Giáo trình môn Khuyến nông ngành Bảo vệ thực vật trình độ cao đẳng - Trường Cao đẳng Gia Lai

Tài liệu giáo trình khuyến nông cung cấp kiến thức nền tảng, nguyên tắc, phương pháp truyền bá kỹ thuật và kỹ năng phát triển kinh tế nông thôn.

• Trường học: Trường Cao đẳng Gia Lai
• Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật
• Đề tài: Khuyến nông
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Gia Lai

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình Khuyến nông ngành Bảo vệ thực vật

Giáo trình môn Khuyến nông ngành Bảo vệ thực vật thuộc Trường Cao đẳng Gia Lai được ban hành theo Quyết định số 943/QĐ-TCĐGL năm 2022. Đây là tài liệu đào tạo chuyên sâu dành cho sinh viên trình độ cao đẳng nông nghiệp. Khuyến nông giữ vai trò cầu nối chiến lược giữa khoa học kỹ thuật và thực tiễn đồng ruộng. Môn học trang bị hệ thống tri thức cơ bản về lịch sử hình thành hệ thống khuyến nông trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Sinh viên nắm vững khái niệm, nguyên tắc hoạt động và mục tiêu phục vụ sản xuất hàng hóa. Chương trình nhấn mạnh đặc thù vùng Tây Nguyên với các cây trồng chủ lực như cà phê, hồ tiêu và cây ăn trái. Hoạt động bảo vệ thực vật đòi hỏi sự gắn kết chặt chẽ giữa cán bộ kỹ thuật và người canh tác. Sinh viên được rèn luyện phương pháp truyền đạt thông tin chính xác, kịp thời. Năng lực nhận diện khó khăn và định hướng người dân xử lý dịch bệnh đóng vai trò sống còn. Tài liệu giúp chuẩn hóa kỹ năng nghề nghiệp theo yêu cầu thực tế sản xuất hiện đại.

1.1. Lịch sử phát triển và nguồn gốc của khuyến nông

Hoạt động khuyến nông sơ khai xuất hiện từ hàng ngàn năm trước cùng với sự phát triển nông nghiệp. Con người tự tìm tòi, trao đổi kinh nghiệm canh tác nhằm gia tăng sản lượng. Sự hình thành các tổ chức nông nghiệp có tổ chức bắt đầu từ thế kỷ mười tám tại châu Âu. Năm 1723, Hội những người cải tiến kiến thức nông nghiệp ra đời ở Scotland. Tiếp theo, các hội nông nghiệp tại Đức và Nga thành lập vào các năm 1764 và 1765. Tại Mỹ, Hội nông dân xuất hiện vào năm 1853. Các mô hình hợp tác xã, câu lạc bộ sản xuất dần phát triển rộng khắp vùng nông thôn. Sự kết nối này tạo nền tảng vững chắc cho hệ thống khuyến nông quốc gia chính quy sau này.

1.2. Mục tiêu đào tạo môn học tại Cao đẳng Gia Lai

Môn học trang bị hệ thống kiến thức toàn diện về phương pháp vận động quần chúng nông dân. Người học hiểu sâu sắc nguyên tắc chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật bảo vệ thực vật. Giáo trình định hướng rèn luyện kỹ năng khảo sát thực địa, nắm bắt tâm tư và tập quán canh tác địa phương. Sinh viên tốt nghiệp có khả năng trực tiếp tư vấn phòng ngừa sâu bệnh hại mùa màng. Ngoài ra, người học nắm vững quy trình lập kế hoạch hành động theo từng vụ mùa cụ thể. Năng lực làm việc nhóm cùng thái độ tôn trọng tri thức bản địa được chú trọng rèn giũa. Kết quả đầu ra đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của thị trường lao động nông nghiệp chất lượng cao.

II. Thách thức trong công tác Khuyến nông ngành Bảo vệ thực vật

Quá trình chuyển dịch từ nền nông nghiệp tự cấp tự túc sang sản xuất hàng hóa đặt ra nhiều áp lực lớn. Nông dân tự chủ kinh doanh trên từng mảnh đất, vườn cây nhưng còn thiếu liên kết chuỗi giá trị. Tình trạng sản xuất manh mún, nhỏ lẻ gây cản trở việc kiểm soát an toàn dịch bệnh đồng loạt. Nông sản hàng hóa đòi hỏi tính đồng đều về phẩm chất và số lượng ổn định. Người sản xuất phải đối mặt với quy định khắt khe về bao bì mẫu mã, mã số vùng trồng và tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm. Bên cạnh đó, lực lượng cán bộ kỹ thuật khuyến nông nhà nước tại tuyến cơ sở còn rất mỏng. Mỗi trạm khuyến nông cấp huyện thường chỉ có từ ba đến năm cán bộ chuyên trách. Địa bàn quản lý rộng lớn khiến việc bám sát từng hộ dân gặp nhiều trở ngại. Nhiều người trồng vẫn duy trì thói quen dùng thuốc bảo vệ thực vật hóa học quá mức. Sự thiếu hụt kiến thức quản lý dịch hại tổng hợp dẫn đến nguy cơ ô nhiễm môi trường đất và nguồn nước sinh hoạt.

2.1. Yêu cầu khắt khe của sản xuất nông sản hàng hóa

Nền sản xuất nông sản hàng hóa đòi hỏi tính liên kết đồng bộ giữa các hộ canh tác. Mô hình sản xuất phân tán trước đây không còn phù hợp với cơ chế thị trường mở. Sản phẩm xuất khẩu phải đáp ứng nghiêm ngặt dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cho phép. Đăng ký thương hiệu và dán tem truy xuất nguồn gốc trở thành điều kiện bắt buộc để lưu thông. Ngoài ra, khâu thu hoạch và bảo quản sau thu hoạch cần tuân thủ kỹ thuật chuẩn xác. Nông dân thiếu kinh nghiệm thương mại thường gặp rủi ro bị ép giá khi mùa vụ rộ. Hoạt động khuyến nông giữ vai trò định hướng xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm bảo vệ giá trị nông sản.

2.2. Hạn chế về nguồn nhân lực bảo vệ thực vật cơ sở

Hệ thống khuyến nông cấp cơ sở đang đối diện tình trạng thiếu hụt nhân sự chuyên môn sâu. Định biên nhân sự tại các trạm khuyến nông địa phương thường chỉ từ 3 đến 5 người. Mỗi cán bộ kỹ thuật phải phụ trách quản lý hàng ngàn héc-ta cây trồng phức tạp. Áp lực công việc lớn khiến việc kiểm tra đồng ruộng thường xuyên gặp khó khăn. Việc huy động nguồn lực xã hội hóa trở thành giải pháp cấp bách trong giai đoạn hiện nay. Các đơn vị phải ký kết hợp đồng cộng tác với sinh viên ngành bảo vệ thực vật mới tốt nghiệp. Sự hỗ trợ từ cán bộ hưu trí và kỹ thuật viên tư nhân cũng giúp giảm bớt gánh nặng chuyên môn.

III. Phương pháp khuyến nông hiệu quả tại trường Cao đẳng Gia Lai

Giáo trình xây dựng phương pháp tiếp cận trực tiếp và đa chiều với người sản xuất. Cán bộ kỹ thuật cần tuân thủ nguyên tắc tôn trọng văn hóa và tập quán địa phương. Khi thăm nông hộ, việc chuẩn bị kỹ mục tiêu và thông tin kỹ thuật bảo vệ thực vật là điều cốt lõi. Cán bộ khuyến nông phải lắng nghe người dân chia sẻ khó khăn thực tế trên đồng ruộng. Lời khen đúng lúc khích lệ tinh thần đổi mới sáng tạo trong canh tác của người trồng. Mọi nội dung trao đổi, thống nhất biện pháp xử lý sinh vật hại cần ghi chép chi tiết vào sổ công tác. Song song đó, cơ quan khuyến nông phải chủ động tạo môi trường thân thiện đón tiếp bà con. Trụ sở làm việc cần bố trí tại vị trí thuận lợi giao thông, biển hiệu rõ ràng. Không gian làm việc cởi mở giúp người dân cảm thấy gần gũi, thoải mái trao đổi kinh nghiệm. Tài liệu hướng dẫn phòng trừ sâu bệnh cần cấp phát kịp thời theo nhu cầu thực tế.

3.1. Kỹ năng thăm nông hộ và giao tiếp thực địa

Kỹ năng thăm nông hộ đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nội dung chuyên môn bảo vệ thực vật. Cán bộ khuyến nông phải xác định rõ mục đích chuyến đi trước khi xuống địa bàn. Nguyên tắc nhập gia tùy tục giúp thiết lập mối quan hệ gắn bó bền chặt với người dân. Trong quá trình thảo luận, cán bộ cần khuyến khích nông dân giãi bày các vướng mắc kỹ thuật. Lời khen đúng thời điểm tạo động lực mạnh mẽ để bà con áp dụng quy trình mới. Các cam kết hỗ trợ và lịch hẹn thăm lại cần thống nhất rõ ràng. Việc cung cấp tài liệu kỹ thuật đúng hẹn giúp củng cố niềm tin của cộng đồng địa phương.

3.2. Tổ chức đón tiếp nông dân tại cơ quan khuyến nông

Việc nông dân chủ động đến thăm cơ quan phản ánh sự tín nhiệm cao đối với tổ chức khuyến nông. Nhiều bà con tìm đến văn phòng để báo cáo thành quả sản xuất hoặc tìm kiếm giải pháp phòng trừ sâu bệnh. Trụ sở khuyến nông cần đặt tại địa điểm giao thông thuận lợi, có bảng hiệu dễ nhận biết. Bố trí không gian tiếp đón ấm cúng giúp người dân cảm thấy thân thiện như ở nhà. Cán bộ trực tiếp đón tiếp cần chuẩn bị sẵn sàng tài liệu chuyên môn và mẫu vật sâu bệnh. Tinh thần phục vụ niềm nở, tận tình giải đáp thắc mắc xóa bỏ rào cản hành chính thông thường. Hoạt động này củng cố vị thế chỗ dựa kỹ thuật tin cậy của ngành nông nghiệp.

IV. Giá trị ứng dụng thực tiễn của môn học Khuyến nông Gia Lai

Giáo trình môn Khuyến nông ngành Bảo vệ thực vật tại Cao đẳng Gia Lai giữ vai trò quyết định trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực nông nghiệp. Tài liệu không chỉ trang bị lý luận mà còn hướng dẫn chi tiết quy trình lập kế hoạch và đánh giá chương trình thực địa. Sinh viên tốt nghiệp nắm chắc phương pháp chuyển giao kỹ thuật bảo vệ mùa màng. Kiến thức môn học hỗ trợ đắc lực công cuộc tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh Gia Lai và toàn khu vực Tây Nguyên. Người học trở thành nhân tố tích cực trong các chương trình xóa đói giảm nghèo và xây dựng nông thôn mới. Việc liên kết nông hộ canh tác theo chuỗi liên kết an toàn sinh học từng bước được hiện thực hóa. Giáo trình đặt nền tảng cho việc chuẩn hóa quy trình khuyến nông cơ sở. Tài liệu khẳng định giá trị ứng dụng cao trong đào tạo nghề gắn liền với nhu cầu thực tiễn của địa phương.

4.1. Lập kế hoạch và đánh giá hoạt động khuyến nông

Chương trình đào tạo chú trọng rèn luyện kỹ năng lập kế hoạch bài bản cho từng dự án nông nghiệp. Sinh viên học cách thu thập số liệu dịch hại, phân tích nhu cầu kỹ thuật của từng địa bàn. Quá trình xây dựng phương án hành động đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của đại diện nông dân. Người học nắm vững các tiêu chí định lượng và định tính nhằm đánh giá hiệu quả chương trình sau triển khai. Phương pháp này hạn chế tối đa rủi ro thất thoát kinh phí đầu tư công. Việc theo dõi sát sao giúp điều chỉnh kịp thời các sai lệch kỹ thuật trong phòng trừ dịch bệnh. Năng lực đánh giá toàn diện đảm bảo tính khả thi và bền vững cho phong trào sản xuất.

4.2. Thúc đẩy phát triển nông nghiệp Gia Lai bền vững

Tài liệu giảng dạy gắn liền với các mục tiêu kinh tế xã hội trọng điểm tại Gia Lai. Kiến thức bảo vệ thực vật giúp bảo toàn năng suất cây trồng chủ lực của địa phương. Hoạt động khuyến nông thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học thay thế dần hóa chất độc hại. Nông dân được hướng dẫn sản xuất theo tiêu chuẩn an toàn VietGAP và GlobalGAP. Quá trình này góp phần bảo tồn nguồn nước, độ phì nhiêu của đất và sức khỏe cộng đồng. Sự tham gia tích cực của đội ngũ kỹ thuật viên trẻ góp phần đẩy nhanh tốc độ xóa đói giảm nghèo. Nông nghiệp địa phương từng bước phát triển hiện đại và hội nhập sâu rộng.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình môn học Khuyến nông được biên soạn phục vụ công tác giảng dạy chuyên môn cho ngành/nghề Bảo vệ thực vật ở trình độ Cao đẳng. Tài liệu được ban hành chính thức theo Quyết định số 943/QĐ-TCĐGL ngày 25 tháng 10 năm 2022 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Gia Lai, hoàn thành biên soạn vào tháng 9 năm 2022 dưới dạng giáo trình nội bộ.

Trong cấu trúc chương trình đào tạo ngành Bảo vệ thực vật, môn học giữ vị trí cầu nối nghiệp vụ giữa khối kiến thức khoa học kỹ thuật nông nghiệp (bảo vệ mùa màng, phòng trừ sâu bệnh, chọn tạo giống) và thực tiễn sản xuất của nông hộ. Mục tiêu học tập trọng tâm của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống lý luận đại cương về khuyến nông, phân tích được vị trí, chức năng và các nguyên tắc hoạt động khuyến nông trong quá trình phát triển nông thôn; nắm vững các phương pháp khuyến nông và quy trình tiếp cận trực tiếp với nông dân; đồng thời có năng lực xây dựng kế hoạch và tổ chức đánh giá chương trình khuyến nông tại địa bàn cơ sở.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình được thiết kế thành 3 chương với tổng dung lượng 99 trang, sắp xếp theo tiến trình nhận thức logic: từ kiến thức nền tảng thể chế (Chương I), chuyển giao phương pháp kỹ thuật tiếp cận đối tượng (Chương II), đến kỹ năng quản lý điều hành chương trình (Chương III).

Điểm đặc thù của giáo trình là cách tiếp cận thực chứng, bám sát các căn cứ pháp lý và thể chế quản lý khuyến nông tại Việt Nam (như Nghị định số 02/2010/NĐ-CP, Nghị quyết số 26-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn). Nội dung tập trung phân tích bản chất khuyến nông như một tiến trình giáo dục người lớn ngoài nhà trường, kết hợp chuyển giao tiến bộ kỹ thuật với phát triển tổ chức nông dân và liên kết chuỗi giá trị nông sản.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bổ qua 3 chương chuyên môn chính:

• Chương I: Đại cương về khuyến nông (trang 4 – 45): Trình bày tổng quan lược sử hình thành công tác khuyến nông trên thế giới (các mốc phát triển tại Pháp, Mỹ, Anh, Hà Lan, số liệu thống kê của chuyên gia Tazima về 199 quốc gia có hệ thống khuyến nông đến năm 1992 và Việt Nam là quốc gia thứ 200 vào năm 1993) và tiến trình phát triển tại Việt Nam qua các thời kỳ (thời Hùng Vương, năm 981 thời Đinh – Lê, phong trào sau năm 1945, giai đoạn Hợp tác xã, Chỉ thị 100 năm 1981, Nghị quyết 10 năm 1988, Nghị định 13/CP năm 1993 đến Nghị định 02/2010/NĐ-CP). Phân tích khái niệm khuyến nông theo nghĩa hẹp (chuyển giao tiến bộ kỹ thuật như ngô Bioseed, VN10, táo Xuân 21) và nghĩa rộng (định nghĩa của Peter Oakley & Cristopher Garforth, Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế IRRI, Cục Khuyến nông năm 2000). Xác định mục tiêu, chức năng, hệ thống mạng lưới khuyến nông 4 cấp, mô hình liên kết 4 nhà, vai trò cầu nối với 9 đầu mối và tiêu chuẩn của cán bộ khuyến nông.
• Chương II: Phương pháp khuyến nông và các biện pháp tiếp cận với nông dân (trang 46 – 81): Làm rõ khái niệm phương pháp khuyến nông. Phân tích chi tiết phương pháp cá nhân thông qua hình thức đến thăm nông dân theo quy trình 3 bước chặt chẽ (Bước 1: Vạch kế hoạch; Bước 2: Thực hiện cuộc viếng thăm; Bước 3: Ghi chép và theo dõi) và phương thức tiếp đón khi nông dân đến thăm cơ quan khuyến nông. Hệ thống hóa các phương pháp khuyến nông nhóm và đại chúng, đi kèm quy tắc ứng xử thực địa và kỹ năng làm việc với lãnh đạo địa phương (chính thức và không chính thức).
• Chương III: Phương pháp lập kế hoạch và đánh giá chương trình khuyến nông (trang 82 – 98): Hướng dẫn quy trình xác định nhu cầu của nông dân, phương pháp phân tích thực trạng địa phương để xây dựng mục tiêu và lập kế hoạch can thiệp khuyến nông. Phân tích các tiêu chí, phương pháp kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả, tác động của chương trình khuyến nông sau khi thực thi.

Progression logic của nội dung đi từ nhận thức hệ thống thể chế, chính sách quản lý nhà nước đến kỹ năng nghiệp vụ tương tác trực tiếp ngoài hiện trường, kết thúc bằng kỹ năng quản trị và đánh giá dự án nông nghiệp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận dựa trên ba thành tố khoa học:

• Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Lý thuyết về giáo dục phi chính quy cho người lớn (Extension Education, khởi nguồn từ James Stuart và các trường đại học tại Anh, Mỹ); bản chất của khuyến nông là quá trình truyền thông hai chiều và đào tạo thực nghiệm ngoài nhà trường nhằm thúc đẩy nông dân tự đưa ra quyết định hành động.
• Nguyên tắc cốt lõi (Core principles): Nguyên tắc "Khuyến nông làm cùng với dân, không làm thay cho dân"; nguyên tắc thông tin hai chiều giữa cơ quan nghiên cứu khoa học và nông dân; nguyên tắc phối hợp liên ngành; nguyên tắc tôn trọng sự khác biệt xã hội và phân loại đối tượng nông hộ (quan tâm đặc thù đến hộ nghèo, phụ nữ, thanh niên); các nguyên tắc quy định tại Nghị định 02/2010/NĐ-CP về tính tự nguyện, dân chủ, công khai và xã hội hóa hoạt động khuyến nông.
• Khung phân tích chuẩn (Essential frameworks): Khung cơ cấu hệ thống tổ chức khuyến nông Việt Nam 4 cấp (Trung ương, Cấp tỉnh, Cấp huyện, Cấp cơ sở); mô hình mạng lưới "Liên kết 4 Nhà" (Nhà nước, Nhà khoa học, Doanh nghiệp, Nông dân); bảng so sánh hai trường phái mục tiêu khuyến nông (Quan điểm 1: tập trung chuyển giao kỹ thuật nhằm tăng năng suất; Quan điểm 2: cách tiếp cận có sự tham gia, phi tập trung nhằm giải quyết vấn đề toàn diện).

Kỹ năng phát triển

Người học tiếp thu và rèn luyện 3 nhóm năng lực nghề nghiệp:

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ năng trình diễn và chuyển giao các biện pháp kỹ thuật chuyên ngành bảo vệ thực vật, hướng dẫn áp dụng giống mới và quy trình phòng trừ dịch hại; kỹ thuật khảo sát địa bàn, thu thập thông tin nông hộ và lập phiếu theo dõi kỹ thuật.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Khả năng phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội nông thôn; nhận diện động cơ và rào cản hành vi của nông dân; phân tích nhu cầu thị trường nông sản và phân loại nhóm đối tượng nông dân theo quy mô đất đai, nguồn vốn và tập quán canh tác.
• Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Kỹ năng giao tiếp và nói trước quần chúng; kỹ năng soạn thảo báo cáo kỹ thuật theo cấu trúc logic chuẩn mực; kỹ năng thiết lập mối quan hệ công tác với lãnh đạo chính thức (chủ tịch xã, trưởng thôn) và người có uy tín không chính thức (già làng, nông dân sản xuất giỏi); năng lực lập kế hoạch thăm nông hộ theo quy trình chuẩn bị và theo dõi thực địa.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được biên soạn phục vụ phương pháp giảng dạy tích hợp giữa lý thuyết nghiệp vụ và bài tập tình huống thực địa:

• Phương pháp tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Quán triệt phương châm "Học kết hợp với hành" được áp dụng trong đào tạo nông nghiệp từ năm 1961. Giảng viên triển khai bài học theo phương pháp lấy người học làm trung tâm, mô phỏng các mối tương tác thực tế giữa cán bộ kỹ thuật và cộng đồng nông thôn, nhấn mạnh nguyên lý sư phạm giáo dục người lớn (thuyết phục, khích lệ thay vì áp đặt).
• Bài tập và tình huống nghiên cứu (Case studies): Tài liệu cung cấp các tình huống lịch sử và thực tiễn để sinh viên thảo luận, bao gồm: phân tích tác động của cơ chế khoán sản phẩm (Chỉ thị 100 năm 1981 và Nghị quyết 10 năm 1988) đến sự thay đổi hành vi sản xuất của nông hộ; so sánh mô hình Trung tâm CETA tại Pháp với mô hình Câu lạc bộ khuyến nông làng xã; phân tích tình huống ứng xử khi tiếp xúc với lãnh đạo địa phương có biểu hiện định kiến hoặc áp đặt.
• Hoạt động thực hành (Practical exercises): Sinh viên thực hiện các bài tập đóng vai (role-playing) mô phỏng quy trình 3 bước khi đến thăm nông hộ: lập kế hoạch hẹn gặp, xử lý tình huống giao tiếp "nhập gia tùy tục" tại nhà dân và ghi chép phiếu theo dõi sau chuyến đi; thực hành lập đề cương bài nói chuyện phổ biến kỹ thuật trước tập thể nông dân; soạn thảo văn bản báo cáo công tác khuyến nông bằng bảng biểu số liệu.
• Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Kết hợp kiểm tra kiến thức lý thuyết về hệ thống văn bản pháp quy, cơ cấu tổ chức khuyến nông với đánh giá năng lực thực hành thông qua: bài tập lập kế hoạch công tác tuần/tháng, sản phẩm phiếu theo dõi nông hộ mô phỏng, kỹ năng thuyết trình trước tập thể và bài tập thiết kế khung đánh giá một chương trình khuyến nông cơ sở.
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Sinh viên được yêu cầu nghiên cứu trước các nghị định, thông tư quản lý ngành nông nghiệp; quan sát các mô hình kinh tế nông thôn tại địa phương; tự xây dựng sổ tay ghi chép khuyến nông viên và rèn luyện kỹ năng viết báo cáo cô đọng, súc tích.

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình thể hiện tính chuẩn xác về mặt quản lý nhà nước và cập nhật các định hướng phát triển nông nghiệp:

• Cập nhật cơ sở pháp lý và thể chế: Giáo trình cập nhật và phân tích sâu Nghị định số 02/2010/NĐ-CP ngày 08/01/2010 của Chính phủ (thay thế Nghị định 56/2005/NĐ-CP), làm rõ sự điều chỉnh mục tiêu khuyến nông từ việc thuần túy nâng cao sản lượng sang nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, thích ứng biến đổi khí hậu, an toàn vệ sinh thực phẩm và định hướng xuất khẩu. Nội dung lồng ghép tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn (tam nông) giai đoạn 2009 – 2020.
• Tích hợp xu hướng phát triển nông nghiệp hàng hóa: Giáo trình chuyển trọng tâm từ phương thức khuyến nông thời kỳ tập trung bao cấp sang kinh tế hộ gia đình và kinh tế trang trại; đưa vào khái niệm "khuyến nông thị trường" với các yêu cầu về nghiên cứu thị hiếu tiêu dùng, quy cách đóng gói bao bì, mẫu mã hàng hóa và xây dựng thương hiệu nông sản.
• Ứng dụng thực tiễn: Tài liệu đưa vào các nội dung gắn chặt với các chương trình mục tiêu quốc gia như phong trào xây dựng Nông thôn mới, chương trình xóa đói giảm nghèo gắn với Dự án 135; mô hình hợp tác xã làng nghề "Một làng một sản phẩm" (tiền thân của chương trình OCOP); phân tích quy trình cung ứng dịch vụ tư vấn khởi nghiệp nông thôn, bảo hiểm nông nghiệp và hợp đồng tiêu thụ nông sản.
• Gắn kết mạng lưới và liên kết ngành: Thiết lập cơ chế hợp tác liên ngành giữa khuyến nông với hệ thống tín dụng, trạm y tế nông thôn, trường học phổ thông và các tổ chức chính trị – xã hội (Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên). Phân định rõ chức năng phối hợp công tác giữa khuyến nông viên nhà nước và mạng lưới cộng tác viên thôn bản tự nguyện.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn với phạm vi và đối tượng phục vụ xác định:

• Sinh viên mục tiêu: Sinh viên đang theo học trình độ Cao đẳng hệ chính quy chuyên ngành Bảo vệ thực vật. Môn học được bố trí học sau khi sinh viên đã tích lũy các kiến thức kỹ thuật cơ bản của ngành, chuẩn bị cho quá trình thực tập nghề nghiệp và tiếp xúc hiện trường. Giáo trình cũng có thể sử dụng làm tài liệu học tập cho các chuyên ngành nông học lân cận như Trồng trọt, Nông nghiệp sạch.
• Yêu cầu điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học cơ sở về sinh lý thực vật, đại cương bệnh hại cây trồng, côn trùng nông nghiệp và các nguyên lý bảo vệ thực vật đại cương để có nền tảng kỹ thuật trước khi tiếp cận nghiệp vụ chuyển giao.
• Mục đích sử dụng của giảng viên: Giảng viên sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính thức theo khung chương trình mô đun của Trường Cao đẳng Gia Lai; làm căn cứ biên soạn đề cương chi tiết, kịch bản bài tập tình huống, đề thi kiểm tra đánh giá định kỳ và tổ chức thực tập rèn nghề cho sinh viên.
• Sử dụng cho tự học và tham khảo: Cán bộ khuyến nông viên cấp xã, viên chức các trạm khuyến nông cấp huyện, cộng tác viên khuyến nông tại thôn/bản, tổ trưởng các hợp tác xã nông nghiệp có thể sử dụng tài liệu để tra cứu quy trình nghiệp vụ tiếp xúc nông dân, củng cố kỹ năng lập kế hoạch và hoàn thiện các biểu mẫu báo cáo công tác thực địa.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho sinh viên trình độ cao đẳng ngành Bảo vệ thực vật, đồng thời là tài liệu tham khảo nghiệp vụ cho giảng viên nông nghiệp, cán bộ quản lý trạm khuyến nông, khuyến nông viên cấp cơ sở và nhân viên phụ trách chuyển giao kỹ thuật của các doanh nghiệp nông nghiệp.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm vững kiến thức kỹ thuật nông nghiệp cơ bản thuộc ngành Bảo vệ thực vật (nhận diện sâu bệnh, quy trình canh tác cây trồng, các biện pháp sử dụng thuốc bảo vệ thực vật) cùng hiểu biết đại cương về tổ chức quản lý hành chính địa phương và tâm lý xã hội nông thôn.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác là gì?

Giáo trình kết hợp đồng thời ba cấu phần: lược sử thể chế pháp lý khuyến nông tại Việt Nam (từ các nghị quyết khoán 100, khoán 10 đến Nghị định 02/2010/NĐ-CP), các nguyên tắc sư phạm giáo dục người lớn và quy trình kỹ thuật tác nghiệp cụ thể của phương pháp tiếp cận cá nhân (chuẩn bị, tiếp xúc, lập hồ sơ theo dõi sau thăm nông hộ).

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học cần đọc kỹ hệ thống thuật ngữ và căn cứ pháp lý trong Chương I; thực hành diễn tập các bước chuẩn bị và quy tắc ứng xử thực tế của phương pháp thăm nông dân trong Chương II; kết hợp giải quyết các bài tập mô phỏng lập kế hoạch và biểu mẫu báo cáo trong Chương III.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu bổ trợ bao gồm văn bản gốc của Nghị định số 02/2010/NĐ-CP, Nghị định số 56/2005/NĐ-CP, Thông tư số 60/2005/TT-BNN, các tài liệu hướng dẫn kỹ thuật của Cục Khuyến nông, ấn phẩm nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) và danh mục tài liệu tham khảo được liệt kê tại trang 99 của giáo trình.

Kết luận

Giáo trình môn học Khuyến nông của Trường Cao đẳng Gia Lai xác lập hệ thống tri thức hoàn chỉnh về phương pháp luận và kỹ năng tác nghiệp trong công tác khuyến nông, phục vụ đào tạo nhân lực ngành Bảo vệ thực vật. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở cấu trúc lý thuyết gắn liền với thể chế quản lý nhà nước và quy trình hóa các thao tác thực địa trong giao tiếp với nông dân.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học là tiếp cận tuần tự từ nghiên cứu lịch sử, thể chế, mô hình mạng lưới và các nguyên tắc khuyến nông cơ bản; tiếp đó rèn luyện thuần thục kỹ năng giao tiếp, viết báo cáo và các bước thăm nông hộ; cuối cùng thực hành phương pháp lập kế hoạch và giám sát chương trình can thiệp nông nghiệp tại cộng đồng.

Để mở rộng kiến thức, người học cần đối chiếu nội dung giáo trình với các văn bản pháp quy hiện hành, các tài liệu tham khảo chuyên ngành tại trang 99 và các hướng dẫn kỹ thuật trên cổng thông tin của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH GIA LAI TRƢỜNG CAO ĐẲNG GIA LAI GIÁO TRÌNH MÔN HỌC : KHUYẾN NÔNG NGÀNH/NGHỀ: BẢO VỆ THỰC VẬT TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG (Ban hành kèm theo Quyết định số: 943/QĐ-TCĐGL ngày 25 tháng 10 năm 2022 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Gia Lai) Gia Lai, t n 9 năm 2022 1 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nội bộ phục vụ công tác giảng dạy và đào tạo hệ ngành Bảo vệ thực vật. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. 2 LỜI GIỚI THIỆU Khuyến nông là môn khoa học nhằm cung cấp cho người học những kiến thức cơ bản về khuyến nông, cách tiếp cận nông dân, các phương pháp khuyến nông. Trong quá trình biên soạn tác giả đã cố gắng thể hiện nội dung ngắn ngọn lôgíc và đảm bảo nội dung kiến thức, kỹ năng cần đạt được theo mục tiêu của mô đun.

Đây là cuốn giáo trình nội bộ được biên soạn công phu, nhưng chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót. Vì vậy chúng tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của đồng nghiệp và các độc giả. Xin chân thành cảm ơn 3 MỤC LỤC TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN. 1 LỜI GIỚI THIỆU.

3 CHƢƠNG I: ĐẠI CƢƠNG VỀ KHUYẾN NÔNG. Vài nét về lƣợc sử phát triển khuyến nông. Khái niệm về công tác khuyến nông. Vai trò nhiệm vụ của công tác khuyến nông.

23 CHƢƠNG II: PHƢƠNG PHÁP KHUYẾN NÔNG VÀ CÁC BIỆN PHÁP TIẾP CẬN VỚI NÔNG DÂN. Các phƣơng pháp khuyến nông. Các biện pháp tiếp cận với nông dân. Thực hiện phƣơng pháp.

81 CHƢƠNG III: PHƢƠNG PHÁP LẬP KẾ HOẠCH VÀ ĐÁNH GIÁ CHƢƠNG TRÌNH KHUYẾN NÔNG. Phƣơng pháp lập kế hoạch chƣơng trình khuyến nông. Đánh giá chƣơng trình khuyến nông. 95 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

99 4 CHƢƠNG I: ĐẠI CƢƠNG VỀ KHUYẾN NÔNG Giới t iệu: Chƣơng 1 giúp cho sinh viên có một cách nhìn khái quát về khuyến nông, công tác khuyến nông và vai trò của khuyến nông trong nông nghiệp Mục tiêu: - Trình bày những kiến thức chung về khuyến nông - Trình bày đƣợc vai trò và chức năng của khuyến nông, sự cần thiết của khuyến nông trong sản xuất nông nghiệp 1. Vài nét về lƣợc sử p t triển k uyến nôn * Khuyến nông trƣớc khi có hệ thống khuyến nông quốc gia của các nƣớc. Con ngƣời chúng ta đã biết các hoạt động khuyến nông từ nhiều ngàn năm nay, ngay khi con ngƣời biết đến sản xuất nông nghiệp trồng trọt, chăn nuôi,. Để đạt đƣợc mục tiêu này, mục tiêu khác, bằng cách này, cách khác con ngƣời đã hành động sao cho nông nghiệp ngày càng phát triển để thoả mãn nhu cầu của cuộc sống của con ngƣời.

Đó là thực tế ai ai cũng thừa nhận. *Để góp phần đắc lực cho nông nghiệp phát triển, một số nƣớc đã sớm nhận thấy cần có tổ chức khuyến nông. Mần móng để hình thành nên các tổ chức khuyến nông nhà nƣớc của các quốc gia của một hoặc từ một số các tổ chức nhƣ: - Các hội, Hiệp hội. của nông dân.

Ví dụ: 1723- Hội những ngƣời cải tiến kiến thức nông nghiệp ở Scotlan. 1764- Hội nông nghiệp ở Đức. 1765- Hội kinh tế ở Nga. 1853- Hội nông dân ở Mỹ,.

- Các tổ chức khác ở nông thôn. Ví dụ: HTX sản xuất, Hội tín dụng của nông dân, Câu lạc bổ sản xuất, Hội nông dân những ngƣời cùng sở thích,. do nông dân tự lập ra. - Các tổ chức nông nghiệp của Chính phủ.

5 Ví dụ: HTX sản xuất nông nghiệp, Hội nông dân, Hội làm vƣờn,. do nhà nƣớc tổ chức. - Các cơ sở đào tạo. Các cơ sở đào tạo của các trƣờng, cảu các cơ quan nguyên cứu nhƣ các hộc viện, các trung tâm nghiên cứu,.

* Tiến độ phát triển. Nhƣ trên đã nói, mặc dù chƣa có hệ thống khuyến nông quốc gia nhƣng con ngƣời đã biết hoạt động khuyến nông nhiều ngàn năm nay dƣới hình thức này hình thức khác, bằng cách này hay cách khác để đạt đƣợc mục tiêu nhƣ họ mong muốn. Để tăng cƣờng phát triển nông nghiệp, nông thôn ngày càng đổi mới, Chính phủ các nƣớc đã thành lập các hệ thống khuyến nông quốc gia. Hệ thống khuyến nông của các quốc gia bắt đầu hình thành từ mấy trăm năm nay.

Theo thống kê của Tazima, một chuyên gia khuyến nông Nhật Bản vào cuối thế kỷ 20 cho thấy: - Từ thế kỷ 17 – 19 có 8 nƣớc - Từ năm 1940 phát triển mạnh, Đến năm 1992 trên thế giới có 199 nƣớc có hệ thống khuyến nông quốc gia. Nhƣ vậy nƣớc ta là quốc gia thƣ 200 trên thế giới có hệ thống tổ chức khuyến nông vào cuối năm 1993. Lịc sử p t triển k uyến nôn t ế iới 1. Pháp Thế kỷ 15-16 đánh dấu một mốc đầu tiên trong lịch sử phát triển khoa học Pháp, vì một số công trình đã đƣợc bắt đầu ở thời kỳ này nhƣ tác phẩm Ngôi nhà nông thôn của Enstienne và Liebault nghiên cứu về kinh tế nông thôn và khoa học nông nghiệp.

Tác phẩm Diễn trường nông nghiệp của Oliver de Serres đề cập đến nhiều vấn đề trong nông nghiệp nhƣ cải tiến giống cây trồng vật nuôi. Thế kỷ 18, cụm từ Phổ cập nông nghiệp (Vulgazigation Argicole), hoặc chuyển giao kỹ thuật đến ngƣời nông dân (Transfert des Technologies Agricoles au Payan) đƣợc sử dụng phổ biến. 6 Giai đoạn từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất đến nay (1914- 1918). Trung tâm CETA (Centre d’Etuder Techniques Agricoles) nghiên cứu kỹ thuật nông nghiệp đầu tiên đƣợc tổ chức do sáng kiến của nông dân vùng Pari hoạt động với nguyên tắc: Ngƣời nông dân có trách nhiệm và chủ động trong công việc Sáng kiến từ cơ sở Hoạt động nhóm rất quan trọng Đây là một phƣơng pháp hết sức độc đáo thời bấy giờ, ngƣời nông dân đƣợc quyền tham gia tích cực vào công việc của nông trại, họ chủ động tìm ra các giải pháp thích hợp với sự hỗ trợ của các kỹ sƣ nông nghiệp.

Mỹ Năm 1845 tại Ohio, N. Townshned Chủ nhiệm khoa Nông học đề xuất việc tổ chức những câu lạc bộ nông dân tại các quận huyện. Những câu lạc bộ này sinh hoạt định kỳ hàng tháng, nghe giảng về những chủ đề khoa học kỹ thuật nông nghiệp, nghe báo cáo đi tham quan thực tế tại những trang trại. Đây là tiền thân của giáo dục sơ đẳng về khuyến nông tại Mỹ.

Bang New York dành 10.000 đôla cho khuyến nông đại học. Năm 1892 Trƣờng Đại học Chicago, Trƣờng Wicosin bắt đầu tổ chức chƣơng trình khuyến nông học đại học. Năm 1907, 42 Trƣờng đại học trong 39 bang đã thực hiện công tác khuyến nông. Năm 1910, 35 trƣờng Đại học đã có Bộ môn khuyến nông.

Năm 1914 Tổ chức khuyến nông đƣợc hình thành chính thức ở Mỹ, có 1861 hội nông dân với 3050150 hội viên. Thuật ngữ Extension Education đã đƣợc sử dụng để chứng tỏ rằng đối tƣợng giáo dục của trƣờng đại học không nên chỉ hạn chế ở những sinh viên do nhà trƣờng quản lý, mà nên mở rộng tới những ngƣời đang sống ở khắp nơi trên đất nƣớc. Anh Thuật ngữ University Extension hay Extension of University lần đầu tiên đƣợc sử dụng ở Anh vào những năm 1840. Những năm 1866- 1868 Thuật ngữ “Extension” và “Agricultural Extension” đƣợc sử dụng ở Anh.

Jemes Stuart thành viên của Trƣờng Đại 7 học Cambridge giảng bài cho Hiệp hội phụ nữ và Câu lạc bộ của những ngƣời làm việc ở miền Bắc nƣớc Anh. Và Jemes Stuart thƣờng đƣợc coi là “người cha đẻ của phổ cập đại học”. Năm 1876 Trƣờng Đại học Luân Đôn và năm 1878 Trƣờng Đại học Oxford cũng dạy theo chƣơng trình đào tạo này, và từ năm 1880 hoạt động này trở thành một phong trào. Ngƣời Hà lan dùng từ Voorliching mang nghĩa việc thắp sáng con đƣờng phía trƣớc để giúp mọi ngƣời nhìn thấy đƣờng đi.

Theo gƣơng Hà Lan, ngƣời Indonesia nói đến việc thắp sáng bằng ngọn đuốc (penyuluhan). Hoạt động khuyến nông ở châu Âu, Oxtraylia, New Zealand, Canada có nhiều điểm tƣơng tự nhƣ Pháp, Anh , Mỹ tuy có khác nhau chút ít. Hoạt động dịch vụ khuyến nông thƣờng bắt đầu từ các hội nông nghiệp, nó đƣợc giao trách nhiệm cho một cơ quan thuộc Bộ Nông nghiệp 1. Qu trìn ìn t àn và p t triển k uyến nôn Việt Nam * Trƣớc 1993.

- Đã từ xa xƣa Tổ tiên ta đã có những hoạt động khuyến nông. Tục truyền vua Hùng Vƣơng nƣớc Văn Lang đã dạy dân xã Minh Nông ( Vĩnh Phúc) cấy lúa. Sau đó không lâu cây lúa đã là cây trồng chủ lực. Ngƣời Văn Lang thờ Thần Nông, vị thần nông nghiệp của ngƣời Việt cổ.

-Truyền thuyết về khuyến nông nuôi tằm: Công chúa Thiều Hoa, con vua Hùng Vƣơng thứ 6 là ngƣời đã đƣa và giúp nông dân vùng bãi sông Hồng thuộc Ba Vì, Hà Tây nghề trồng dâu nuôi tằm, ƣơm tơ dệt lụa (hiện nay ở Cổ Đông, Ba Vì còn có đền thờ bà Thiều Hoa công chúa- Bà tổ của nghề trồng dâu, nuôi tằm, ƣơm tơ dệt lụa của Việt Nam). Điều này đã chứng minh rằng đã gần 3000 năm trƣớc cha ông ta đã biết làm công tác khuyến nông. Từ khi có chữ viết, lịch sử đƣợc ghi lại với nhiều dẫn chứng cho thấy công tác khuyến nông đã đƣợc ông cha ta rất quan tâm. - Năm 981, thời Đinh – Lê đã có phong tục ”Lễ hạ điền” của nhà vua.

Nhà Vua chọn ngày , giờ khắc đẹp đầu năm xuống đồng cày sá đất đầu tiên, Hoàng hậu ngồi quay tơ dệt lụa. Hành cử này của nhà Vua và Hoàng hậu có ý nghĩa rất lớn khích lệ mọi ngƣời 8 dân ra sức tăng gia sản xuất, cầumong một năm mới sản xuất nông nghiệp bội thu. Sau này Bác Hồ cũng học tập cha ông xƣa: Bác Hồ những năm sau giải phóng miền Bắc 1954, cứ vào ngày đẹp đầu xuân Bác trồng cây và tƣới nƣớc cho cây. Năm 1964 Đảng và Nhà nƣớc phát động phong trào ”Trồng cây xanh Bác Hồ” rất sôi nổi và rộng khắp miền Bắc.

- 4/1945, Hồ Chủ Tịch trong lễ bế giảng khoá chỉnh huấn cán bộ tại Việt Bắc, Ngƣời đã căn dặn các cán bộ ta trƣớc khi ra về: ”Các chú ra về phải làm tốt công tác khuyến nông, ra sức phát triển nông nghiệp, chống giặc đói, diệt giặc dốt”, ngƣời ngƣời thực hiện ”hũ gạo tiết kiệm”. - 1950 – 1957, chủ yếu năm 1955 – 1956 chúng ta thực hiện cải cách ruộng đất (CCRĐ), thực hiện khẩu hiệu ”ngƣời cày có ruộng”. Đây là cuộc cách mạng lớn chƣa từng có trông lịch sử phát triển nông nghiệp nƣớc ta. Chúng ta đã tịch thu hơn 81 vạn ha ruộng đất của địa chủ với 1.