Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Vấn đề gia đình và việc giáo dục đạo đức nói chung, giáo dục lòng nhân ái nói riêng cho con cái của gia đình đã đặt ra từ thời cổ đại trong triết học Ấn Độ, triết học Trung Quốc và triết học Hy Lạp - La Mã. Tuy nhiên, gia đình là một thực thể xã hội biến đổi theo sự vận động của phương thức sản xuất, điều kiện sống và trình độ nhận thức, cho nên đến tận ngày nay, gia đình và chức năng giáo dục – xã hội hóa cho con cái vẫn đang còn là một đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Điều đó được thể hiện ở các nhóm sau: 1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến gia đình và gia đình Việt Nam với việc giáo dục lòng nhân ái cho con cái Gia đình và gia đình trong giáo dục đạo đức cho con cái là chủ đề từ trước đến nay được nhiều ngành khoa học khác nhau quan tâm, nhiều cuốn sách, đề tài, các bài báo, tham luận khoa học đã được thực hiện, có thể khái quát một số công trình nghiên cứu điển hình như sau: Cuốn sách Gia đình trẻ và việc hình thành nhân cách thanh niên của tác giả Dương Tự Đam là công trình thể hiện sâu sắc những vấn đề lý luận và thực tiễn về nội dung và phương pháp giáo dục con cái của gia đình, góp phần hình thành nhân cách thanh niên của thời đại mới.
Trong lĩnh vực giáo dục nuôi dưỡng con cái, tác giả cho rằng, “gia đình truyền thống có vai trò gần như tuyệt đối trong việc giáo dục thế hệ trẻ… ngày nay gia đình trẻ, ngoài việc thừa nhận tác động to lớn của nhà trường, đoàn thể, gia đình vẫn có vai trò quyết định trong việc cung cấp và tạo điều kiện cung cấp thiết thực cho trẻ, coi trọng nguyên tắc dân chủ và tôn trọng con cái, cùng có trách nhiệm chăm lo, nuôi dạy con, làm gương của bố mẹ” [35, tr.17] Tiêu chuẩn hàng đầu của các gia đình Việt Nam, theo tác giả là “tình nghĩa, hiếu trung, hòa thuận và sự quan tâm đùm bọc lẫn nhau”, nhưng những tiêu chuẩn đó đang có sự biến đổi và xuất hiện mâu thuẫn trong các gia đình trẻ (hiện đại). Tuy nhiên, tác giả cũng cho rằng, những tiêu chuẩn đó lại có thể trở thành cơ sở để gia đình trẻ biết tôn trọng lợi ích, tình yêu, hạnh phúc cá nhân, biết vươn tới những giá 6 trị hòa hợp trong gia đình. Về nội dung giáo dục trong các gia đình trẻ, theo số liệu khảo sát, có ba nội dung quan trọng nhất đó là: Giáo dục tình yêu thương ông bà cha mẹ; đức tính trung thực, thật thà; lòng vị tha, nhân hậu. Từ đó cho thấy, các gia đình đều nhận thức được trách nhiệm giáo dục con cái phải sống lương thiện, biết nghe lời cha mẹ, hiếu thảo với ông bà và có trách nhiệm, tạo cho con cái đời sống tinh thần phong phú.
Về phương pháp giáo dục, gia đình trẻ ngày nay vẫn biết kế thừa các giá trị nhân bản từ gia đình truyền thống, nhưng cũng biết hướng tới sự tôn trọng phát triển cá nhân, lợi ích, nhu cầu, nguyện vọng riêng tư của con cái. Cuốn sách Giáo dục gia đình giúp con thành người của tác giả Nguyễn Văn Huân khẳng định vai trò của gia đình trong việc giáo dục con cái. Bằng việc đưa ra khái niệm giáo dục gia đình, đặc điểm, nội dung, mục đích của gia đình, tác giả muốn nhấn mạnh vai trò không thể thiếu của giáo dục gia đình đối với sự hình thành nhân cách. Đồng thời chỉ ra sự khác biệt giữa giáo dục gia đình với giáo dục nhà trường và xã hội, theo đó, giáo dục gia đình là sự đan xen giữa nuôi và dạy, “nuôi con bằng cơm gạo nhưng trong đó phải quyện theo tình nghĩa mới là nuôi” [71, tr.
Trong giáo dục gia đình chủ yếu dạy đạo lý làm người, mà cốt lõi là dạy đạo đức. Mối quan hệ giữa chủ thể giáo dục và đối tượng giáo dục cũng rất đặc biệt, vì thế cần có phương pháp giáo dục phù hợp. Phương pháp chủ yếu của giáo dục gia đình là nêu gương và làm gương, chú trọng việc làm gương của người lớn, của cha mẹ đối với con cái. Mục đích của giáo dục gia đình là xây dựng gia đình ấm no, hạnh phúc.
Trong cuốn Xây dựng đạo đức gia đình ở nước ta hiện nay của tác giả Nguyễn Thị Thọ đã phân tích và trình bày chi tiết khái niệm đạo đức gia đình, từ đó đi đến khẳng định vai trò của đạo đức gia đình, “Đạo đức gia đình là một trong những yếu tố cơ bản tạo nên sự ổn định, ấm no, hạnh phúc của mỗi gia đình. Đạo đức gia đình có quan hệ tác động qua lại với đạo đức xã hội, bị qui định bởi đạo đức xã hội …đồng thời phản ánh yêu cầu xã hội” [154,tr. Dưới góc độ triết học, tác giả khẳng định, đạo đức gia đình là một bộ phận của ý thức xã hội, chịu sự chi phối của tồn tại xã hội, khi những yếu tố của tồn tại xã hội thay đổi thì đạo đức gia đình cũng biến đổi. Với việc chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng đến đạo đức gia đình Việt Nam hiện nay, tác giả cho rằng sự tác động của KTTT đã làm cho nhiều giá trị đạo 7 đức truyền thống ở nước ta biến đổi phức tạp, trong đó có vấn đề giáo dục đạo đức gia đình.
Sự suy thoái đạo đức trong một số gia đình có thể sẽ đe dọa những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc, gây bất ổn tình hình văn hóa - xã hội. Từ những phân tích thực trạng, tác giả đề xuất giải pháp, trong đó đề cao và đẩy mạnh công tác giáo dục đạo đức gia đình. Sách Xanh Gia đình Việt Nam là ấn phẩm lần đầu Việt Nam công bố sách xanh về gia đình. Với mong muốn góp phần ghi nhận, tôn vinh và quảng bá hình ảnh gia đình Việt Nam trong cộng đồng quốc tế, là thông điệp về sự chăm lo phát triển bền vững, tiến bộ, hạnh phúc cho mỗi gia đình, thể hiện quyết tâm của Đảng ta đối với sự nghiệp “xây dựng gia đình trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa”.
Đây là tài liệu có độ tin cậy khoa học cao đối với những người nghiên cứu gia đình. Cuốn sách đã giới thiệu các nội dung cơ bản, đặc trưng nhất về gia đình Việt Nam, với những số liệu thu thập trong thời gian gần đây như: Thông điệp năm gia đình Việt Nam; Đặc trưng gia đình và văn hóa gia đình Việt Nam; Thực trạng gia đình Việt Nam; Quản lý nhà nước về gia đình. Khi đề cập đến những biến đổi nội dung và cách thức giáo dục trẻ em trong gia đình hiện nay, các tác giả cho rằng “quan niệm về chăm sóc, giáo dục trẻ em trong gia đình cũng đang có những biến đổi. Ngày nay, gia đình còn là nơi thực hiện các quyền của trẻ em.
Việc cha mẹ có toàn quyền quyết định số phận của con, con phải tuyệt đối phục tùng cha mẹ, không có ý kiến riêng, không được quyền tham dự vào những việc của gia đình, kể cả những việc có liên quan đến bản thân như chuyện học hành, nghề nghiệp, hôn nhân, v. đã trở nên lạc hậu, không phù hợp với xã hội mới” [77, tr. 25] Xã hội học gia đình của Segalen Martine là cuốn sách nghiên cứu chuyên sâu về gia đình được tái bản nhiều lần, là kết quả nghiên cứu công phu trong một thời gian dài của tác giả. Với những lập luận sắc bén, chắc chắn, những khái niệm được sửa đổi, cập nhật theo thời gian, những nghiên cứu về gia đình và sự biến đổi của gia đình ở Pháp và Châu Âu.
Ở phần thứ nhất, Suy nghĩ về gia đình hiện nay, tác giả nêu các quan điểm xoay quanh khái niệm gia đình và cho rằng nội hàm khái niệm đó biến đổi cùng với sự biến đổi của xã hội, ở mỗi vùng khác nhau, quan niệm về gia đình cũng khác nhau, những sự khủng hoảng xã hội hay chiến tranh dẫn đến sự 8 khủng hoảng về đạo đức. Đáng chú ý trong phần này, tác giả đã đề cập đến mối quan hệ giữa cá nhân hóa và xã hội hóa gia đình. Thời điểm chuyển giao từ thế kỷ XX sang thế kỷ XXI là dễ nhận thấy sự khác biệt. Gia đình đã từng là thiết chế, đến giờ vẫn thế, nhưng cá nhân chỉ sử dụng thiết chế đó khi chúng phục vụ họ “lúc đó, các chức năng gia đình bị đảo ngược: các cá nhân không còn nhằm phục vụ gia đình, mà gia đình là để phục vụ cá nhân” [131, tr.
Cuốn sách này là tư liệu khoa học quý giúp nghiên cứu sinh có cái nhìn đa dạng, đa chiều về gia đình để qua đó thấy rằng, biến đổi xã hội là yếu tố tác động trực tiếp đến biến đổi của gia đình, đồng thời chính sự biến đổi gia đình góp một phần không nhỏ vào sự biến đổi chung của xã hội. Tác giả Nguyễn Hữu Minh trong bài “Gia đình Việt Nam sau 30 năm đổi mới” (Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 11-2015) cho rằng, những thành quả đã đạt được sau ba thập kỷ xây dựng và phát triển gia đình Việt Nam gắn liền với những chủ trương, chính sách đúng đắn của Đảng, Nhà nước, Chính phủ, cụ thể như việc lấy ngày 28 tháng 6 hàng năm làm ngày gia đình Việt Nam (theo quyết định số 72/ 2001/QĐ/TTg, ban hành ngày 04 tháng 5 năm 2001). Ngày 29 tháng 5 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ ra quyết định số 629/QĐ-TTg về việc phê duyệt “Chiến lược Phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030”, trong đó nhấn mạnh xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ và hạnh phúc là mục tiêu quan trọng của “Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020” và là trách nhiệm của mọi gia đình trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Theo tác giả, trong công tác xây dựng và phát triển gia đình ở Việt Nam thời gian qua cũng như hiện nay còn nhiều hạn chế, nhất là việc nhận thức và giáo dục con cái của cha mẹ, trong đó trọng tâm là giáo dục lòng nhân ái [104, tr.