểm tra đánh giá định kỳ và đề thi kết thúc học phần.
  • Người tự học và nghiên cứu: Tài liệu đóng vai trò nguồn tư liệu tham khảo học thuật cho học viên, nghiên cứu sinh và cán bộ nghiên cứu cần tra cứu hệ thống phạm trù, quy luật kinh tế chính trị học mác-xít và thực tiễn thể chế kinh tế Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được thiết kế dành riêng cho đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên bậc đại học thuộc chương trình đại cương tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, áp dụng đồng bộ cho tất cả các khối ngành chuyên môn trong học kỳ I hoặc học kỳ II.

2. Người học cần đáp ứng điều kiện tiên quyết gì trước khi học giáo trình này?

Học phần yêu cầu sinh viên phải hoàn thành học phần Triết học Mác - Lênin. Kiến thức về chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử là điều kiện bắt buộc để tiếp thu phương pháp nghiên cứu và bản chất các phạm trù kinh tế chính trị.

3. Giáo trình 2017 có điểm gì khác so với các tài liệu đã dùng trước đây?

Giáo trình khắc phục tình trạng thiếu thống nhất giữa hai đầu tài liệu năm 2009 (giáo trình của TS. Ngô Văn Lương và giáo trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo), chuẩn hóa chương trình 10 chương với thời lượng 3 tín chỉ (30 lý thuyết / 30 thực hành), đồng thời cập nhật Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, XII và bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học cần tuân thủ yêu cầu đọc trước tài liệu theo từng chương mục, hệ thống hóa các phạm trù kinh tế thành sơ đồ logic, làm đầy đủ bài tập tính toán giá trị thặng dư, chu chuyển tư bản và chủ động liên hệ nội dung các chương 6, 7, 8, 9, 10 với các chính sách kinh tế hiện hành tại Việt Nam.

5. Có những tài liệu học tập nào bắt buộc và bổ trợ đi kèm giáo trình?

Hệ thống tài liệu đi kèm được quy định trong đề cương chi tiết gồm:

  • Học liệu bắt buộc: Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Bộ Giáo dục và Đào tạo, NXB Chính trị Quốc gia, 2002); Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin (NXB Chính trị Quốc gia, 2009).
  • Học liệu tham khảo: Các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin; Văn kiện Đại hội Đảng thời kỳ đổi mới (Đại hội VI, VII, VIII, IX, XI, XII do NXB Chính trị Quốc gia ấn hành).

Kết luận

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Dành cho chương trình đại cương) của Học viện Báo chí và Tuyên truyền là công trình đào tạo học thuật chuẩn hóa, cung cấp hệ thống tri thức hoàn chỉnh từ lý luận kinh tế chính trị cổ điển, kinh điển Mác - Lênin đến các vấn đề kinh tế thực tiễn trong thời kỳ quá độ tại Việt Nam.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học gồm ba giai đoạn kế tiếp:

  1. Nắm vững phương pháp luận và các phạm trù sản xuất hàng hóa (Chương 1 - 2).
  2. Phân tích bản chất phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa tự do cạnh tranh và độc quyền (Chương 3 - 4).
  3. Vận dụng lý luận vào các vấn đề thể chế, sở hữu, công nghiệp hóa, phân phối và quan hệ kinh tế quốc tế tại Việt Nam (Chương 5 - 10).

Việc kết hợp nghiên cứu giáo trình cùng hệ thống văn kiện của Đảng và các tác phẩm kinh điển là phương thức bảo đảm đạt chuẩn đầu ra theo yêu cầu của chương trình đào tạo cử nhân.