Chương 1: Lý luận chung về chính sách xã hội. Mục tiêu: - Kiến thức: + Hiểu được các khái niệm liên quan đến chính sách xã hội, đặc trưng và vai trò của chính sách xã hội. + Trình bày được các quan điểm của Đảng và Nhà nước về chính sách xã hội. + Phân loại được các chính sách xã hội.
- Kỹ năng: Biết vận dụng các đặc điểm của chính sách xã hội để xây dựng các chính sách và dịch vụ trợ giúp đối tượng. 5 - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Tích cực trong học tập, nâng cao khả năng tự nghiên cứu trau dồi kiến thức; Tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, đường lối và chính sách đối với xã hội nói chung và đối tượng đặc thù nói riêng. Nội dung chương: I. Các khái niệm có liên quan đến chính sách xã hội.
Xã hội là gì? Theo nghĩa hẹp, nói đến "xã hội" là thường đề cập đến một nhóm người sống cùng trong một cộng đồng có lề lối, phong tục, nền kinh tế, thể chế chính trị…giống nhau ví dụ như là xã hội Anh hoặc xã hội Mỹ… Theo nghĩa rộng “xã hội” được hiểu như là tất cả những gì gắn với xã hội loài người nhằm phân biệt nó với các hiện tượng tự nhiên. Một xã hội là một tập hợp những sinh vật được tổ chức, có phân công lao động, tồn tại qua thời gian, sống trên một lãnh thổ, trên một địa bàn và chia sẻ những mục đích chung, cùng nhau thực hiện những nhu cầu chủ yếu của đời sống như nhu cầu tái sản xuất, nhu cầu an ninh, các nhu cầu tinh thần… Cũng theo nghĩa rộng thì “xã hội” cũng không đồng nghĩa với quốc gia, mặc dù trong thế giới hiện nay, khái niệm xã hội thường ám chỉ một quốc gia, một nhà nước, bởi lẽ thông thường một thành viên của xã hội họ nghĩ rằng họ là thành viên của một quốc gia nhất định. Xã hội con người khác xã hội của loài vật, bởi lẽ con người có khả năng thay đổi hình thái và chức năng của xã hội để thích ứng với hoàn cảnh. Con người có khả năng xây dựng cho mình một nền văn hóa.
Văn hóa cho phép con người sống trong xã hội không chỉ dựa trên sự phân công lao động mà còn chia sẽ những giá trị, những niềm tin chung. Theo Các - Mác và Ăng - ghen thì xã hội là hình thái vận động cao nhất của thế giới vật chất. Hình thái vận động này lấy con người và sự tác động lẫn nhau giữa người và người làm nền tảng. Xã hội biểu hiện tổng số những mối liên hệ và những quan hệ của các cá nhân, “là sản phẩm của tác động qua lại giữa những con người”.
Ăngghen toàn tập, tập 21) Từ những nội dung trên có thể hiểu: Xã hội là một tập thể hay một nhóm những người sống chung trên cùng một lãnh thổ, có cùng chung những lợi ích, có các mối quan hệ đặc trưng, cùng một thể chế và có cùng nền văn hóa. 6 Theo các nhà xã hội học thì vấn đề xã hội xuất hiện khi những thành viên của một cộng đồng (lớn hay nhỏ) nhận thấy có những dấu hiệu hoặc điều kiện gây ảnh hưởng, tác động hoặc đe dọa đến chất lượng cuộc sống của họ và đòi hỏi phải có những biện pháp, giải pháp để phòng ngừa, ngăn chặn giải quyết tình trạng đó theo hướng có lợi cho sự tồn tại và phát triển của cộng đồng. Vấn đề xã hội là những vấn đề phát sinh trong lòng xã hội liên quan đến con người, liên quan đến sự công bằng, bình đẳng trong xã hội, đến cơ hội tồn tại và phát triển, đến sự hưởng thụ các nhu cầu về vật chất và tinh thần của con người. Đó là các vấn đề có ảnh hưởng tác động, thậm chí đe dọa sự phát triển bình thường của con người, của cộng đồng xã hội, tác động xấu đến chất lượng sống của con người, của cộng đồng và do vậy đòi hỏi phải có những giải pháp, biện pháp kiểm soát, phòng ngừa, ngăn chăn, điều chỉnh hoặc giải quyết theo hướng bảo đảm sự phát triển bền vững của xã hội.
Vấn đề xã hội là những tình huống nảy sinh trong đời sống xã hội mà cách thức và những biện pháp giải quyết của chủ thể (con người, nhóm xã hội) chưa đạt được kết quả mong muốn. chẳng hạn như là nghèo đói, mại dâm, thất nghiệp, ma túy… 3. Khái niệm Chính sách và Chính sách xã hội. Chính sách là gì? Khi nghiên cứu về chính sách chúng ta thấy có rất nhiều cách thức hiểu khách nhau về khái niệm chính sách: “Chính sách thường được thể chế hóa trong các quyết định, hệ thống pháp luật, các quy chuẩn hành vi và những quy định khác” (Nguyễn Đình Tấn) “Chính sách là chương trình hành động do các nhà lãnh đạo hay các nhà quản lý đề ra để giải quyết một vấn đề nào đó thuộc phạm vi thẩm quyền của mình”.(Lê Chi Mai) “Chính sách là một quá trình hành động có mục đích được theo đuổi bởi một hoặc nhiều chủ thể trong việc giải quyết các vấn đề mà họ quan tâm”.
Hoạch định chính sách công, Houghton Mifflin, 1990, tr.) “Chính sách là hoạt động chính trị, liên quan đến những mục tiêu cơ bản, một chuỗi các hành động, một tập hợp các quy tắc và điều chỉnh. Có thể phân tích chính sách theo nghĩa các giá trị, mục tiêu (targets), nguồn lực, phong cách và chiến lược”. (Bùi Thế Cường - Bài giảng: Chính sách xã hội) 7 Như vậy có thể hiểu rằng: Chính sách là hình thức tác động qua lại giữa các nhóm, tập đoàn xã hội gắn trực tiếp hoặc gián tiếp với tổ chức, hoạt động của nhà nước, của các đảng phái, thiết chế khác nhau của hệ thống chính trị nhằm thực hiện các lợi ích, các mục tiêu, nhiệm vụ của các nhóm, tập đoàn xã hội ấy. Khi đề cấp đến chính sách luôn thấy bao hàm các yếu tố: Chủ thể xây dựng và thực hiện chính sách; Các nhóm xã hội khác nhau bị tác động bởi chính sách; Mục tiêu của chính sách là sự phát triển chung của toàn hệ thống.
Chính sách là tập hợp biện pháp của một chủ thể quản lý, tạo ra sự đối xử khác nhau giữa các nhóm trong một hệ thống xã hội, nhằm phục vụ cho mục tiêu phát triển chung của toàn hệ thống. Chính sách xã hội là gì? 3. Một số quan điểm về chính sách xã hội. “Chính sách xã hội là lĩnh vực tri thức xã hội học, nghiên cứu hệ thống về các quá trình xã hội, quyết định hoạt động sống của con người trong xã hội.
Chính sách xã hội như là sự hoà quyện của khoa học và thực tiễn, là sự phân tích phức hợp, dự báo về các quan hệ, các quá trình xã hội và sự vận động thực tiễn các tri thức thu nhận được nhằm mục đích quản lý các quá trình và quan hệ ấy.z Rogovin - Chính sách xã hội trong xã hội xã hội chủ nghĩa phát triển: Mocskva, 1980). “Chính sách xã hội là công cụ của Đảng và Nhà nước để thực hiện và điều chỉnh những vấn đề xã hội đang được đặt ra đối với con người để thỏa mãn hoặc phần nào đáp ứng các nhu cầu cuộc sống chính đáng của con người, phù hợp với các đối tượng khác nhau, trong những trình độ kinh tế, văn hóa, xã hội của các thời kỳ nhất định, nhằm bảo đảm sự ổn định và phát triển của xã hội…” (Phạm Tất Dong - Chính sách xã hội) “Chính sách xã hội là hệ thống các quan điểm, cơ chế, giải pháp và biện pháp mà Đảng cầm quyền và Nhà nước đề ra tổ chức thực hiện trong thực tiễn đời sống nhằm kiểm soát, điều tiết và giải quyết các vấn đề xã hội đặt ra trước xã hội” (Phạm Hữu Nghị). “Chính sách xã hội là loại chính sách được thể chế bằng pháp luật của Nhà Nước thành một hệ thống quan điểm, chủ trương phương hướng và biện pháp để giải quyết những vấn đề xã hội nhất định, trước hết là những vấn đề xã hội liên quan đến công 8 bằng xã hội và phát triển an sinh xã hội, nhằm góp phần ổn định, phát triển và tiến bộ xã hội”. Khái niệm chính sách xã hội.
Từ các quan điểm về về chính sách xã hội nêu trên có thể thấy rằng khái niệm chính sách xã hội bao gồm những yếu tố cơ bản hợp thành sau đây: - Chủ thể đặt ra chính sách xã hội là ai? Tổ chức nào? - Nội dung các chính sách xã hội dựa trên những quan điểm, tư tưởng chỉ đạo và thể chế nào? - Các đối tượng nào sẽ chịu sự tác động của các chính sách xã hội? - Những mục tiêu nhằm đạt tới của chính sách xã hội là gì? Như vậy có thể hiểu: Chính sách xã hội là một hệ thống những quan điểm, chủ trương, phương hướng, biện pháp của nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội khác được thể chế hoá để giải quyết những vấn đề xã hội mà trước hết là những vấn đề xã hội gay cấn nhằm bảo đảm sự an toàn và phát triển xã hội. Chính sách xã hội là chính sách đối với con người, tìm cách tác động vào các hệ thống quan hệ xã hội (quan hệ các giai cấp, các tầng lớp xã hội, quan hệ các nhóm xã hội khác nhau) tác động vào hoàn cảnh sống của con người và của các nhóm xã hội, (bao gồm điều kiện lao động và điều kiện sinh hoạt) nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội, bảo đảm và thiết lập được công bằng xã hội trong điều kiện xã hội nhất định II. Vai trò, đặc trưng và phân loại chính sách xã hội. Vai trò và nhiệm vụ của chính sách xã hội.
Vai trò của chính sách xã hội:. - Chính sách xã hội là một trong các công cụ, biện pháp để Nhà nước tiến hành phát triển toàn diện con người. Chính sách xã hội là chính sách đối với con người, nó phát huy mọi tiềm năng, nguồn lực con người trong việc ổn định và phát triển xã hội, nó ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của xã hội. Nhiệm vụ của chính sách xã hội là căn cứ trên các yếu tố kinh tế xã hội để đề ra và thực thi biện pháp, các giải pháp làm cho con người, cho nhân dân lao động có điều kiện sống ngày càng tốt hơn về cả vật chất lẫn tinh thần.