Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC GIÁO DỤC VĂN HÓA GIAO TIẾP CHO HỌC SINH TRƯỜNG DÂN TỘC NỘI TRÚ Ở SƠN LA HIỆN NAY 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC VĂN HÓA GIAO TIẾP CHO HỌC SINH TRƯỜNG DÂN TỘC NỘI TRÚ Ở SƠN LA HIỆN NAY 1. Khái niệm văn hóa và văn hóa giao tiếp 1. Khái niệm văn hóa * Khái niệm văn hóa Đã có rất nhiều các tổ chức, các quốc gia và các chuyên gia nghiên cứu về văn hoá đưa ra các khái niệm về văn hoá và các vấn đề liên quan, và hiện tại chưa có một khái niệm nào về văn hoá được thống nhất tuyệt đối.
Có thể đưa ra một số quan niệm, khái niệm và định nghĩa về văn hoá như sau: Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần mà con người đã sáng tạo ra trong hoạt động thực tiễn lịch sử gọi chung là hệ giá trị xã hội. Hệ giá trị này biểu hiện thông qua vốn di sản văn hóa và phương thức ứng xử văn hóa của cộng đồng người, là thành tố cốt lõi làm nên bản sắc riêng của một cộng đồng xã hội, có khả năng chi phối, điều tiết hoạt động của mọi thành viên sống trong cộng đồng xã hội ấy. Hội nghị quốc tế về văn hóa ở Mêhicô (1982) để bắt đầu thập kỷ văn hoá UNESCO, đã thống nhất đưa ra một khái niệm về văn hoá như sau: Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng.
Năm 2002, UNESCO đã đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin. Cựu Tổng Giám đốc UNESCO giáo sư Federico Mayor khi ông đưa ra một định nghĩa: "Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát và sống động mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cá nhân và cả cộng đồng) đã diễn ra trong quá khứ cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ, nó đã cấu thành một hệ thông các giá trị, truyền thống thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình" [23;99]. Chủ tịch Hồ Chí Minh trình bày một quan niệm về văn hoá: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá”[26;431].
Nhìn chung, mọi định nghĩa đều thống nhất văn hoá có các đặc điểm sau: Thứ nhất, văn hoá là sáng tạo của con người, thuộc về con người, những gì không do con người làm nên không thuộc về khái niệm văn hoá. Từ đó, văn hoá là đặc trưng căn bản phân biệt con người với động vật, đồng thời cũng là tiêu chí căn bản phân biệt sản phẩm nhân tạo với sản phẩm tự nhiên. Văn hoá xuất hiện do sự thích nghi một cách chủ động và có ý thức của con người với tự nhiên, nên văn hoá cũng là kết quả của sự thích nghi ấy. Thứ hai, văn hoá bao gồm cả những sản phẩm vật chất và tinh thần, chứ không chỉ riêng tinh thần mà thôi.
Thứ ba, văn hoá không chỉ có nghĩa chỉ là văn học nghệ thuật như thông thường người ta hay nói. Văn học nghệ thuật chỉ là bộ phận cao nhất trong lĩnh vực văn hoá mà thôi. Trên cơ sở phân tích các quan niệm trên có thể kết luận:Văn hóa là sản phẩm của loài người, văn hóa được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội. Song, chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo nên con người, và duy trì sự bền vững và trật tự xã hội.
Văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa. Văn hóa được tái tạo và phát triển trong quá trình hành động và tương tác xã hội của con người. Văn hóa là trình độ phát triển của con người và của xã hội được biểu hiện trong các kiểu và hình thức tổ chức đời sống và hành động của con người cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần mà do con người tạo ra. * Các đặc trưng và chức năng của văn hóa Một là, văn hóa phải có tính hệ thống.
Đặc trưng này cần để phân biệt hệ thống với tập hợp, nó giúp phát hiện những mối liên hệ mật thiết giữa các hiện tượng, sự kiện thuộc một nền văn hóa. Phát hiện các đặc trưng, những quy luật hình thành và phát triển của nó. Nhờ có tính hệ thống mà văn hóa, với tư cách là một thực thể bao trùm mọi hoạt động của xã hội, thực hiện được chức năng tổ chức xã hội, chính văn hóa thường xuyên làm phát triển độ ổn định của xã hội, cung cấp cho xã hội mọi phương tiện cần thiết để ứng phó với môi trường tự nhiên và xã hội. Hai là, văn hóa có tính giá trị.
Văn hóa theo nghĩa đen là “ trở thành đẹp, thành giá trị”. Tính giá trị cần để phân biệt với tính phi giá trị. Nó là thước đo mức độ nhân bản của xã hội và con người. Các giá trị văn hóa theo mục đích có thể chia thành giá trị vật chất ( phục vụ cho nhu cầu vật chất) và giá trị tinh thần (phục vụ cho nhu cầu tinh thần); theo ý nghĩa có thể chia thành giá trị sử dụng, giá trị đạo đức, giá trị thẩm mỹ ; theo thời gian có thể phân biệt các giá trị vĩnh cửu và giá trị nhất thời.
Sự phân biệt các giá trị theo thời gian cho phép ta có được cái nhìn biện chứng và khách quan trong việc đánh giá sự vật, hiện tượng, tránh được những xu hướng cực đoan phủ nhận sạch trơn hoặc tán dương hết lời. Nhờ thường xuyên xem xét các giá trị mà văn hóa thực hiện được chức năng quan trọng thứ hai là chức năng điều chỉnh xã hội, giúp cho xã hội duy trì được trạng thái cân bằng động, không ngừng hoàn thiện và thích ứng với những biến đổi của môi trường, giúp định hướng các chuẩn mực, làm động lực cho sự phát triển xã hội. Ba là, văn hóa có tính nhân sinh. Tính nhân sinh cho phép phân biệt văn hóa như một hiện tượng xã hội ( do con người sáng tạo, nhân tạo) với các giá trị tự nhiên ( thiên tạo).
Văn hóa là cái tự nhiên được biến đổi bởi con người. Sự tác động của con người vào tự nhiên có thể mang tính vật chất ( như việc luyện quặng, đẽo gỗ…) hoặc tinh thần ( như việc đặt tên, truyền thuyết cho các cảnh quan thiên nhiên…). Do mang tính nhân sinh văn hóa trở thành sợi dây nối liền con người với con người, nó thực hiện chức năng giao tiếp và có tác dụng liên kết họ lại với nhau. Nếu ngôn ngữ là hình thức của giao tiếp thì văn hóa là nội dung của nó.
Bốn là, văn hóa có tính lịch sử, nó cho phép phân biệt văn hóa như sản phẩm của một quá trình và được tích lũy qua nhiều thế hệ với văn minh sản phẩm cuối cùng, chỉ ra trình độ phát triển của từng giai đoạn. Tính lịch sử tạo cho văn hóa một bề dày, một chiều sâu, nó buộc văn hóa thường xuyên tự điều chỉnh, tiến hành phân loại và phân bố lại các giá trị. Tính lịch sử được duy trì bằng truyền thống văn hóa. Truyền thống văn hóa là những giá trị tương đối ổn định ( những kinh nghiệm tập thể) được tích lũy và tái tạo trong cộng đồng người qua không gian, thời gian, được đúc kết thành những khuôn mẫu xã hội và cố định hóa dưới dạng ngôn ngữ, phong tục, tập quan, nghi lễ, luật pháp, dư luận… 1.
Khái niệm văn hóa giao tiếp * Khái niệm giao tiếp Hiện nay, có rất nhiều quan niệm khác nhau về giao tiếp. Mỗi quan niệm có những cơ sở khoa học riêng của nó. Quan niệm thứ nhất xem giao tiếp như một yếu tố chung có cả người và động vật. Cho rằng giao tiếp là sự tác động lẫn nhau giữa con người với nhau và những động vật có tâm lý với nhau, nếu thu hẹp hơn có thể coi giao tiếp là mối quan hệ giữa con người và những động vật nuôi trong nhà.
Quan niệm thứ hai định nghĩa: Giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lý giữa con người với con người, trong đó con người trao đổi thông tin, trao đổi cảm xúc, tri giác lẫn nhau, đưa đến ảnh hưởng, tác động qua lại lẫn nhau. Quan niệm này đã mở rộng khái niệm chủ thể giao tiếp đến toàn xã hôi. Tuy nhiên chưa phân biệt rõ trong quan hệ giao tiếp ai là chủ thể, khách thể. Cho rằng giao tiếp là dạng hoạt động hoặc là phương thức, điều kiện của hoạt động.
Cả hai quan niệm trên xem giao tiếp là một dạng đặc biệt của hoạt động có đối tượng đã lý giải chưa thỏa đáng về đối tượng, động cơ, chủ thể của hoạt động này. Quan niệm thứ ba cho rằng: Giao tiếp là sự tiếp xúc với nhau giữa cá thể này với cá thể khác trong cộng đồng xã hội. Loài động vật cũng có thể làm những hành vi xã hội vì chúng sống có giao tiếp với nhau như loài ong, xã hội loài kiến. Tác giả Trần Trọng Thủy và Nguyễn Sinh Huy về “Nhập môn khoa học giao tiếp” (1996) lại cho rằng: “Giao tiếp của con người là một quá trình chủ đích hay không có chủ đích, có ý thức hay không có ý thức mà trong đó các cảm xúc và tư tưởng được diễn đạt trong thông điệp bằng ngôn ngữ hoặc phi ngôn ngữ”[44, tr.47] Hai tác giả Nguyễn Thạc và Hoàng Anh về “Luyện giao tiếp văn hóa” (1997) quan niệm: “Giao tiếp là hình thức đặc biệt cho mối quan hệ giữa con người với con người mà quan đó nảy sinh sự tiếp xúc tâm lý và được biểu hiện ở các quá trình thông tin, hiểu biết, rung cảm, ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau”[27, tr.
