Chương I TỔNG QUAN VỀ NGÀNH MAY 7 Sản xuất dệt may có lịch sử phát triển nhƣ thế nào? Quá trình sản xuất hàng may công nghiệp có đặc điểm gì khác biệt với may đo gia đình? Trong hoàn cảnh nền kinh tế hội nhập sâu rộng nhƣ hiện nay, ngành may Việt Nam có những cơ hội và thách thức gì đối với sự phát triển? Đó là những nội dung đƣợc trình bày trong chƣơng I này mà nhà sản xuất cần hiểu biết rõ để tổ chức tốt sản xuất. QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NGÀNH MAY Dệt may là một trong những hoạt động có từ xƣa nhất của con ngƣời. Thời xa xƣa, con ngƣời biết lấy da thú che thân và từ khi biết canh tác, loài ngƣời đã bắt chƣớc thiên nhiên, đan lát các thứ cỏ cây làm thành nguyên liệu. Theo các nhà khảo cổ thì sợi lanh (flax) là nguyên liệu dệt may đầu tiên của con ngƣời.
Sau đó, sợi len xuất hiện ở vùng Lƣỡng Hà (Mésopotamia) và sợi bông (cotton) ở ven sông Indus (Ấn Độ), sợi tơ tằm. cuối cùng là các loại sợi nhân tạo. Từ các loại sợi, ngƣời ta đã tạo ra nhiều sản phẩm đa dạng cho ngành công nghiệp dệt may. Sản phẩm của ngành dệt may không chỉ là quần áo, vải vóc và các vật dụng quen thuộc nhƣ khăn trải bàn, khăn tắm, chăn mền, nệm, rèm, thảm, đệm ghế, ô dù, mũ nón v.
mà còn cần thiết cho hầu hết các ngành nghề và sinh hoạt: Lều, buồm, lƣới cá, cần câu, dây thừng, dây chão, các thiết bị bên trong xe hơi, xe lửa, máy bay, tàu bè (một chiếc xe hơi trung bình dùng đến 17 kg sợi vải), vòng đai cua - roa, vỏ săm lốp, ống dẫn, bao bì, mọi vật liệu dùng để đóng gói, bao bọc, để lót, để lọc, để cách nhiệt, cách âm, cách điện, cách thủy, và cả những dụng cụ y khoa nhƣ chỉ khâu, bông băng… May mặc là một phần không thể thiếu đối với đời sống của con ngƣời. Vì vậy, ngƣời ta không thể không nghĩ đến việc sáng chế ra chiếc máy để may quần áo. Ngƣời đầu tiên sáng chế ra chiếc máy khâu là ông Tomas Seynt, ngƣời Anh, năm 1790 ông Tomas đã đƣợc cấp bằng sáng chế cho chiếc máy khâu có nhiều đặc tính giống với những chiếc máy may hiện đại. Thực ra công dụng chính của chiếc máy này là để may đồ da.
Năm 1830, một ngƣời thợ may ngƣời Pháp là Bartelemi Timoner đã làm ra chiếc máy khâu hiện đại hơn chiếc máy của ông Tomas. Chiếc máy này đã đƣợc đƣa vào sử dụng ở nƣớc Pháp nhƣng rồi một số công nhân điên cuồng lo thất nghiệp đã phá tan nhà máy và đập nát những chiếc máy may. Gần nhƣ cùng thời gian này tại New York (Mỹ), ông Walter Hant đã sáng chế ra một chiếc máy khâu dùng kim cong có trôn kim ở đầu. Khi đạp máy chiếc kim sẽ xuyên qua lớp vải một sợi chỉ, sợi chỉ này móc vào sợi chỉ ở cái chao tạo thành đƣờng may mong muốn.
Tuy nhiên, ông Hant không đƣợc nhận bằng sáng chế. Ngƣời hân hạnh đƣợc nhận tấm bằng phát minh sáng chế cho chiếc máy khâu đầu tiên đƣợc đƣa vào sử dụng rộng rãi là ông Elias Hoy vào khoảng năm 1851. Ngày nay, trên thị trƣờng có hàng ngàn loại máy may khác nhau. Ngƣời ta còn sản xuất ra những chiếc máy chuyên dùng để may mũ phớt, may quần áo da, chăn 8 đệm…vv.
Từ khi loài ngƣời biết đến sợi thiên nhiên, sợi hóa học làm nguyên liệu cho ngành dệt may cho đến thành tựu phát minh ra máy may, máy chuyên dùng…thì ngành dệt may đã phát triển không ngừng. Ở Việt Nam sƣ tổ nghề may là bà Nguyễn Thị Sen, thứ phi của vua Đinh Tiên Hoàng. Bà quê ở làng Trạch Xá, xã Hòa Lâm huyện Ứng Hòa, Hà Nội. Theo thần tích đền thờ tổ nghề ở Trạch Xá thì bà tổ nghề may Nguyễn Thị Sen, một ngƣời con gái xinh đẹp, đảm đang của làng Trạch Xá.
Tục truyền rằng, Nguyễn Thị Sen kết duyên cùng đức Vua Đinh Tiên Hoàng, khi ông về làng Trạch Xá chiêu mộ hào kiệt. Với sự khéo léo và sáng tạo, bà đã giúp các cung nữ phát triển, sáng tạo đƣợc nghề may trong cung vua. Sau khi Vua Đinh Tiên Hoàng mất, bà đã từ giã hoàng cung cùng với con trở về quê hƣơng truyền dạy nghề cho nhân dân trong làng. Khi mất, bà đƣợc lập đền thờ và tôn làm bà tổ nghề may truyền thống.
Ngày giỗ tổ nghề may là ngày 12 tháng 12 âm lịch. TỔNG QUAN VỀ NGÀNH MAY VIỆT NAM Ngành may xuất khẩu hiện nay ở Việt Nam đã phát triển nhanh chóng cuối những năm 80 và đầu những năm 90 và đặc biệt khi hiệp định song phƣơng với Mỹ có hiệu lực vào năm 2001 đã thúc đẩy ngành dệt may xuất khẩu Việt Nam phát triển mạnh. Tuy nhiên, theo thống kê của VITAS (Hiệp hội dệt may Việt Nam) thì hiện nay tỷ lệ xuất khẩu hàng may mặc theo hình thức may gia công (CMT) vẫn chiếm chủ yếu (khoảng 85 %), xuất khẩu theo phƣơng thức trọn gói (FOB) chỉ khoảng 13%, xuất khẩu theo phƣơng thức trọn gói kèm thiết kế (ODM) chỉ khoảng 2%. Phƣơng thức FOB hiện nay, các doanh nghiệp đa phần là xuất khẩu theo hình thức FOB cấp I nên giá trị gia tăng của ngành may còn thấp.
Ngành may hiện nay đang phát triển theo sự phát triển của nền khoa học công nghệ, với chiến lƣợc chuyển đổi mô hình từ sản xuất cắt may gia công lên sản xuất trọn gói (FOB) và tiến lên cao hơn là sản xuất xây dựng thƣơng hiệu (OBM) và đây cũng là một trong những chiến lƣợc xuyên suốt của Tập đoàn Dệt may Việt Nam. Chuỗi giá trị ngành dệt may Chuỗi giá trị dệt may đƣợc chia làm 5 giai đoạn cơ bản: Giai đoạn 1 cung cấp sản phẩm thô nhƣ bông tự nhiên, xơ… Giai đoạn 2 là sản xuất các sản phẩm đầu vào nhƣ chỉ, sợi, vải. Giai đoạn 3 là giai đoạn thiết kế mẫu và sản xuất ra sản phẩm thành phẩm. Giai đoạn 4 là giai đoạn xuất khẩu do trung gian thƣơng mại đảm nhận.
Giai đoạn 5 là giai đoạn maketing và phân phối sản phẩm ra thị trƣờng (sơ đồ 1. CÔNG TY DỆT CÔNG TY MAY MẴC CÁC NHÀ BÁN LẺ Các nhà bán lẻ Các công ty 9 Hệ thống cửa may mặc hàng đặc biệt Hoa Kỳ Công ty Bông, Sợi may với Sợi Hệ thống cửa gỗ, tơ (Kéo Vải thƣơng hiệu tự hàng chuyên. sợi) Hợp đồng nội riêng nhiên dụng đia và các nhà Cao hơn Marketing và GIÁ Thiết kế phân phối sản TRỊ phẩm GIA TĂNG Sản xuất nguyên phụ liệu Xuất khẩu CẮT VÀ MAY Thấp hơn CHUỖI SẢN XUẤT Biểu đồ 1. Giá trị gia tăng đóng góp vào sản phẩm 2.
Một số điểm mạnh, hạn chế, cơ hội và thách thức của ngành may 2. Một số điểm mạnh của ngành may Việt Nam Các doanh nghiệp dệt may Việt Nam xây dựng đƣợc mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhiều nhà nhập khẩu, nhiều tập đoàn tiêu thụ lớn trên thế giới. Bản thân các doanh nghiệp dệt may Việt Nam cũng đƣợc đánh giá là có lợi thế về chi phí lao động, kỹ năng may tốt. Việt Nam đƣợc đánh giá cao bởi sự ổn định chính trị và an ninh xã hội, hấp dẫn cho thƣơng nhân và nhà đầu tƣ nƣớc ngoài.
Bản thân Việt Nam tích cực tham gia hội 10 nhập kinh tế khu vực và mở rộng tiếp cận thị trƣờng thế giới cho hàng hóa xuất khẩu nói chung và xuất khẩu hàng may mặc nói riêng. Chính phủ Việt Nam đã có những biện pháp ƣu tiên và khuyến khích đầu tƣ vào ngành dệt may nhƣ ƣu đãi thuế cho nhập khẩu nguyên liệu thô… Số ngƣời trong độ tuổi lao động ở mức cao, dệt may hiện nay là ngành sử dụng khá nhiều lao động, do vậy đây là một trong những lợi thế cạnh tranh của ngành dệt may Việt Nam. Một số điểm hạn chế của ngành may Việt Nam Ngành dệt may Việt Nam hiện nay vẫn còn phải đối mặt với nhiều hạn chế và thách thức. Xuất khẩu dệt may chủ yếu dƣới dạng gia công, tỷ lệ sản xuất theo hình thức FOB, ODM, OBM chƣa cao, hiệu quả sản xuất thấp.
Trong khi đó, ngành công nghiệp dệt và công nghiệp phụ trợ yếu, các ngành này phát triển không tƣơng xứng với ngành công nghiệp may mặc, không đủ nguồn nguyên liệu chất lƣợng để cung cấp cho ngành công nghiệp may mặc xuất khẩu, vì vậy giá trị thặng dƣ không cao. Tính theo giá cố định, giá trị của các sản phẩm dệt may tăng chậm hơn so với giá trị của các sản phẩm may mặc, cho thấy sự phụ thuộc của ngành công nghiệp may do phải nhập khẩu nguyên liệu. Hầu hết các doanh nghiệp dệt may là nhỏ, khả năng huy động vốn đầu tƣ thấp, hạn chế đổi mới công nghệ, trang thiết bị. Kỹ năng quản lý nói chung và quản lý kỹ thuật sản xuất còn yếu, không đƣợc đào tạo chính quy, năng suất thấp, năng lực tiếp thị hạn chế.
Mặt hàng còn phổ thông chƣa đa dạng, vẫn chƣa đủ lực để sản xuất số lƣợng lớn hàng có hàm lƣợng kỹ thuật cao. Chƣa có chiến lƣợc đào tạo bài bản nguồn nhân lực dệt may chất lƣợng cao và đội ngũ thiết kế có khả năng cạnh tranh với các quốc gia khác. Phần lớn các doanh nghiệp dệt may Việt Nam chƣa xây dựng đƣợc thƣơng hiệu riêng của mình trên thị trƣờng Quốc tế. Cơ hội của ngành may Việt Nam Ngành công nghiệp may mặc có thể tận dụng lợi thế một số cơ hội để phát triển xuất khẩu trong giai đoạn hiện nay.
Sản xuất hàng dệt may đang có xu hƣớng chuyển sang các nƣớc đang phát triển, trong đó có Việt Nam, từ đó tạo ra nhiều cơ hội và nguồn lực mới cho các doanh nghiệp dệt may tiếp cận vốn, tiếp cận thiết bị, tiếp cận công nghệ sản xuất, kinh nghiệm quản lý tiên tiến, lao động có tay nghề cao từ các nƣớc đang phát triển. Bên cạnh đó, hội nhập sâu rộng của Việt Nam so với các nền kinh tế khu vực và nền kinh tế thế giới cũng tạo điều kiện tiếp cận thị trƣờng tốt hơn cho hàng dệt may. 11 Đầu tƣ trực tiếp của nƣớc ngoài vào dệt may Việt Nam liên tục tăng là cơ hội cho các doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh do các doanh nghiệp này tiếp cận đƣợc với trình độ công nghệ cao, kỹ thuật tiên tiến của các nƣớc trên thế giới và khu vực.