Giáo trình môn Địa chất môi trường nghề Khoan khai thác dầu khí - Trường Cao đẳng Dầu khí (2022)

Giáo trình nghiên cứu địa chất môi trường nghề khoan khai thác dầu khí cao đẳng trường cao đẳng dầu khí, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên môi

• Tác giả: Ths. Phạm Thị Nụ
• Trường học: Trường Cao Đẳng Dầu Khí
• Chuyên ngành: Địa Chất Môi Trường
• Đề tài: Giáo Trình Địa Chất Môi Trường Nghề Khoan Dầu Khí
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Bà Rịa-Vũng Tàu

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẠI CƯƠNG
• 1.1. ĐỊNH NGHĨA CHUNG VỀ MÔI TRƯỜNG
• 1.2. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN
• 1.5. Các chu trình địa chất
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG ĐỊA CHẤT
• 2.1. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG (ĐTM)
• 2.2. CÁC GIAI ĐOẠN TRONG QUÁ TRÌNH ĐTM
• 2.3. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐTM
• 2.3.1. Phương pháp liệt kê
• 2.3.2. Phương pháp danh mục
• 2.3.3. Phương pháp ma trận (matrix)
• 2.3.4. Phương pháp chồng gối thông tin (overlays)
• 2.3.5. Phương pháp sơ đồ mạng lưới
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC VẤN ĐỀ VỀ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 3.1. TÀI NGUYÊN NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.2. CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC NƯỚC MẶT
• 3.3. CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC NƯỚC DƯỚI ĐẤT
• 3.3.1. Ô nhiễm nước do hoạt động khai thác nước dưới đất
• 3.3.2. Biến dạng mặt đất
• 3.4. BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG DẦU KHÍ
• 4.1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG DẦU KHÍ Ở VIỆT NAM
• 4.2. CÁC VẤN ĐỀ VỀ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC, VẬN CHUYỂN VÀ CHẾ BIẾN DẦU KHÍ
• 4.2.1. Các vấn để môi trường liên quan đến hoạt động khoan thăm dò và khai thác dầu khí
• 4.2.2. Các vấn đề môi trường liên quan đến khai thác và vận chuyển
• 4.2.3. Các vấn đề môi trường liên quan đến tàng trữ và chế biến
• 4.3. TAI BIẾN TRÀN DẦU
• 4.3.1. Các dạng ô nhiễm do tràn dầu
• 4.3.2. Tác động của tràn dầu đến môi trường
• 4.3.3. Các phương pháp xử lý dầu tràn
• 4.3.4. Biện pháp khắc phục sự cố tràn dầu tại Việt Nam
• 4.4. QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG DẦU KHÍ
• 4.4.1. Đánh giá tác động môi trường
• 4.4.2. Các biện pháp quản lý
• 4.4.3. Các biện pháp kỹ thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Địa Chất Môi Trường Nghề Khoan Dầu Khí

Giáo trình Địa Chất Môi Trường Nghề Khoan Dầu Khí là tài liệu quan trọng trong chương trình đào tạo nghề khoan khai thác dầu khí. Tài liệu này cung cấp kiến thức cơ bản về địa chất môi trường, giúp học viên hiểu rõ các vấn đề liên quan đến môi trường trong hoạt động khai thác dầu khí. Nội dung giáo trình được biên soạn dựa trên nhiều tài liệu tham khảo và có sự liên kết chặt chẽ giữa các chương. Việc nắm vững kiến thức trong giáo trình này là cần thiết để đảm bảo an toàn và hiệu quả trong quá trình khai thác tài nguyên.

1.1. Định nghĩa và vai trò của Địa Chất Môi Trường

Địa chất môi trường là lĩnh vực nghiên cứu các yếu tố tự nhiên và nhân tạo ảnh hưởng đến môi trường sống. Nó giúp xác định các vấn đề môi trường trong khai thác tài nguyên, từ đó đưa ra các giải pháp bảo vệ môi trường hiệu quả.

1.2. Mục tiêu của giáo trình Địa Chất Môi Trường

Mục tiêu của giáo trình là trang bị cho học viên những kiến thức cần thiết về địa chất môi trường, từ đó nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường trong ngành khoan dầu khí.

II. Các thách thức trong ngành khoan dầu khí và môi trường

Ngành khoan dầu khí đối mặt với nhiều thách thức liên quan đến môi trường. Các hoạt động khai thác có thể gây ra ô nhiễm nước, không khí và đất. Việc hiểu rõ các thách thức này là rất quan trọng để phát triển các biện pháp quản lý môi trường hiệu quả. Các vấn đề như tràn dầu, ô nhiễm nước ngầm và khí thải từ các hoạt động khoan là những vấn đề cần được giải quyết kịp thời.

2.1. Ô nhiễm do hoạt động khoan dầu khí

Hoạt động khoan dầu khí có thể gây ra ô nhiễm nghiêm trọng cho môi trường. Ô nhiễm nước và không khí từ các chất thải trong quá trình khai thác là những vấn đề cần được chú ý.

2.2. Tác động của tràn dầu đến môi trường

Tràn dầu là một trong những sự cố nghiêm trọng nhất trong ngành khoan dầu khí. Tác động của nó đến hệ sinh thái và sức khỏe con người là rất lớn, đòi hỏi các biện pháp khắc phục hiệu quả.

III. Phương pháp đánh giá tác động môi trường trong khoan dầu khí

Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) là một phần quan trọng trong quy trình khai thác dầu khí. Các phương pháp ĐTM giúp xác định và đánh giá các tác động của hoạt động khoan đến môi trường. Việc áp dụng các phương pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo tính bền vững trong khai thác tài nguyên.

3.1. Các phương pháp ĐTM phổ biến

Có nhiều phương pháp ĐTM được sử dụng trong ngành khoan dầu khí, bao gồm phương pháp liệt kê, phương pháp danh mục và phương pháp ma trận. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng.

3.2. Quy trình thực hiện ĐTM

Quy trình thực hiện ĐTM bao gồm các bước như thu thập thông tin, phân tích tác động và lập báo cáo. Việc thực hiện đúng quy trình sẽ giúp đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của ĐTM.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình Địa Chất Môi Trường

Giáo trình Địa Chất Môi Trường không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong ngành khoan dầu khí. Học viên có thể áp dụng các kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề môi trường trong thực tế. Việc áp dụng kiến thức này sẽ giúp nâng cao hiệu quả khai thác và bảo vệ môi trường.

4.1. Các dự án nghiên cứu và ứng dụng

Nhiều dự án nghiên cứu đã được thực hiện để áp dụng kiến thức từ giáo trình vào thực tiễn. Các dự án này giúp cải thiện quy trình khai thác và giảm thiểu tác động đến môi trường.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng

Kết quả từ các nghiên cứu cho thấy việc áp dụng kiến thức địa chất môi trường có thể giúp giảm thiểu ô nhiễm và nâng cao hiệu quả khai thác dầu khí.

V. Kết luận và tương lai của giáo trình Địa Chất Môi Trường

Giáo trình Địa Chất Môi Trường Nghề Khoan Dầu Khí là một tài liệu quan trọng trong việc đào tạo nhân lực cho ngành khoan dầu khí. Tương lai của giáo trình này sẽ tiếp tục được cải tiến và cập nhật để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của ngành. Việc nâng cao chất lượng giáo trình sẽ góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững trong ngành khoan dầu khí.

5.1. Định hướng phát triển giáo trình

Giáo trình sẽ được cập nhật thường xuyên để phản ánh các kiến thức mới và các công nghệ tiên tiến trong ngành khoan dầu khí.

5.2. Tầm quan trọng của giáo trình trong tương lai

Giáo trình Địa Chất Môi Trường sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo nhân lực chất lượng cao cho ngành khoan dầu khí, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Nội dung chính

MÔ TẢ HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH ĐỊA CHẤT MÔI TRƯỜNG (NGHỀ KHOAN KHAI THÁC DẦU KHÍ)

---

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình môn học: Địa chất môi trường (Mã môn học: PETD62035) là tài liệu đào tạo chuyên môn được ban hành theo Quyết định số 211/QĐ-CĐDK ngày 01 tháng 3 năm 2022 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Dầu khí (Tập đoàn Dầu khí Việt Nam) tại Bà Rịa - Vũng Tàu. Tài liệu do ThS. Phạm Thị Nụ làm Chủ biên cùng tác giả Hoàng Trọng Quang biên soạn theo chương trình đào tạo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội.

                    CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO CAO ĐẲNG
             (Nghề: Khoan khai thác / Vận hành thiết bị KTDK)

Trong cấu trúc chương trình đào tạo nghề Khoan khai thác và nghề Vận hành thiết bị khai thác dầu khí hệ cao đẳng (tổng khối lượng 87 tín chỉ, 2040 giờ), môn học Địa chất môi trường có thời lượng 2 tín chỉ (tương đương 30 giờ đào tạo, gồm 28 giờ lý thuyết và 2 giờ kiểm tra). Môn học thuộc nhóm mô đun kỹ thuật cơ sở và được bố trí giảng dạy trước các môn học, mô đun chuyên ngành.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định cụ thể qua ba nhóm chuẩn đầu ra:

• Kiến thức (A1): Trình bày các khái niệm cơ bản về môi trường, phát triển bền vững và quy trình đánh giá tác động môi trường (ĐTM); mô tả các biến động môi trường phát sinh từ các quá trình tự nhiên hoặc từ hoạt động khai thác tài nguyên của con người.
• Kỹ năng (B1): Xây dựng quy trình xử lý kỹ thuật khi xảy ra tai biến tràn dầu.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm (C1): Hình thành tác phong làm việc khoa học, tính cẩn trọng, kỷ luật và khả năng làm việc theo nhóm trong môi trường kỹ thuật.

Cấu trúc tài liệu được thiết kế thành 4 chương theo phương pháp tiếp cận từ nguyên lý khoa học đại cương đến kỹ thuật đánh giá chuyên ngành, sau đó khảo sát các tác động môi trường trong lĩnh vực tài nguyên nước và trọng tâm là hoạt động công nghiệp dầu khí. Điểm đặc thù của giáo trình là gắn kết lý thuyết địa chất môi trường với các dữ liệu kỹ thuật thực tế của các mỏ dầu khí tại thềm lục địa Việt Nam như Bạch Hổ, Rồng, Đại Hùng, Lan Tây – Lan Đỏ.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bố trong 4 chương logic:

• Chương 1: Đại cương (2 giờ): Cung cấp định nghĩa về môi trường và địa chất môi trường; phân loại đối tượng nghiên cứu gồm các yếu tố tự nhiên nội sinh (chuyển động mảng, macma), ngoại sinh (trượt lở, sụt lún, bồi lắng, xói mòn) và hoạt động của con người; xác lập quy trình nghiên cứu 3 bước (thu thập thông tin, quan trắc biến động, xử lý thông tin - lập báo cáo) với hai công cụ chính là viễn thám (ảnh máy bay, ảnh vệ tinh Landsat, SPOT, radar ERS) và Hệ thống thông tin địa lý (GIS); trình bày 4 chu trình địa chất tự nhiên.
• Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất (5 giờ): Định nghĩa quá trình ĐTM (EIA); phân cấp 4 mức độ đánh giá (ĐTM sơ bộ, ĐTM chi tiết, xác định hiện trạng môi trường EIS, ĐTM chiến lược); mô tả quy trình ĐTM 6 bước (Đăng ký, Nghiên cứu, Hướng dẫn, Báo cáo, Thẩm định, Tư vấn); phân tích 5 phương pháp ĐTM kỹ thuật: phương pháp liệt kê, phương pháp danh mục (danh mục đơn giản, mô tả, mức độ, trọng số, câu hỏi), phương pháp ma trận (gồm ma trận định lượng Leopold 88 yếu tố với thang điểm từ 1 đến 10), phương pháp chồng gối thông tin (overlays kết hợp GIS) và phương pháp sơ đồ mạng lưới.
• Chương 3: Các vấn đề về môi trường trong khai thác tài nguyên nước (8 giờ): Khái quát số liệu khai thác nước tại Việt Nam (nguồn nước mặt chiếm 70,4% từ 98 nhà máy; nước dưới đất chiếm 29,6% từ 61 nhà máy); phân tích nguy cơ suy thoái nước mặt do hóa chất nông nghiệp, quá trình phèn hóa và rối loạn dòng chảy do hồ chứa; khảo sát 4 nguyên nhân gây ô nhiễm nước dưới đất (bố trí giếng gần nguồn ô nhiễm, phễu áp lực kéo mặn, lỗi kỹ thuật trám xi măng gây thông tầng, giếng bỏ hoang tạo cửa sổ thủy văn); giải thích cơ chế biến dạng sụt lún mặt đất do tháo khô chất lỏng; đưa ra 8 giải pháp bảo vệ tài nguyên nước.
• Chương 4: Các vấn đề môi trường trong hoạt động dầu khí (15 giờ): Khái quát 2 giai đoạn lịch sử phát triển dầu khí Việt Nam (trước và sau năm 1975); phân tích các nguồn phát thải ngoài khơi (nước vỉa yêu cầu xử lý hàm lượng dầu < 15 ppm, mùn khoan, khí thải CO2, CO, NOx, SO2, H2S); thống kê các vụ tai nạn giàn khoan và sự cố tràn dầu lịch sử; phân tích nguồn gây ô nhiễm trong chế biến lọc hóa dầu; mô tả các dạng tai biến tràn dầu (trên mặt nước, trong đất, trên mặt đất); trình bày các phương pháp xử lý dầu tràn (vật lý, hóa học, sinh học); giới thiệu hệ thống quản lý môi trường ngành dầu khí và các công nghệ kỹ thuật giảm thiểu chất thải (hệ thống xử lý mùn khoan kín Slamatoc tại mỏ Bạch Hổ và hệ thống Caisson).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết nền tảng dựa trên các nguyên lý khoa học:

• Hệ thống chu trình địa chất: Chu trình kiến tạo (tectonic cycle), chu trình đá (rock cycle), chu trình nước (hydrologic cycle) và chu trình sinh địa hóa (biogeochemical cycle).
• Hệ thống thông số đánh giá chất lượng nước: Nhu cầu oxy sinh hóa (BOD), oxy hòa tan (DO), nhu cầu oxy hóa học (COD), các hợp chất Nitơ gây phú dưỡng hóa và chỉ số vi sinh vật chỉ thị (Coliform, E. coli).
• Cơ chế ô nhiễm chất lưu và biến dạng cơ học đất đá: Sự hình thành phễu áp lực ngược tại vùng ven biển, hiện tượng thông tầng do mất liên kết trám cách ly và cơ chế tháo khô chất lỏng gây sụt lún địa tầng vĩnh viễn.
• Cơ chế sinh hóa xử lý ô nhiễm hydrocarbon: Quá trình oxy hóa bẻ mạch phân tử hydrocarbon của vi sinh vật thành CO2, nước, axit hữu cơ và sinh khối; phân biệt hai nguyên lý: Kích hoạt vi sinh vật bản địa (Biostimulation) bằng việc bổ sung N, P và Bổ sung chủng vi sinh vật ngoại lai (Bioaugmentation).

Kỹ năng phát triển

Tài liệu hướng tới việc rèn luyện các nhóm kỹ năng cụ thể:

• Kỹ năng kỹ thuật và quy trình: Thiết lập quy trình vận hành thu gom dầu tràn bằng phao quây (boom) và thiết bị hút (skimmer); ứng dụng công nghệ xử lý mùn khoan đáy biển bằng hệ thống tuần hoàn kín Slamatoc.
• Kỹ năng phân tích và đánh giá: Khả năng lập ma trận tương tác Leopold để cho điểm tác động môi trường; sử dụng sơ đồ mạng lưới để phân tích chuỗi nguyên nhân - hệ quả từ bậc I đến bậc III; ứng dụng bản đồ chồng gối dữ liệu không gian GIS.
• Kỹ năng thực hành chuyên môn: Nhận diện các nguồn phát thải tại cơ sở chế biến (khí oxit sunfua, oxit nitơ, aldehyde, amoniac, bùn thải chứa kim loại nặng Cr, Zn); kiểm soát thông số nước thải mỏ và lập báo cáo quan trắc định kỳ.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình quy định cụ thể phương pháp sư phạm đối với người dạy và nhiệm vụ học tập của người học:

                   CƠ CẤU ĐÁNH GIÁ MÔN HỌC (PETD62035)

Phương pháp tiếp cận sư phạm

• Đối với người dạy: Áp dụng phương pháp dạy học tích cực gồm thuyết trình ngắn, phương pháp vấn đáp, giảng dạy dựa trên giải quyết vấn đề (problem-based learning), giao bài tập tình huống thực tế và hướng dẫn sinh viên khai thác tài liệu chuyên ngành.
• Đối với người học: Thực hiện quy trình tự học kết hợp làm việc nhóm (mỗi nhóm từ 8 đến 10 thành viên). Mỗi thành viên chịu trách nhiệm nghiên cứu một phần chủ đề trước khi thảo luận, tổng hợp và lập báo cáo chung. Người học phải nghiên cứu trước giáo trình trước khi lên lớp và tham dự tối thiểu 70% thời lượng các buổi giảng lý thuyết (vắng quá 30% số tiết phải học lại).

Phương pháp kiểm tra và đánh giá

Quy trình đánh giá được thực hiện theo Quy chế đào tạo Cao đẳng hệ chính quy (Thông tư số 09/2017/TT-BLĐTBXH), tính theo thang điểm 10 (làm tròn một chữ số thập phân) và quy đổi sang thang điểm 4:

• Điểm đánh giá quá trình (Trọng số 40%): Bao gồm 01 cột điểm kiểm tra thường xuyên (hình thức vấn đáp sau 7 giờ giảng dạy, đánh giá chuẩn đầu ra A1, C1, C2) và 02 cột điểm kiểm tra định kỳ (hình thức tự luận hoặc trắc nghiệm sau 15 giờ và 30 giờ, đánh giá chuẩn đầu ra A1, A2, C1, C2).
• Điểm thi kết thúc môn học (Trọng số 60%): Thực hiện sau khi kết thúc 30 giờ đào tạo bằng hình thức thi viết kết hợp giữa tự luận và trắc nghiệm, đánh giá tổng hợp các chuẩn đầu ra A1, A2, B1, C1, C2.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung giáo trình phản ánh các dữ liệu thực tế và giải pháp kỹ thuật gắn liền với ngành công nghiệp dầu khí tại Việt Nam:

1. Tích hợp dữ liệu công nghiệp thực tế: Giáo trình cập nhật chi tiết tiến trình khai thác dầu khí qua các mốc thời gian: mỏ Bạch Hổ bắt đầu khai thác thương mại năm 1986; phát hiện các mỏ Rồng, Đại Hùng, Rạng Đông (JVPC), Ruby (Petronas); khai thác mỏ khí Lan Tây – Lan Đỏ; các công trình hạ tầng như Nhà máy Lọc dầu Dung Quất (khảo sát năm 1998), Cụm Khí - Điện - Đạm Cà Mau (khởi động năm 2000), Khí - Điện - Đạm Phú Mỹ (khởi công 2001, vận hành 2004).
2. Hệ thống dẫn chứng các vụ tai nạn và sự cố điển hình: Tài liệu trích dẫn các vụ tai biến giàn khoan trên thế giới (vụ nổ giàn Piper Alpha năm 1988 làm 167 người thiệt mạng, sự cố nổ giàn Deepwater Horizon năm 2010 gây thảm họa tại Vịnh Mexico) cùng các sự cố tràn dầu tại Việt Nam (vỡ đường ống dẫn dầu mỏ Bạch Hổ năm 1992 tràn 300-700 tấn dầu thô, đứt đường ống dẫn dầu mỏ Đại Hùng năm 1995 làm tràn 15,73 m3, chìm tàu Leal năm 1989 làm đổ hơn 200 tấn dầu FO, chìm tàu Promex Cita năm 1997 tại Quảng Ngãi).
3. Cập nhật giải pháp kỹ thuật xử lý chất thải đặc thù: Phân tích cơ chế vận hành của hệ thống xử lý mùn khoan kín Slamatoc trên giàn khoan Bạch Hổ (thu hồi thành phần dầu nhẹ và dẫn mùn rắn xả cách đáy biển 5m) và so sánh với hệ thống Caisson của Úc; mô tả quy trình ứng dụng chất dinh dưỡng N, P trong phương pháp sinh học kích hoạt vi sinh vật bản địa (Biostimulation).
4. Mô hình hóa hệ thống quản lý chuyên ngành: Làm rõ sơ đồ tổ chức công tác an toàn - môi trường của Tập đoàn Dầu khí Việt Nam từ cấp Tổng công ty (Phòng Khoa học - Công nghệ - Môi trường, Trung tâm Nghiên cứu phát triển an toàn và Môi trường dầu khí RDCPSE) đến cấp cơ sở (PVSC, PVEP, Đội ứng cứu sự cố tràn dầu thành lập năm 1987 của XNLD Vietsovpetro, Đội ứng cứu thuộc PTSC, Ban An toàn thuộc PCGC).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Địa chất môi trường phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp và kỹ thuật:

• Sinh viên/Học viên: Là tài liệu học tập bắt buộc đối với học viên đào tạo nghề Khoan khai thác và nghề Vận hành thiết bị khai thác dầu khí trình độ Cao đẳng tại Trường Cao đẳng Dầu khí.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học thuộc khối đại cương và kỹ thuật cơ sở trước khi học môn này, bao gồm Hóa Đại cương (Mã: PETR63001, 3 tín chỉ), Địa chất cơ sở (Mã: PETD53031, 3 tín chỉ) và An toàn vệ sinh lao động (Mã: SAEN52001, 2 tín chỉ).
• Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng giáo trình làm tài liệu chuẩn để biên soạn giáo án, thiết kế bài tập tình huống, tổ chức các buổi thảo luận nhóm và xây dựng ngân hàng câu hỏi kiểm tra, đánh giá theo chuẩn đầu ra của môn học.
• Đối tượng tham khảo: Giáo viên, cán bộ kỹ thuật, kỹ sư làm việc trong các đơn vị thành viên của Tập đoàn Dầu khí Việt Nam cần tài liệu nghiên cứu về quy chuẩn môi trường ngoài khơi, phương pháp ĐTM và quy trình ứng phó sự cố tràn dầu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho học viên trình độ Cao đẳng thuộc nghề Khoan khai thác và nghề Vận hành thiết bị khai thác dầu khí tại Trường Cao đẳng Dầu khí, đồng thời là tài liệu tham khảo cho cán bộ kỹ thuật công tác trong lĩnh vực an toàn môi trường ngành dầu khí.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học môn này?

Người học cần tích lũy các kiến thức cơ bản từ các môn học kỹ thuật cơ sở trước đó: Địa chất cơ sở (nhận biết đất đá, cấu trúc địa tầng), Hóa đại cương (hiểu các phản ứng hóa học, tính chất của hydrocarbon và hợp chất vô cơ) và An toàn vệ sinh lao động (nắm các nguyên tắc an toàn công nghiệp).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các giáo trình Địa chất môi trường thông thường là gì?

Khác với các giáo trình mang tính đại cương chung, tài liệu này tập trung chuyên sâu vào các tác động môi trường trong chuỗi hoạt động công nghiệp dầu khí (khoan thăm dò, khai thác, vận chuyển đường ống, tàng trữ và chế biến lọc hóa dầu) và giới thiệu chi tiết các giải pháp kỹ thuật đặc thù như hệ thống xử lý mùn khoan Slamatoc, các phương pháp sinh học xử lý tràn dầu và mô hình tổ chức quản lý môi trường tại các doanh nghiệp dầu khí Việt Nam.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học cần đọc trước nội dung từng chương theo đề cương, chuẩn bị các câu hỏi thảo luận, tham gia hoạt động phân tích tình huống theo nhóm từ 8-10 người, trả lời các câu hỏi ôn tập ở cuối mỗi chương và liên hệ lý thuyết với các số liệu thực tế về sự cố môi trường được trình bày trong tài liệu.

5. Giáo trình có những tài liệu tham khảo chính nào đi kèm?

Nội dung giáo trình được biên soạn dựa trên các tài liệu tham khảo chính bao gồm:

1. PGS. Huỳnh Thị Minh Hằng (2008), Địa chất môi trường, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.
2. Trần Anh Châu (1984), Địa chất đại cương, Nhà xuất bản Giáo dục.
3. Đoàn Thiên Tích (2001), Dầu khí Việt Nam, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.

---

Kết luận

Giáo trình Địa chất môi trường (Mã: PETD62035) hệ thống hóa các kiến thức cơ bản về môi trường địa chất tự nhiên, nguyên lý và quy trình đánh giá tác động môi trường (ĐTM), cùng các giải pháp quản lý và kỹ thuật bảo vệ môi trường trong khai thác tài nguyên nước và hoạt động dầu khí.

Lộ trình tiếp thu kiến thức được xây dựng theo trật tự logic: từ việc nắm vững khái niệm và phương pháp nghiên cứu đại cương (Chương 1), phương pháp luận ĐTM (Chương 2), khảo sát tác động môi trường ngành nước (Chương 3), đến nghiên cứu chuyên sâu các vấn đề ô nhiễm, sự cố tràn dầu và công nghệ xử lý trong hoạt động dầu khí ngoài khơi và chế biến (Chương 4). Người học có thể mở rộng nghiên cứu qua các văn bản quy phạm pháp luật về môi trường, các tiêu chuẩn xả thải công nghiệp và hệ thống tài liệu chuyên khảo chuyên ngành dầu khí liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Đại cương Trang 19 CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG ĐỊA CHẤT ❖ GIỚI THIỆU CHƯƠNG 2 Chương 2 là chương giới thiệu các phương pháp đánh giá tác động đến môi trường trong hoạt động địa chất để người học có được kiến thức và kỹ năng thực hành đánh giá tác động đến môi trường từ đó đưa ra các giải pháp khắc phục thích hợp. ❖ MỤC TIÊU CHƯƠNG 2 Sau khi học xong chương này, người học có khả năng: ➢ Về kiến thức: - Trình bày được các bước và các phương pháp đánh giá tác động môi trường. ➢ Về kỹ năng: - Đánh giá được tác động môi trường trong hoạt động địa chất trong thực tế.

➢ Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: - Rèn luyện ý thức tổ chức kỷ luật, thái độ nghiêm túc trong học tập. ❖ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY VÀ HỌC TẬP CHƯƠNG 2 - Đối với người dạy: sử dụng phương pháp giảng giảng dạy tích cực (diễn giảng, vấn đáp, dạy học theo vấn đề); yêu cầu người học thực hiện câu hỏi thảo luận và bài tập chương 2 (cá nhân hoặc nhóm). - Đối với người học: chủ động đọc trước giáo trình (chương 2) trước buổi học; hoàn thành đầy đủ câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống chương 2 theo cá nhân hoặc nhóm và nộp lại cho người dạy đúng thời gian quy định. ❖ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN BÀI GIẢNG CHƯƠNG 2 - Đối với người dạy: sử dụng phương pháp giảng giảng dạy tích cực (diễn giảng, vấn đáp, dạy học theo vấn đề); yêu cầu người học thực hiện câu hỏi thảo luận và bài tập chương 2 (cá nhân hoặc nhóm).

- Đối với người học: chủ động đọc trước giáo trình (chương 2) trước buổi học; hoàn thành đầy đủ câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống chương 2 theo cá nhân hoặc nhóm và nộp lại cho người dạy đúng thời gian quy định. ❖ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CHƯƠNG 2 - Phòng học chuyên môn hóa/nhà xưởng: Không Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 20 - Trang thiết bị máy móc: Máy chiếu và các thiết bị dạy học khác - Học liệu, dụng cụ, nguyên vật liệu: Chương trình môn học, giáo trình, tài liệu tham khảo, giáo án, phim ảnh, và các tài liệu liên quan. - Các điều kiện khác: Không có ❖ KIỂM TRA VÀ ĐÁNH GIÁ CHƯƠNG 2 - Nội dung: ✓ Kiến thức: Kiểm tra và đánh giá tất cả nội dung đã nêu trong mục tiêu kiến thức ✓ Kỹ năng: Đánh giá tất cả nội dung đã nêu trong mục tiêu kĩ năng. ✓ Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Trong quá trình học tập, người học cần: + Nghiên cứu bài trước khi đến lớp + Chuẩn bị đầy đủ tài liệu học tập.

+ Tham gia đầy đủ thời lượng môn học. + Nghiêm túc trong quá trình học tập. - Phương pháp: ✓ Điểm kiểm tra thường xuyên: 1 điểm kiểm tra (hình thức: vấn đáp) ✓ Kiểm tra định kỳ lý thuyết: không có ❖ NỘI DUNG CHƯƠNG 2 2. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG (ĐTM) Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) xuất phát từ gốc tiếng Anh – Environment Impact Assessment.

ĐTM có thể được định nghĩa như sau: “ĐTM là một quá trình xác định và đánh giá các ảnh hưởng trên môi trường do các yếu tố tác động phát sinh từ sự thay đổi chất lượng môi trường. Về bản chất, ĐTM là xác định các khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe, đến kinh tế- xã hội và đến môi trường tự nhiên của một dự án nhằm xây dựng kế hoạch kiểm tra, giám sát và làm giảm thiểu khả năng tác động xấu của dự án" Như vậy, về bản chất, ĐTM vừa là một thủ tục đảm bảo công tác quản lý môi trường vừa là một phương pháp khoa học (bao gồm công tác phân tích và đánh giá). Công tác ĐTM có thể thực hiện ở các cấp độ khác nhau : Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 21 ▪ ĐTM sơ bộ: thực hiện trong giai đoạn đầu, khi xây đựng dự án. ▪ ĐTM chi tiết: thực hiện trong quá trình triển khai dự án.

▪ Xác định hiện trạng môi trường (Environment Impact State - EIS): được thực hiện khi xuất hiện tai biến môi trường. Mục tiêu nhằm đánh giá tổn thất, đề xuất các biện pháp ứng cứu và các biện pháp khắc phục nhằm làm giảm thiểu tổn thất. ▪ Đánh giá tác động môi trường chiến lược: nhằm xem xét tổng thể và có hệ thống các quan hệ tương tác giữa các thành phần khác nhau của các chiến lược phát triển tinh tế xã hội trên tổng thể môi trường của các vùng không gian địa lý nhằm đảm bảo tính bền vững về mặt môi trường của chiến lược đó. CÁC GIAI ĐOẠN TRONG QUÁ TRÌNH ĐTM Quy trình ĐTM: Gồm 6 bước ▪ Đăng ký: Ở quy mô quản lý môi trường khu vực, dây là bước công tác thống kê tất cả các dự án có ảnh hưởng đến môi trường.

Ở quy mô cục bộ, trong một dự án cụ thể, đây là bước hệt kê tất cả các công đoạn trong quy trình công nghệ cửa dự án có ảnh hường đến môi trường. ▪ Nghiên cứu: Xem xét, tách chọn những dự án hoặc các công đoạn cần phải tiến hành ĐTM. Mục tiêu là giới hạn những dự án hoặc những công đoạn không gây ảnh hưởng quan trọng nhằm làm giảm nhẹ chi phí. ▪ Hướng dẫn: Xác định những nội dung cần đánh giá, chỉ rõ các đối tượng phải chú ý đánh giá và các vấn đề cần quan tâm.

▪ Báo Cáo: Tập hợp phân tích các ảnh hưởng (cả tích cực lẫn tiêu cực), trong đó chú ý phân tích các ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp, các ảnh hưởng sơ cấp và thứ cấp ▪ Thẩm định: xác định khả năng chấp nhận được và không chấp nhận được của báo cáo, nghĩa là xác định cách đánh giá tác động của dự án đến các yếu tố môi trường. Ở đây chủ yếu tập trung cân nhắc giữa hậu quả về môi trường và hiệu quả kinh tế - xã hội của một dự án. ▪ Tư vấn: Kết luận từ kết quả thẩm định, công tác tư vấn có nhiệm vụ vạch ra các mặt yếu mạnh của một đề án giúp cho người điều hành ra quyết định và xác định những nội dung công tác cần phải thực hiện để đề án có thể phát triển an toàn ít gây tổn thất về môi trường. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐTM 2.

Phương pháp liệt kê Đây là phương pháp đơn giản nhất, các thông số liên quan đến môi trường của dự án chỉ được liệt kê mà không cần đánh giá cũng như không phân tích Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 22 2. Phương pháp danh mục Với phương pháp này người ta lập danh mục liệt kê các khả năng tác động đến môi trường khi phát triển dự án, danh mục này có thể chuyển đến các chuyên gia để đánh giá. Các loại danh mục được sử dụng bao gồm : + Danh mục đơn giản: chỉ liệt kê các yếu tố môi trường cần chú ý. + Danh mục mô tả: liệt kê có thuyết minh sự lựa chọn các yếu tố môi trường.

+ Danh mục theo mức độ: Danh mục mô tả có ghi thêm mức độ tác động của mỗi yếu tố. + Danh mục trọng số. + Danh mục dạng câu hỏi. Phương pháp danh mục có ưu điểm là rõ ràng, dễ hiểu, chi phí thấp.

Nhược điểm cơ bản của phương pháp là rất phụ thuộc vào yếu tố chủ quan của người xây dựng danh mục, đặc biệt là trong việc chọn lựa phân chia các điểm số hoặc xác định mức độ quan trọng. Phương pháp ma trận (matrix) Đây là danh mục hai chiều, trong đó mỗi ô chịu sự tác động qua lại của hai cạnh, do vậy phương pháp này cho phép quan sát quan hệ tương tác của các tác động. Các dạng ma trận thường được sử dụng là : ▪ Ma trận đơn giản: thường một trục ghi hành động và trục còn lại ghi các yếu tố môi trường. ▪ Ma trận định lượng (ma trận Leopold): ma trận này được Cục Địa chất Mỹ xây dựng: trong đó trục tung là 88 yếu tố môi trường tự nhiên và xã hội; trục hoành ghi các mức độ tác động theo thang từ 1 đến 10, với đấu (+) cho các tác động tích cực và đấu (-) cho các tác động tiêu cực.

▪ Ma trận thành phần tương tác: cả hai trục đều ghi yếu tố môi trường, do vậy có thể xác định mức độ ảnh hưởng của mỗi yếu tố tác động, đồng thời có thể dự báo xuất hiện những tác động thứ cấp. Ưu điểm của phương pháp ma trận là cho thấy tác động của nhiều hành động khác nhau trên cùng một yếu tố môi trường hoặc phạm vi tác động của mỗi một hành động. Nhược điểm cơ bản là chưa phản ảnh được diễn tiến của các tác động, cũng như chưa thể phản ảnh được sự tương tác của các tác động. Phương pháp chồng gối thông tin (overlays) Phương pháp này thường được sử dụng để đánh giá các tác động môi trường có Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 23 tính không gian, đặc biệt là trong lĩnh vực địa chất môi trường.

Ngày nay với sự phát triển của kỹ thuật GIS, phương pháp chồng gối được sử dụng rộng rãi và phát huy được những ưu điểm của nó là thông tin hình ảnh dễ nhận biết và dễ đánh giá. Nhược điểm lớn nhất khi sử dụng phương pháp này là những giới hạn về kinh phí làm cho việc xác định ranh giới vùng tác động nhiều lúc thiếu cơ sở thực tế. Phương pháp sơ đồ mạng lưới Mục tiêu là phân tích mối quan hệ nhân - quả của các tác động dưới dạng sơ đồ nhánh cây và chuỗi tạo thành một mạng lưới, trong đó thể hiện được thứ bậc của tác động (bậc I, bậc II, bậc III,. Phương pháp sơ đồ mạng lưới thuận tiện cho việc theo dõi đường dẫn từ nguyên nhân đến tác động có hại lẫn có lợi cho môi trường.

Từ đường dẫn này.người ta có thể xác định các biện pháp khắc phục có hiệu quả. Điều bất tiện là không phân biệt được loại tác động (trước mắt hay lâu dài, thuận nghịch hay không thuận nghịch), sơ đồ nhiều lúc rất phức tạp, khó theo dõi. ❖ TÓM TẮT CHƯƠNG 2 Trong chương này, một số nội dung chính được giới thiệu: - Đánh giá các tác động đến môi trường. - Các giai đoạn trong quá trình đánh giá tác động của môi trường.

- Các phương pháp đánh giá tác động của môi trường .CÂU HỎI VÀ TÌNH HUỐNG THẢO LUẬN CHƯƠNG 2 Câu hỏi 1. Đánh giá tác động môi trường nhằm mục đích gì? Câu hỏi 2.