Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Bệnh động vật thủy sản (Dùng cho hệ Đại học) do PGS. Đặng Xuân Bình chủ biên, cùng các đồng tác giả TS. Bùi Quang Tề và ThS. Đoàn Quốc Khánh biên soạn, được Nhà xuất bản Nông nghiệp Hà Nội xuất bản năm 2012 (Mã số tiêu chuẩn quốc tế: ISBN 978-604-60-0069-3). Tài liệu được biên soạn tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo bậc đại học khối ngành Kỹ sư Nuôi trồng Thủy sản và Bác sĩ Thú y.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  GIÁO TRÌNH BỆNH ĐỘNG VẬT THỦY SẢN                      |
| (PGS. Đặng Xuân Bình, TS. Bùi Quang Tề, ThS. Đoàn Quốc Khánh - NXB 2012)|
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
         +---------------------------+---------------------------+
         |                                                       |
         v                                                       v
+----------------------------------+    +---------------------------------+
|   PHẦN 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ BỆNH      |    |  PHẦN 2: BỆNH HỌC CHUYÊN BIỆT   |
| - Khái niệm & Cơ chế bệnh lý     |    | - Bệnh Virus & Vi khuẩn (C4, 5) |
| - Tương tác 3 nhân tố bệnh học   |    | - Bệnh Nấm (C6)                 |
| - Quy trình chẩn đoán            |    | - Ký sinh đơn bào (C7)          |
| - Nguyên lý phòng trị & Dược lý  |    | - Giun sán & Chân khớp (C8, 9)  |
+----------------------------------+    +---------------------------------+

Trong khung chương trình đào tạo chuyên ngành, học phần Bệnh động vật thủy sản giữ vị trí môn học chuyên môn cốt lõi, kết nối mật thiết với các học phần kỹ thuật sản xuất giống, kỹ thuật nuôi thương phẩm và công trình thủy sản. Mục tiêu đào tạo của giáo trình tập trung vào việc trang bị hệ thống lý luận bệnh học ở động vật thủy sản, phân loại các tác nhân gây bệnh (vi sinh vật, ký sinh trùng, độc tố môi trường), phân tích cơ chế tương tác dịch tễ học và xây dựng quy trình chẩn đoán, phòng trị bệnh tổng hợp nhằm bảo vệ đàn vật nuôi và an toàn thực phẩm.

Cấu trúc giáo trình gồm Bài mở đầu, 9 chương nội dung chuyên môn, Phụ lục hình ảnh bệnh học (trang 285) và Danh mục tài liệu tham khảo (trang 289). Nội dung tiếp cận theo hai mảng kiến thức: nguyên lý bệnh học đại cương (cơ chế truyền nhiễm, dược lý, kiểm soát môi trường) và bệnh học chuyên biệt phân loại theo nguồn gốc tác nhân. Điểm đặc sắc của tài liệu là sự kết hợp giữa hệ thống phân loại học quốc tế với kết quả nghiên cứu thực nghiệm bệnh học thủy sản tại Việt Nam, có sự phối hợp chuyên môn từ các nhà khoa học thuộc Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I, II và III.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Giáo trình phân chia hệ thống kiến thức thành các chương chuyên đề có tính liên kết chặt chẽ:

Chương 1: Khái niệm cơ bản & Chẩn đoán bệnh
Chương 2-3: Nguyên lý phòng trị & Dược lý học thủy sản
Chương 4: Bệnh do Virus (Reovirus, VNN, WSSV, YHD, TSV, MBV,...)
Chương 5: Bệnh do Vi khuẩn (Aeromonas, Vibrio, Edwardsiella, Streptococcus,...)
Chương 6: Bệnh do Nấm (Saprolegnia, Aphanomyces / EUS, Dermocystidiosis,...)
Chương 7-9: Bệnh do Ký sinh trùng (Protozoa, Giun sán, Giáp xác/Chân khớp)
  • Chương 1 (Những khái niệm cơ bản về bệnh động vật thủy sản): Định nghĩa bệnh truyền nhiễm và bệnh ký sinh trùng; cơ chế lan truyền qua nước, tiếp xúc, đáy ao, sinh vật trung gian; các quá trình bệnh lý cơ bản (tụ máu, thiếu máu, xuất huyết, đông máu, tắc mạch, biến đổi thành phần bạch cầu); tam giác tương tác dịch tễ; phương pháp chẩn đoán điều tra hiện trường và xét nghiệm mô học.
  • Chương 2 (Nguyên lý phòng trị bệnh ở động vật thủy sản): Các nguyên lý và biện pháp phòng trị tổng hợp; cơ chế nâng cao sức đề kháng tự nhiên của động vật thủy sản.
  • Chương 3 (Thuốc phòng trị bệnh cho động vật thủy sản): Dược lý học thủy sản; tác dụng của thuốc, các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến hiệu lực của thuốc; danh mục hóa chất và dược phẩm xử lý môi trường và điều trị bệnh.
  • Chương 4 (Bệnh do virus): Khảo sát các bệnh virus nguy hiểm trên cá (xuất huyết do Reovirus ở cá trắm cỏ, cá chép, bệnh u lympho, bệnh ngủ do Iridovirus, hoại tử thần kinh VNN do Nodavirus) và trên tôm (MBV, hội chứng đốm trắng WSSV, đầu vàng YHD, hoại tử IHHNV, parvovirus gan tụy HPV, hội chứng Taura TSV).
  • Chương 5 (Bệnh do vi khuẩn): Phân tích cơ chế gây bệnh của vi khuẩn nước ngọt (Aeromonas hydrophila gây xuất huyết, Edwardsiella, Streptococcus, Pseudomonas) và vi khuẩn nước mặn (Vibrio spp., vi khuẩn dạng sợi Columnaris, bệnh đốm trắng vi khuẩn BWSS).
  • Chương 6 (Bệnh do nấm): Đặc điểm sinh học của nấm gây bệnh; bệnh nấm hạt Dermocystidiosis, Ichthyophonosis, hội chứng dịch bệnh lở loét (EUS) do Aphanomyces, nấm mang và nấm thủy my (Saprolegnia) ở thủy sản nước ngọt và nước mặn.
  • Chương 7, 8 và 9 (Bệnh do ký sinh trùng): Khảo sát hệ thống phân loại ký sinh trùng gây bệnh từ đơn bào Protozoa (trùng roi Mastigophora, trùng bào tử Sporozoa, vi bào tử Microsporidia, bào tử sợi Cnidosporidia, trùng lông Trichodina, Ichthyophthirius), giun sán (ngành giun dẹp Plathelminthes như Dactylogyrus, Gyrodactylus, sán dây Bothriocephalus; giun tròn Nematoda; giun đầu gai Acanthocephala; đỉa cá Annelida) đến ngành chân khớp Arthropoda (giáp xác chân chèo Copepoda, rận cá Argulus thuộc bộ Branchiura, giáp xác chân đều Isopoda, trùng mỏ neo Lernaea).

Progression logic của giáo trình đi từ việc thiết lập các nguyên lý sinh bệnh học đại cương và dược lý dự phòng, đến phân tích chi tiết các nhóm tác nhân theo bậc thang tiến hóa từ cấu trúc siêu vi (virus), vi sinh vật đơn bào/sợi (vi khuẩn, nấm) đến động vật ký sinh đơn bào và đa bào phức tạp.

       MÔ HÌNH TƯƠNG TÁC TAM GIÁC BỆNH HỌC (CHƯƠNG 1)
       
                     [1] Môi trường sống
                     (to, pH, DO, NH3, H2S)
                            /      \
                           /  BỆNH  \
                          / (1+2+3)  \
                         /            \
       [2] Mầm bệnh <------------------> [3] Vật chủ
(Virus, Vi khuẩn, Ký sinh trùng)   (Sức đề kháng, Miễn dịch)

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống lý thuyết dựa trên mô hình tương tác giữa ba nhân tố: Môi trường (1), Mầm bệnh (2) và Vật chủ (3). Bệnh lý chỉ bùng phát khi đồng thời hội tụ cả ba điều kiện bất lợi. Trong đó:

  • Các chỉ số giới hạn lý - hóa môi trường:
    • Nhiệt độ: Là yếu tố quyết định của động vật biến nhiệt. Biên độ dao động nhiệt độ ngày không vượt quá 5°C, chênh lệch khi vận chuyển không quá 3°C; nhiệt độ 37,5°C - 40°C làm tỷ lệ sống của tôm sú (Penaeus monodon) giảm xuống còn 60% và 40%.
    • Độ mặn: Phân loại 6 nhóm nước từ nước mưa (0,003‰) đến nước biển hồ (300‰); tôm sú thích ứng trong khoảng 5-31‰, tôm chân trắng (Penaeus vannamei) từ 15-25‰.
    • Oxy hòa tan (DO): Nhu cầu tối thiểu của cá nước ấm là 3 mg/L, của tôm là 5 mg/L; ngưỡng gây chết của tôm he Nhật Bản (P. japonicus) là 0,7-1,4 mg/L.
    • Độ kiềm và hệ đệm pH: Vai trò của hệ đệm bicarbonate ($HCO_3^-$) và carbonate ($CO_3^{2-}$) trong việc ổn định dao động pH (giới hạn tối ưu từ 7,5 đến 8,5).
    • Khí độc và kim loại: Nồng độ an toàn của $NH_3$ là < 0,13 mg/L; $H_2S$ < 0,02 mg/L; cơ chế khí $NO_2^-$ oxy hóa Hemoglobin thành Methemoglobin làm mất khả năng vận chuyển oxy trong máu cá. Các chỉ số $LC_{50-96h}$ của kim loại nặng (Cd: 80-420 $\mu$g/L, Hg: 10-40 $\mu$g/L) và thuốc trừ sâu nông nghiệp (DDT: 0,24-2,0 $\mu$g/L).
+------------------+-----------------------------+------------------------------------+
| Yếu tố thủy hóa  | Ngưỡng tối ưu / An toàn     | Giới hạn nguy hiểm / Gây chết      |
+------------------+-----------------------------+------------------------------------+
| Nhiệt độ         | Biến động ngày < 5°C        | Chênh lệch > 5°C gây sốc           |
| Oxy hòa tan (DO) | Cá > 3 mg/L; Tôm > 5 mg/L   | Tôm: 0,7 - 1,4 mg/L (gây chết)     |
| pH               | 7,5 - 8,5                   | pH < 4 hoặc pH > 11                |
| Khí Ammoniac NH3 | < 0,13 mg/L                 | LC50-96h tôm sú: 1,26 mg/L         |
| Khí độc H2S      | < 0,02 mg/L                 | 0,1 - 0,2 mg/L làm tôm mất thăng bằng|
+------------------+-----------------------------+------------------------------------+
  • Lý thuyết bệnh học và phản ứng mô tế bào:
    • Rối loạn tuần hoàn: Tụ máu động mạch, tụ máu tĩnh mạch, thiếu máu do ký sinh trùng hút máu (ví dụ sán lá Nitzschia sturionis hút 0,5 ml máu/con/ngày), cơ chế đông máu qua chuyển hóa Thrombinnogen thành Thrombin và tạo màng Fibrin.
    • Biến đổi tế bào máu: Dẫn liệu biến đổi công thức bạch cầu khi nhiễm bệnh (tế bào lympho giảm từ 95-99% xuống 64-75%, tế bào mono và bạch cầu trung tính tăng mạnh để thực bào vi khuẩn).

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích và đo đạc môi trường: Kỹ thuật lấy mẫu và đo đạc các thông số thủy hóa hiện trường (DO, pH, độ trong 30-40 cm, nồng độ khí độc), phân tích các biến động môi trường theo mùa vụ.
  • Kỹ năng chẩn đoán lâm sàng và giải phẫu bệnh lý: Quy trình khám nghiệm ngoại hình cá trên khay men theo trình tự đầu, mắt, mang, vảy, vây; giải phẫu kiểm tra cơ quan nội tạng (ruột, gan tụy, thận, bóng hơi).
  • Kỹ năng xét nghiệm vi thể: Kỹ thuật làm tiêu bản soi tươi dưới kính hiển vi để phát hiện đơn bào ký sinh, nấm sợi, giun sán; kỹ thuật nhuộm mô tươi bằng dung dịch Xanh Malachite (Malachite Green) kiểm tra thể ẩn Monodon baculovirus (MBV) ở tuyến gan tụy tôm.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết dịch tễ học hệ sinh thái thủy vực và kỹ năng thực hành phân tích bệnh phẩm.

+--------------------------------------------------------------------------+
|                     QUY TRÌNH CHẨN ĐOÁN BỆNH THỰC ĐỊA                    |
+--------------------------------------------------------------------------+
                                     |
        +----------------------------+----------------------------+
        |                                                         |
        v                                                         v
+-------------------------------+         +--------------------------------+
|     ĐIỀU TRA HIỆN TRƯỜNG      |         |     KIỂM TRA CƠ THỂ VẬT NUÔI   |
| - Đo thủy hóa (DO, pH, NH3,..) |         | - Mắt thường: Khay men, da mang|
| - Biến động thời tiết/El-Nino |         | - Vi thể: Soi kính hiển vi     |
| - Chế độ cho ăn, phân bón     |         | - Nhuộm tươi Malachite Green   |
+-------------------------------+         +--------------------------------+

Phân tích tình huống thực tế (Case Studies)

Giáo trình lồng ghép các dữ liệu thực địa từ các đợt bùng phát dịch bệnh lớn tại Việt Nam làm tình huống phân tích:

  • Tình huống El-Nino tại Nam Bộ (2002): Phân tích nguyên nhân đợt dịch làm chết 193.271 ha tôm (chiếm 57% diện tích thả giống) tại Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau do nhiệt độ không khí tăng lên 37,3°C, thời gian nắng kéo dài 9-10 giờ/ngày dẫn đến tăng nhiệt độ nước và sốc môi trường.
  • Tình huống xì phèn tại Minh Hải, Trà Vinh (1994): Khảo sát hiện tượng lũ đầu mùa làm pH nước giảm đột ngột xuống mức 3-4, gây chết hàng loạt tôm sú nuôi.

Bài tập thực hành và kiểm tra

Nội dung thực hành yêu cầu người học:

  • Thu thập mẫu nước, đo đạc và tính toán tỷ lệ phân ly của $NH_3$ theo bảng tra cứu nhiệt độ và pH (Chen và Chin, 1988).
  • Giải phẫu bệnh phẩm cá, tôm; mô tả tổn thương đại thể (xuất huyết điểm, hoại tử mang, mòn vỏ, đốm đen).
  • Quan sát và định danh các chỉ thị ký sinh trùng dưới kính hiển vi: trùng quả dưa Ichthyophthirius multifiliis, sán lá đơn chủ 16 móc Dactylogyrus vastator, trùng bánh xe Trichodina, trùng mỏ neo Lernaea.

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

  • Phương pháp đánh giá: Đánh giá năng lực phân biệt các thể bệnh cấp tính (tỷ lệ chết đạt đỉnh sau 2-5 ngày: bệnh đốm trắng WSSV, đầu vàng YHD, bệnh phát sáng) và bệnh mạn tính (chết rải rác kéo dài 2-3 tuần hoặc hàng tháng: MBV, nấm mang mạn tính).
  • Hướng dẫn tự học: Giáo trình hướng dẫn người học tự đối chiếu các dấu hiệu bệnh lý lâm sàng với phụ lục hình ảnh minh họa tác nhân trang 285; theo dõi chu kỳ phát triển của ký sinh trùng phụ thuộc vào tính ăn của vật chủ (cá hiền ăn mùn bã dễ nhiễm Cnidosporidia; cá dữ ăn cá con dễ nhiễm sán lá song chủ Isoparorchis).

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Mở rộng đối tượng nghiên cứu bệnh học: Chuyển đổi từ phạm vi nghiên cứu bệnh cá truyền thống (Ichthyopathology) trước thập kỷ 1970 sang bệnh học động vật thủy sản toàn diện (Pathology of Aquatic Animal), bao quát các nhóm đối tượng giáp xác (tôm sú, tôm chân trắng, tôm càng xanh, cua), thân mềm (trai ngọc, hàu) và bò sát, lưỡng thê.
  • Tích hợp cơ sở dữ liệu ký sinh trùng học Việt Nam: Cập nhật công trình nghiên cứu khu hệ ký sinh trùng của TS. Hà Ký từ năm 1960 với 120 loài ký sinh trùng cá nước ngọt miền Bắc (phát hiện 42 loài, 1 giống và 1 họ phụ mới); bổ sung số liệu điều tra khu hệ ký sinh trùng cá nước ngọt đồng bằng sông Cửu Long (157 loài, trong đó 121 loài ghi nhận lần đầu tại Việt Nam) và miền Trung - Tây Nguyên.
  • Cập nhật hệ thống virus học và vi khuẩn học hiện đại: Thống kê phân loại hơn 60 loài virus ở cá, 12 loài virus ở nhuyễn thể, 15 loài virus ở tôm; cập nhật đầy đủ các hội chứng bệnh virus nguy hiểm trên tôm biển xuất hiện từ thập niên 1990-2000 (WSSV, YHD, IHHNV, TSV, MBV); phân loại các nhóm vi khuẩn điển hình gồm Aeromonas spp. ở nước ngọt và Vibrio spp. ở nước mặn.
  • Độc học môi trường và an toàn dịch tễ: Bổ sung các nghiên cứu về ảnh hưởng của thuốc trừ sâu nông nghiệp (thuốc diệt cỏ Propanil ở nồng độ 20-50 $\mu$g/L làm giảm 25% quá trình sản sinh oxy của thực vật phù du) và cảnh báo nguy cơ truyền lây các vi khuẩn gây bệnh đường ruột từ động vật thủy sản sang người qua thực phẩm tươi sống (Clostridium botulinum, Salmonella enteritidis, Vibrio parahaemolyticus).
+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CẬP NHẬT KHOA HỌC TRONG GIÁO TRÌNH                     |
+-------------------------------------------------------------------------+
| - Mở rộng đối tượng: Từ Ichthyopathology -> Pathology of Aquatic Animal |
| - Dữ liệu Việt Nam: 120 loài KST miền Bắc, 157 loài KST ĐBSCL           |
| - Virus học tôm cá: WSSV, YHD, TSV, IHHNV, MBV, Reovirus, VNN           |
| - Độc học môi trường: Ngưỡng LC50 kim loại nặng & thuốc trừ sâu         |
+-------------------------------------------------------------------------+

Đối tượng sử dụng giáo trình

                   +---------------------------------------+
                   |       ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH    |
                   +---------------------------------------+
                                       |
       +-------------------------------+-------------------------------+
       |                               |                               |
       v                               v                               v
+--------------------+      +--------------------+      +--------------------+
|    SINH VIÊN       |      |     GIẢNG VIÊN     |      |  KỸ THUẬT / QUẢN LÝ|
| - Ngành Thủy sản   |      | - Biên soạn bài    |      | - Trạm kiểm dịch   |
| - Ngành Thú y      |      |   giảng, giáo án   |      | - Trung tâm giống  |
| - Năm thứ 2-4      |      | - Thiết kế bài tập |      | - Khuyến nông ngư  |
+--------------------+      +--------------------+      +--------------------+
  • Sinh viên bậc đại học: Tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên hệ đào tạo đại học các ngành Nuôi trồng Thủy sản, Bệnh học Thủy sản và Bác sĩ Thú y (định hướng thú y thủy sản).
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần khoa học cơ bản và cơ sở ngành:
    • Khối sinh học: Sinh học đại cương, Động vật học, Thực vật học, Thủy sinh học, Vi sinh vật học, Ngư loại học.
    • Khối hóa học: Hóa học vô cơ, Hóa học hữu cơ, Hóa sinh học, Hóa lý.
    • Khối kỹ thuật: Kỹ thuật sản xuất giống và nuôi cá nước ngọt, cá biển, giáp xác; công trình nuôi thủy sản.
  • Giảng viên đại học và cao đẳng: Khung tài liệu chuẩn để thiết kế đề cương chi tiết môn học, biên soạn giáo án lý thuyết bệnh học và tổ chức các học phần thực hành chẩn đoán bệnh thủy sản tại phòng thí nghiệm.
  • Cán bộ kỹ thuật và nghiên cứu: Tài liệu tham khảo chuyên ngành phục vụ cán bộ kỹ thuật tại các trạm kiểm dịch động vật thủy sản, trung tâm khuyến nông - khuyến ngư, cán bộ quản lý kỹ thuật tại các trang trại sản xuất giống và nuôi thương phẩm.

Câu hỏi thường gặp

+--------------------------------------------------------------------------+
|                        CÂU HỎI THƯỜNG GẶP (FAQ)                          |
+--------------------------------------------------------------------------+
| 1. Phù hợp với ai?     -> Sinh viên Thủy sản, Bác sĩ Thú y, Kỹ sư trại   |
| 2. Kiến thức nền?      -> Vi sinh vật học, Hóa sinh, Thủy sinh học       |
| 3. Điểm khác biệt?     -> Đầy đủ dữ liệu dịch tễ thực tế 3 miền Việt Nam |
| 4. Cách tự học?        -> Kết hợp lý thuyết 3 nhân tố & tra cứu phụ lục  |
| 5. Tài liệu bổ trợ?    -> Phụ lục ảnh trang 285 & 8 trang tài liệu TK    |
+--------------------------------------------------------------------------+

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho sinh viên hệ đại học chuyên ngành Nuôi trồng Thủy sản và Bác sĩ Thú y, đồng thời là tài liệu chuyên khảo cho cán bộ kỹ thuật, kỹ sư thực địa và nghiên cứu viên trong lĩnh vực quản lý sức khỏe động vật thủy sản.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần tích lũy các khối kiến thức sinh học cơ sở (Vi sinh vật học, Thủy sinh học, Động vật học, Ngư loại học), hóa học đại cương/hóa sinh và các nguyên lý cơ bản về kỹ thuật sản xuất giống, nuôi thương phẩm động vật thủy sản.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình bao quát toàn diện các đối tượng động vật thủy sản (không giới hạn ở các loài cá), tích hợp số liệu thực nghiệm bệnh học và dịch tễ học thực địa tại Việt Nam (các công trình của TS. Hà Ký, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I, II, III), đồng thời cung cấp bảng định lượng các chỉ số độc học môi trường chi tiết.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học cần nắm vững mối quan hệ tam giác bệnh học (Môi trường - Mầm bệnh - Vật chủ) tại Chương 1 làm hệ quy chiếu, sau đó học chi tiết từng nhóm bệnh ở Chương 4-9 và đối chiếu các biểu hiện triệu chứng với phụ lục hình ảnh minh họa tại trang 285.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Cuối giáo trình có phần Phụ lục hình ảnh về bệnh và tác nhân gây bệnh minh họa (trang 285-288) và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành trong nước và quốc tế (trang 289-296).

Kết luận

Giáo trình Bệnh động vật thủy sản (2012) do PGS. Đặng Xuân Bình chủ biên cung cấp hệ thống tri thức học thuật hoàn chỉnh về bệnh học thủy sản, tích hợp giữa nguyên lý sinh bệnh học đại cương, độc học môi trường và các phương pháp chẩn đoán, phòng trị bệnh thực địa.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học:

  1. Tiếp cận lý luận cơ sở về dịch tễ học, cơ chế rối loạn tuần hoàn và tam giác tương tác bệnh lý (Chương 1).
  2. Nắm vững dược lý học và các biện pháp quản lý môi trường dự phòng tổng hợp (Chương 2 và 3).
  3. Nghiên cứu bệnh học chuyên biệt theo từng nhóm tác nhân vi sinh vật và ký sinh trùng (Chương 4 đến 9).
  4. Vận dụng kỹ năng chẩn đoán lâm sàng và phân tích bệnh phẩm thông qua hệ thống dữ liệu bổ trợ tại Phụ lục hình ảnh (trang 285) và Danh mục tài liệu tham khảo (trang 289).