Giáo trình Đường lối đối ngoại của Việt Nam (Đại học chính trị) - PGS. Nguyễn Thị Thúy Hà

Tài liệu tổng hợp về đường lối đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam. Phân tích nguyên tắc, mục tiêu và phương hướng phát triển quan hệ quốc tế trong giai đoạn

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Vĩnh Thanh
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Đường lối đối ngoại của Việt Nam
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình đường lối đối ngoại sửa

Giáo trình đường lối đối ngoại sửa là tài liệu học thuật do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn. PGS. Nguyễn Thị Thúy Hà chủ biên. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phát hành năm 2018. Tài liệu phục vụ Chương trình Đại học chính trị. Nội dung trình bày đường lối đối ngoại của Việt Nam qua các thời kỳ. Sách bám sát thực tiễn cách mạng và lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin. Bối cảnh ra đời gắn liền với giai đoạn sau đổi mới. Việt Nam trải qua hơn 30 năm đổi mới toàn diện. Đất nước đạt nhiều thắng lợi to lớn. Vị thế quốc gia trong khu vực và quốc tế ngày càng nâng cao. Giáo trình nhấn mạnh phương châm độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển. Tài liệu giúp học viên nắm vững cơ sở lý luận. Người học hiểu rõ tiến trình lãnh đạo đối ngoại của Đảng. Đây là nguồn tham khảo quan trọng cho nghiên cứu và giảng dạy chính trị.

1.1. Nguồn gốc và đơn vị biên soạn giáo trình

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh chỉ đạo biên soạn giáo trình. Học viện Chính trị Khu vực I trực tiếp thực hiện. PGS. Nguyễn Thị Thúy Hà giữ vai trò chủ biên. Tập thể tác giả gồm nhiều phó giáo sư, tiến sĩ và thạc sĩ. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản năm 2018. Tài liệu hướng tới học viên chuyên ngành chính trị. Mục tiêu là phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và học tập. Sách được cập nhật cả lý luận lẫn thực tiễn. Đây là công trình tập thể có giá trị học thuật cao.

1.2. Mục tiêu và đối tượng sử dụng tài liệu

Giáo trình hướng đến học viên Chương trình Đại học chính trị. Tài liệu cung cấp nền tảng lý luận về quan hệ quốc tế. Người học hiểu rõ chính sách đối ngoại của Việt Nam. Nội dung giúp phân tích bối cảnh thế giới biến động phức tạp. Sách trang bị kỹ năng dự báo chiến lược và sách lược. Đối tượng chính là giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên. Tài liệu còn phục vụ cán bộ làm công tác đối ngoại. Cách tiếp cận bám sát đường lối của Đảng. Giáo trình giúp người đọc nắm bắt xu thế hội nhập toàn cầu.

II. Phân tích bối cảnh quốc tế trong giáo trình đối ngoại

Giáo trình đường lối đối ngoại sửa phân tích bối cảnh quốc tế đầy biến động. Chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô sụp đổ. Chủ nghĩa xã hội thế giới tạm thời lâm vào thoái trào. Tương quan lực lượng thay đổi bất lợi cho phong trào cách mạng. Tình hình thế giới diễn biến phức tạp, mau lẹ và khó lường. Toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ. Tính tùy thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ngày càng sâu sắc. Các nước phải điều chỉnh chiến lược và chính sách ngoại giao. Mục tiêu là phát triển đất nước và nâng cao vị thế. Tuy vậy, xu thế hòa bình, ổn định, hội nhập vẫn là chủ đạo. Xu thế này chi phối đời sống quốc tế. Giáo trình chỉ ra nhiều thách thức mới. Quan hệ quốc tế là lĩnh vực phức tạp và nhạy cảm. Vấn đề biến động nhanh chóng, khó đoán định. Việc nghiên cứu quốc tế trở nên cấp thiết. Dự báo đúng đắn giúp xây dựng sách lược linh hoạt và sáng tạo.

2.1. Tác động của sự sụp đổ chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô

Sự sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô là sự kiện lớn. Đông Âu cũng rơi vào khủng hoảng tương tự. Lòng tin vào đảng cộng sản giảm sút. Một bộ phận người dân hoài nghi chủ nghĩa Mác - Lênin. Đây là nguyên nhân quan trọng dẫn đến khủng hoảng. Tương quan lực lượng thế giới thay đổi bất lợi. Phong trào cách mạng và tiến bộ chịu nhiều tổn thất. Giáo trình phân tích sâu nguyên nhân và hệ quả. Bài học rút ra có giá trị cho đường lối đối ngoại Việt Nam. Tài liệu nhấn mạnh sự cảnh giác trước biến động.

2.2. Xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế

Toàn cầu hóa trở thành xu thế chủ đạo của thời đại. Các quốc gia ngày càng phụ thuộc lẫn nhau. Hòa bình, ổn định và phát triển là dòng chảy chính. Hợp tác quốc tế mở rộng trên nhiều lĩnh vực. Việt Nam phải thích ứng với môi trường mới. Hội nhập đòi hỏi điều chỉnh chính sách đối ngoại. Tài liệu phân tích cơ hội và thách thức song hành. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng. Giáo trình chỉ rõ yêu cầu nâng cao nội lực. Sự kết hợp sức mạnh dân tộc và thời đại là then chốt.

III. Phương pháp tiếp cận đường lối đối ngoại Việt Nam

Giáo trình đường lối đối ngoại sửa trình bày phương pháp tiếp cận khoa học. Cơ sở lý luận là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Tư tưởng của V. Lênin về quan hệ giữa các dân tộc giữ vai trò nền tảng. Tinh thần này thể hiện trong Hiến chương Liên hợp quốc. Phương châm đối ngoại là độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển. Việt Nam là bạn, là đối tác tin cậy của cộng đồng quốc tế. Đất nước là thành viên có trách nhiệm. Phương pháp đề cao kết hợp nội lực và ngoại lực. Sự kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại là nguyên tắc. Tận dụng thời cơ và đẩy lùi thách thức là mục tiêu. Giáo trình bám sát thực tiễn cách mạng. Tài liệu kết hợp lý luận với phân tích lịch sử. Cách tiếp cận đa chiều giúp dự báo chiến lược. Người học rèn luyện tư duy phản biện. Phương pháp này bảo đảm tính khoa học và thực tiễn cao.

3.1. Cơ sở lý luận chủ nghĩa Mác Lênin

Chủ nghĩa Mác - Lênin là nền tảng tư tưởng của giáo trình. Tư tưởng của V. Lênin về quan hệ giữa các dân tộc rất quan trọng. Nguyên tắc này được kiểm nghiệm trong thực tiễn cách mạng. Nó dần trở thành thông lệ quốc tế. Tinh thần bình đẳng về chủ quyền được đề cao. Giải quyết tranh chấp bằng hòa bình là nguyên tắc cốt lõi. Không can thiệp vào công việc nội bộ nước khác. Hiến chương Liên hợp quốc thể hiện tinh thần này. Giáo trình vận dụng sáng tạo lý luận vào điều kiện Việt Nam. Lý luận gắn chặt với thực tiễn đối ngoại.

3.2. Phương châm độc lập tự chủ và hợp tác

Phương châm đối ngoại nhất quán là độc lập và tự chủ. Hòa bình, hợp tác và phát triển là định hướng xuyên suốt. Việt Nam chủ trương là bạn với mọi quốc gia. Đất nước là đối tác tin cậy của cộng đồng quốc tế. Vai trò thành viên có trách nhiệm được khẳng định. Phương châm này góp phần vào hòa bình thế giới. Độc lập dân tộc và tiến bộ xã hội là mục tiêu. Tài liệu phân tích cách vận dụng linh hoạt phương châm. Đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ là hướng đi. Vị thế quốc gia nhờ đó ngày càng nâng cao.

IV. Kết luận và ứng dụng giáo trình đối ngoại sửa

Giáo trình đường lối đối ngoại sửa có giá trị học thuật và thực tiễn lớn. Tài liệu hệ thống hóa đường lối đối ngoại của Việt Nam. Nội dung bám sát chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Sách giúp học viên nắm vững cơ sở lý luận. Người học hiểu rõ bối cảnh quốc tế phức tạp. Giáo trình rèn luyện kỹ năng phân tích và dự báo. Ứng dụng đầu tiên là phục vụ giảng dạy chính trị. Tài liệu là nguồn tham khảo cho nghiên cứu chuyên sâu. Cán bộ đối ngoại vận dụng vào thực tiễn công tác. Sách hỗ trợ xây dựng chiến lược và sách lược. Việt Nam tiếp tục nâng cao vị thế quốc tế. Phương châm độc lập, tự chủ vẫn là kim chỉ nam. Giáo trình cần được bổ sung và cập nhật thường xuyên. Quan hệ quốc tế biến động đòi hỏi tài liệu luôn mới. Đây là công cụ quan trọng cho đào tạo nguồn nhân lực chính trị.

4.1. Giá trị thực tiễn trong đào tạo chính trị

Giáo trình phục vụ trực tiếp Chương trình Đại học chính trị. Tài liệu trang bị kiến thức nền tảng cho học viên. Người học hiểu sâu đường lối đối ngoại của Đảng. Sách hỗ trợ giảng viên trong công tác giảng dạy. Nội dung giúp nghiên cứu sinh phát triển luận điểm. Cán bộ đối ngoại áp dụng vào thực tiễn công việc. Giáo trình rèn luyện tư duy chiến lược. Người học nắm bắt xu thế hội nhập quốc tế. Tài liệu góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng. Giá trị thực tiễn được khẳng định qua nhiều khóa học.

4.2. Định hướng cập nhật và phát triển tài liệu

Quan hệ quốc tế biến động nhanh và khó đoán định. Giáo trình cần thường xuyên bổ sung lý luận mới. Thực tiễn đối ngoại đòi hỏi cập nhật liên tục. Nhóm biên soạn sẵn sàng tiếp thu ý kiến đóng góp. Mục tiêu là hoàn thiện nội dung tài liệu. Các vấn đề mới của thế giới cần được phản ánh. Xu thế toàn cầu hóa đặt ra yêu cầu cập nhật. Tài liệu hướng tới tính khoa học và hiện đại. Việc phát triển giáo trình bảo đảm tính thời sự. Đây là cơ sở cho các lần tái bản sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 2 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ KHU VỰC I PGS. NGUYỄN THỊ THÚY HÀ (Chủ biên) GIÁO TRÌNH ĐƯỜNG LỐI ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM (Dành cho Chương trình Đại học chính trị) NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT HÀ NỘI - 2018 3 CHỈ ĐẠO BIÊN SOẠN: PGS. NGUYỄN VĨNH THANH TS. ĐẬU TUẤN NAM PGS. HOÀNG VĂN HOAN TẬP THỂ BIÊN SOẠN: PGS. NGUYỄN THỊ THÚY HÀ (Chủ biên) PGS. PHẠM THÀNH DUNG TS. PHẠM THANH HÀ TS. ĐINH THANH TÚ ThS. CHU THỊ NHỊ ThS. NGUYỄN BÍCH HẰNG ThS. LÊ THẾ LÂM ThS. TRẦN THỊ THANH TÂM ThS. TRẦN THỊ HUYỀN TRANG 4 LỜI NÓI ĐẦU Sau sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô, chủ nghĩa xã hội thế giới tạm thời lâm vào tình trạng thoái trào, tương quan lực lượng thay đổi bất lợi cho phong trào cách mạng và tiến bộ. Trong những thập niên cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, tình hình thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp, mau lẹ và khó lường, tác động đến tất cả các quốc gia dân tộc, trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Các quốc gia đều phải điều chỉnh chiến lược và chính sách ngoại giao nhằm phát triển đất nước, nâng cao vị thế và thích ứng với một thế giới toàn cầu hóa mạnh mẽ, tính tùy thuộc lẫn nhau ngày càng sâu sắc. Tuy vậy, xu thế hòa bình, ổn định hội nhập và phát triển vẫn là chủ đạo, chi phối đời sống quốc tế. Ở Việt Nam, sau hơn 30 năm thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, chúng ta đã thu được những thắng lợi to lớn, có ý nghĩa quan trọng, tạo tiền đề để bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Thực tiễn cách mạng cho thấy, sự kết hợp sức mạnh dân tộc với thời đại, nội lực và ngoại lực nhằm tận dụng thời cơ, đẩy lùi thách thức trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển đất nước. Đó cũng là một trong những bài học xuyên suốt tiến tình lãnh 5 đạo cách mạng của Đảng ta. Trong bối cảnh quốc tế mới, thực hiện phương châm đối ngoại đối lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; là bạn, là đối tác tin cậy và thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, góp phần vào sự nghiệp hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội trên thế giới, vị thế của Việt Nam trong khu vực và quốc tế ngày càng được nâng cao. Do vậy, việc nghiên cứu quốc tế để có dự báo chiến lược và sách lược đối ngoại đúng đắn sáng tạo, linh hoạt là vấn đề có ý nghĩa quan trọng. Nhằm phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu, học tập của học viên chuyên ngành chính trị của Học viện Khu vực I, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản Giáo trình Đường lối đối ngoại của Việt Nam (Dành cho Chương trình Đại học chính trị) do PGS. Nguyễn Thị Thúy Hà chủ biên. Quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại là lĩnh vực phức tạp, nhạy cảm, biến động nhanh chóng, khó đoán định, đòi hỏi phải thường xuyên bổ sung, cập nhật cả về lý luận và thực tiễn. Do vậy, mặc dù đã có nhiều cố gắng bổ sung, cập nhật thông tin mới, nhưng nội dung cuốn sách khó tránh khỏi hạn chế, thiếu sót. Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của bạn đọc để cuốn sách được hoàn thiện hơn. Xin trân trọng giới thiệu giáo trình với bạn đọc. Tháng 8 năm 2018 NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT 6 7 Bài 1 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VÀ XU THẾ LỚN CỦA THẾ GIỚI TRONG THỜI ĐẠI NGÀY NAY I- THỜI ĐẠI MỚI MỞ ĐẦU TỪ CÁCH MẠNG THÁNG MƯỜI NGA (1917) 1. Phương pháp tiếp cận về thời đại Trong lịch sử, đã có nhiều nhà tư tưởng, khoa học bàn đến vấn đề thời đại. Thời đại được tiếp cận, xem xét từ nhiều góc độ khác nhau nên thuật ngữ “thời đại” cũng được dùng gắn liền với các cách tiếp cận đó: - Chỉ một giai đoạn hay một thời kỳ nào đó trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định, như: thời đại chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, thời đại chủ nghĩa tư bản độc quyền, thời đại đế quốc chủ nghĩa trong hình thái kinh tế tư bản chủ nghĩa; - Chỉ một chế độ xã hội nhất định, với ý nghĩa đó lịch sử xã hội loài người được chia thành: thời đại cộng sản nguyên thủy, thời đại chiếm hữu nô lệ, thời đại phong kiến.; 8 - Chỉ một thời kỳ phát triển của xã hội, như: thời đại mẫu hệ, thời đại phụ hệ.; - Chỉ một thời kỳ phát triển của công cụ sản xuất của xã hội, như: thời đại đồ đá, thời đại đồ đồng, thời đại cơ khí.; - Chỉ một giai đoạn phát triển nào đó của nền văn minh cho rằng lịch sử loài người thực chất là sự thay thế các nền văn minh khác nhau như thời đại văn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp và văn minh tin học.; - Chỉ các giai đoạn phát triển theo góc độ nhân chủng học, như: thời đại mông muội, thời đại dã man, thời đại văn minh. Những cách xem xét trên đều xuất phát từ góc độ nghiên cứu chuyên ngành hẹp như: công cụ sản xuất, lực lượng sản xuất, nền văn minh. mà chưa khái quát được quy luật vận động của lịch sử xã hội loài người cũng như bản chất của quá trình đó. Đối với chúng ta, học thuyết Mác - Lênin về lý luận hình thái kinh tế - xã hội là cơ sở khoa học mang bản chất cách mạng để xem xét thời đại. Lý luận về hình thái kinh tế - xã hội mácxít chỉ rõ quy luật chi phối xuyên suốt quá trình phát triển của xã hội loài người là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Theo đó, lịch sử xã hội loài người là tiến trình thay thế các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao là tất yếu khách quan. 9 Trong mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi thời đại cần phải xác định được giai cấp nào là trung tâm, động lực chủ yếu chi phối sự vận động của thời đại. Ăngghen cho rằng, hình thái kinh tế tư bản chủ nghĩa đó là thời đại của giai cấp tư sản. Giai cấp tư sản là trung tâm có vai trò lịch sử thay thế hình thái kinh tế - xã hội phong kiến, xác lập chế độ tư bản chủ nghĩa. Ăngghen phát hiện và khẳng định vai trò, sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản. Giai cấp vô sản là con đẻ của nền đại công nghiệp, là giai cấp tiên tiến nhất, cách mạng và triệt để nhất có sứ mệnh lịch sử xóa bỏ chủ nghĩa tư bản, xây dựng xã hội mới - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Thời đại hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa bị thay thế bởi hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa là quá trình tất yếu khách quan. Đó là quy luật tiến hóa của xã hội loài người. Quá trình thay thế hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa bằng hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa là quá trình lâu dài, đan xen, phức tạp, gay go và quyết liệt trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Đó là thời kỳ quá độ lâu dài, trải qua những giai đoạn, bước đi, hình thức và biện pháp quá độ thích hợp. Tóm lại, cơ sở khoa học duy nhất đúng đắn để xác định thời đại trong tiến trình lịch sử nhân loại là lý luận về hình thái kinh tế - xã hội mácxít. Lý luận này khẳng định, hình thái kinh tế - xã hội nhất định trong 10 từng giai đoạn lịch sử, gắn với hình thái đó là chế độ xã hội nhất định, trong đó quan hệ sản xuất đặc trưng của chế độ xã hội đó phù hợp với trình độ và tính chất của lực lượng sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng tương ứng. Xác định đúng đắn cơ sở lý luận và thực tiễn về thời đại là vấn đề có tầm quan trọng chiến lược đối với mỗi đảng cách mạng và mỗi quốc gia dân tộc. Vì khi đó “chúng ta mới có thể định ra đúng đắn sách lược của chúng ta; và chỉ có dựa trên cơ sở hiểu biết những đặc điểm cơ bản của thời đại, chúng ta mới có thể tính đến những đặc điểm chi tiết của nước này hay nước nọ”1. Quan niệm về thời đại Học thuyết Mác - Lênin đã chỉ ra cơ sở, lý luận và thực tiễn về thời đại. Đó là tiền đề phân biệt thời đại này với thời đại khác, xác định quan niệm, nội dung, tính chất, đặc điểm, xu hướng và mâu thuẫn của thời đại. Nhận thức đầy đủ về thời đại có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với mỗi Đảng Cộng sản và mỗi quốc gia dân tộc nhằm định hướng chiến lược, sách lược phát triển đúng hướng. Tư tưởng cơ bản của V. Lênin về quan niệm thời đại bao hàm việc xác định nội dung, đặc điểm, xu 1 . Lênin: Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, t. 11 hướng phát triển của thời đại và quan trọng hơn là xác định giai cấp nào ở vị trí trung tâm của thời đại. Những nội dung đó là một thể thống nhất biện chứng, là căn cứ xác định và phân biệt thời đại này với một thời đại khác. Quan niệm về thời đại dùng để chỉ sự phân kỳ lịch sử xã hội trong tiến trình phát triển của lịch sử xã hội loài người theo những nội dung và tiêu chí nhất định. Như vậy, thời đại chính là thời kỳ lịch sử nhất định được thể hiện đặc trưng khác về chất so với thời kỳ lịch sử trước đó và được đánh dấu ở một mốc lịch sử nhất định. Quan niệm, nội dung, mâu thuẫn của thời đại hiện nay Học thuyết Mác - Lênin đã chỉ cho chúng ta phương pháp luận khoa học để phân tích, xác định thời đại hiện nay với nội dung, tính chất và mâu thuẫn của thời đại. Thời đại hiện nay là thời đại gắn liền với sự ra đời của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Đó là quá trình lịch sử lâu dài, gay go và phức tạp, quanh co và khúc khuỷu, đan xen giữa cái cũ và mới, cái cũ bị thất bại song chưa bị tiêu diệt hẳn, cái mới ra đời song chưa chiến thắng hẳn cái cũ. Quá trình này diễn ra trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, từ cơ sở hạ tầng đến kiến trúc thượng tầng.