CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Phát triển bền vững 1. Khái niệm phát triển bền vững Thuật ngữ “Phát triển bền vững” lần đầu tiên sử dụng trong ấn phẩm “Chiến lược bảo tồn Thế giới” do Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (IUCN), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) và Quỹ Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF) công bố năm 1980 với nội dung: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học" [29].
Trong bản Báo cáo “Tương lai của chúng ta” do Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED) của Liên Hợp Quốc đưa ra năm 1987, PTBV được định nghĩa là: “Sự phát triển đáp ứng được những nhu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau”[7]. Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về PTBV tổ chức tại Johannesburg (Nam Phi – 2002) thống nhất khái niệm:“PTBV là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa ba mặt của sự phát triển gồm: phát triển kinh tế (nhất là tăng trưởng kinh tế), phát triển xã hội (nhất là thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội; xóa đói giảm nghèo và giải quyết việc làm) và bảo vệ môi trường (nhất là xử lý, khắc phục ô nhiễm, phục hồi và cải thiện chất lượng môi trường; phòng chống cháy rừng và chặt phá rừng; khai thác hợp lý và sử dụng tiết kiệm TNTN)”[7]. Các thành phần của phát triển bền vững Ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, khoa học công nghệ … đã mang lại cho con người những thành tựu nhất định về kinh tế, xã hội và môi trường. Tuy nhiên, cùng với đó loài người cũng đang phải đối mặt với những thách thức to lớn về chính trị, văn hóa – xã hội, đặc biệt là môi trường như: Biến đổi khí hậu toàn cầu, suy giảm tầng ôzôn, suy thoái tài nguyên thiên thiên nhiên, ô nhiễm môi trường, tăng dân số, bất bình đẳng, nghèo đói, thất học, dịch 6 skkn bệnh, tham nhũng… Điều này đã đặt ra cho cả nhân loại một câu hỏi lớn: “Làm sao thỏa mãn yêu cầu cơ bản của con người, đảm bảo tương lai và an sinh cho các thế hệ về sau đồng thời bảo toàn được môi trường, môi sinh?”.
Qua các bài học rút ra từ thực tế, chúng ta nhận ra “Chỉ có PTBV, phát triển tổng hợp, toàn bộ về tất cả các phương diện môi trường, môi sinh, kinh tế, xã hội và chính trị ở tất cả các quốc gia” mới có thể giải quyết được vấn đề trên. Từ nội hàm khái niệm PTBV do Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về PTBV đưa ra tại Johannesburg (Nam Phi – 2002) cho thấy PTBV gồm có 3 trụ cột chính là phát triển kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường (hình 1).TS Nguyễn Dục Quang, nội dung cụ thể của các trụ cột này gồm [30]: Hình 1. Mô hình PTBV của UNESCO, 2005 [27] - Về mặt xã hội: Bền vững có nghĩa là xã hội công bằng, cuộc sống an bình. Sự PTBV không để tình trạng có bất cứ người nào phải sống ngoài lề xã hội hoặc bị xã hội ruồng bỏ.
Xã hội của một nước không thể PTBV nếu có một tầng lớp xã hội phải đứng ngoài trong công cuộc xây dựng và mở mang quốc gia. Thế giới sẽ không có PTBV về mặt xã hội nếu cuộc sống hoặc tính mạng của một phần nhân loại bị đe dọa vì bệnh tật, đói nghèo, thiên tai. PTBV về mặt xã hội còn có nghĩa con người có môi trường sống hài hòa, công bằng và có an sinh. - Về mặt kinh tế: Cần phải phân biệt phát triển với tăng trưởng.
Tăng trưởng chú trọng tới vật chất và số lượng, tích lũy và bành trướng trong khi phát triển quan tâm tới tiềm năng, phẩm chất, phục vụ con người một cách toàn diện, về vật chất lẫn tinh thần. PTBV kinh tế đòi hỏi phải cân nhắc ảnh hưởng trước hay sau này của hoạt động và tăng trưởng sản xuất tới chất lượng cuộc sống. 7 skkn - Về môi trường: PTBV về phương diện môi trường có nghĩa phải bảo vệ khả năng tái sinh của hệ sinh thái, nhịp độ gia tăng sử dụng tài nguyên có khả năng tái sinh phải thấp hơn tốc độ tái sinh, việc sử dụng tài nguyên không có khả năng tái sinh phải tùy thuộc khả năng sáng chế tư liệu thay thế. Yêu cầu bền vững về môi trường-môi sinh buộc phải giới hạn sự tăng trưởng kinh tế.
Cần phải thừa nhận rằng kinh tế chỉ là một bộ phận của hệ sinh thái và phát triển kinh tế phải bảo vệ môi trường – môi sinh. Như vậy, PTBV đòi hỏi phải có sự kết hợp chặt chẽ và phát triển hài hòa đồng thời cả 3 lĩnh vực sinh thái, kinh tế và xã hội. Tức là khi muốn đẩy mạnh phát triển kinh tế thì cần phải xem tác động của chúng tới các mục tiêu sinh thái (bảo vệ môi trường và tự nhiên), tới sự công bằng xã hội có nằm trong giới hạn cho phép hay không. Bởi không thể tiến hành tăng trưởng kinh tế nếu sự tăng trưởng này làm tổn hại đến môi trường, làm biến đổi thiên nhiên; không thể có công bằng xã hội nếu không đảm bảo được sự bền vững và cân bằng sinh thái cần thiết của các hệ sinh thái trên Trái Đất… 1.
Giáo dục phát triển bền vững 1. Khái niệm giáo dục phát triển bền vững Những ý tưởng về GDPTBV ban đầu được đề cập trong chương 36 Chương trình Nghị sự 21 (UNICED – 1992) với tên gọi “Tăng cường giáo dục, đào tạo và nhận thức của cộng đồng”. Chương này chỉ ra vai trò của giáo dục trong quá trình tìm kiếm một cách thức phát triển theo hướng tôn trọng và bảo vệ môi trường tự nhiên, chú trọng tầm quan trọng của công tác định hướng và định hướng lại giáo dục nhằm tôn vinh các giá trị và hành vi tôn trọng môi trường; đồng thời vạch ra đường lối thực hiện công tác đó [28]. Theo President's Council on Sustainable Development (PSDC, 1999): “GDPTBV là một quá trình học tập có sự chọn lọc liên tục các kiến thứ, kỹ năng nhằm dẫn đến sự cam kết của các công dân về trách nhiệm và hành động hợp tác để tạo ra một xã hội sinh thái, kinh tế thịnh vượng và công bằng hơn cho các thế hệ hiện tại và tương lai” [31].
Theo đó, PSDC nhấn mạnh đến sự hiểu biết các mối 8 skkn quan hệ giữa các môn học, tư duy hệ thống, học tập suốt đời, thực hành kinh nghiệm học tập, học tập dựa vào cộng đồng, công nghệ, quan hệ đối tác, sự tham gia của gia đình và trách nhiệm cá nhân. Theo Education for Sustainable Development (ESD): “GDPTBV là một quá trình học tập (hoặc cách tiếp cận để giảng dạy) dựa trên những lý tưởng và nguyên tắc làm nền tảng cho sự bền vững và liên quan đến tất cả các cấp và các loại học tập để cung cấp giáo dục chất lượng và thúc đẩy con người phát triển bền vững - học để biết , học được, học để cùng chung sống, học để làm và học hỏi để biến đổi bản thân và xã hội” [24]. ESD nhấn mạnh đến lối học kết hợp liên ngành, học theo giá trị, học có tư duy chứ không học thuộc lòng; sự tiếp cận đa phương pháp, đa hình thức vào trong giờ học như: thơ, kịch, vẽ, tranh luận…; sự tham gia vào việc ra quyết định; tiếp cận thông tin địa phương phù hợp vẫn hơn thông tin cấp quốc gia. Như vậy, hiện nay GDPTBV đang là một hướng đi mới về giáo dục cho tất cả mọi người, cho phép mọi người được tiếp thu những kiến thức, kỹ năng, thái độ và giá trị cần thiết để hình thành một tương lai bền vững.
Do đó, nó đòi hỏi sự cần thiết phải đưa các vấn đề PTBV quan trọng như: Biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học, bình đẳng giới, đa dạng văn hóa…vào quá trình giảng dạy và học tập; đòi hỏi các phương pháp giảng dạy và học tập phải có sự thay đổi từ “lấy giáo viên làm trung tâm” theo phương pháp dạy học truyền thống sang “lấy người học làm trung tâm”, từ đó trang bị cho người học với các kiến thức, kỹ năng và giá trị để giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường và những thách thức kinh tế của thế kỷ 21. Mục đích, mục tiêu của GDPTBV Mục đích của GDPTBV GDPTBV nhằm giúp người dân phát triển thái độ, kỹ năng, quan điểm và kiến thức để đưa ra quyết định và hành động đúng đắn vì lợi ích của bản thân và người khác, ở hiện tại và trong tương lai. Tức là làm thay đổi hành vi của tất cả các tầng lớp xã hội nhằm tạo nên xã hội bền vững cho tất cả mọi người; GDPTBV dựa trên cơ sở tác động tương hỗ của 4 yếu tố chính là kinh tế, xã hội, môi trường và văn hoá mà tác động tới mọi mặt của đời sống xã hội. 9 skkn Mục tiêu của GDPTBV Mục tiêu của GDPTBV là đưa con người vào vị trí mà nó có thể đóng vai trò tích cực trong việc tạo ra một hiệu quả bền vững về mặt sinh thái, kinh tế và tạo nên một môi trường xã hội công bằng … trên phạm vi toàn cầu.
Bằng cách sử dụng những tình huống, những phương pháp và cấu trúc học tập thích hợp, GDPTBV có nhiệm vụ đổi mới quá trình học tập ở tất cả các khu vực giáo dục mà nó giúp cho các cá nhân chiếm lĩnh được các kỹ năng phân tích, đánh giá và năng lực hành động mà PTBV đòi hỏi [33]. Nội dung của GDPTBV Như trên đã phân tích, GDPTBV “Mở ra cho tất cả mọi người cơ hội giáo dục, cho phép họ tiếp thu được các tri thức và giá trị cũng như học được các phương thức hành vi và phong cách sống cần thiết cho một tương lai đáng sống và sự thay đổi xã hội một cách tích cực” [33]. Nhận thức được tầm quan trọng của GDPTBV đối với sự phát triển bền vững của đất nước, Đảng và Nhà nước ta cũng đã xác định cần phải đưa GDPTBV đến với tất cả các tầng lớp nhân dân trong xã hội, nội dung GDPTBV cần phải đưa đến sự thay đổi toàn diện và đầy đủ về nhận thức, thái độ của mỗi cá nhân đối với cả 3 mặt: văn hóa – xã hội, kinh tế và môi trường nhằm hướng tới những hành vi cho một tương lai bền vững.