Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO TRẺ VỊ THÀNH NIÊN TẠI CÁC XỨ ĐẠO 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về Giáo dục kỹ năng sống 1. Trên thế giới và trong Giáo hội Đầu thập kỷ 90, các tổ chức Liên Hiệp Quốc như WHO, UNICEF, UNESCO đã chung tay để xây dựng chương trình giáo dục Kỹ năng sống cho thanh thiếu niên. “Bởi lẽ những thử thách mà trẻ em và thanh niên phải đối mặt là rất nhiều và đòi hỏi cao hơn là những kỹ năng đọc, viết, tính toán tốt nhất.” (UNICEF) Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO), Kỹ năng sống là những kỹ năng mang tính tâm lý xã hội và kỹ năng về giao tiếp được vận dụng trong những tình huống hằng ngày để tương tác một cách hiệu quả.
Cho nên, giáo dục kỹ năng sống cho người học đang trở thành một nhiệm vụ quan trọng đối với giáo dục các nước. Giáo dục phải mang lại cho mọi người không chỉ kiến thức mà cả kỹ năng sống để sống trong xã hội dựa vào năng lực (Competence-based societies). Nhu cầu vận dụng kỹ năng sống một cách trực tiếp, hay gián tiếp được nhấn mạnh trong nhiều khuyến nghị mang tính quốc tế, bao gồm trong việc thực hiện Công ước Quyền trẻ em; trong Hội nghị quốc tế về dân số và phát triển… (Nguyễn Thanh Bình, 2011) Chính vì thế, trong Diễn đàn Thế giới về Giáo dục cho mọi người họp tại Senegan (2000), Chương trình hành động Dakar đã đề ra 6 mục tiêu, trong đó mục tiêu 3 nói rằng, “Mỗi quốc gia phải đảm bảo cho người học được tiếp cận chương trình giáo dục kỹ năng sống phù hợp”, trong đó “phù hợp” được hiểu là phù hợp với vùng miền, địa phương và phù hợp với lứa tuổi. Ngoài ra, mục tiêu 6 yêu cầu, “khi đánh giá chất lượng giáo dục cần phải đánh giá kỹ năng sống của người học” (UNESCO, 2000).
Như vậy, giáo dục kỹ năng sống trở thành quyền của người học và là một nhiệm vụ quan trọng đối với giáo dục các nước nói chung, và bất kì môi trường giáo dục nào nói riêng. 6 Trong Tuyên Ngôn về Giáo Dục Kitô Giáo của Công Đồng Vaticano II, năm 1965, đã nêu rõ: “… nền giáo dục chân chính là việc đào tạo con người, nhằm đạt tới cùng đích của mình cũng như lợi ích của các đoàn thể mà họ là đoàn viên, và họ sẽ tham gia phục vụ khi đến tuổi trưởng thành.] Phải huấn luyện cho trẻ em và thanh thiếu niên biết tham dự đời sống xã hội, để sau khi được chỉ dẫn đầy đủ về những phương tiện cần thiết và thích hợp, chúng có thể tích cực dấn thân vào những đoàn thể khác nhau của cộng đoàn nhân loại sẵn sàng đối thoại với người khác cũng như hăng say hoạt động để góp phần thực hiện lợi ích chung. Với tư cách là con người, các Kitô hữu có quyền hưởng một nền giáo dục đầy đủ và thích hợp. Với tư cách là người đã được rửa tội, họ có quyền hưởng một nền giáo dục Kitô giáo giúp họ xứng đáng đón nhận sự cung hiến tối cao cho nhân phẩm con người.” (CĐ Vaticano II, 1965) Qua nội dung trên, nhận thấy rằng, Giáo Hội Công Giáo luôn hướng đến việc giáo dục con người toàn diện, đặc biệt việc giáo dục trẻ em và thanh thiếu niên Công giáo tại các xứ đạo phát triển toàn diện và tham gia tích cực vào đời sống xã hội.
Chính điều đó, Giáo Hội Công Giáo toàn cầu đã thực hiện rất nhiều chương trình hoạt động giáo dục Kitô giáo, nhằm thăng tiến đời sống thiêng liêng và hoàn thiện nhân cách, qua việc giảng dạy Thánh Kinh, Giáo Lý, Nhân Bản, Kỹ năng trong các trường, lớp, nhóm học tập tại các xứ đạo, với sự hỗ trợ từ các hiệp hội là các đoàn thể Công giáo Tiến hành, như: Phong Trào Giới Trẻ Thánh Thể (tiền thân là Hội Tông Đồ Cầu Nguyện - được thành lập năm 1865) đang hoạt động ở 59 quốc gia trên thế giới, Hội Nhi đồng Giáo Hoàng Truyền giáo (được thành lập năm 1843) đang hoạt động ở 150 quốc gia (EYM & PWPN, 2018)… Thượng Hội đồng Giám mục lần thứ XV họp tại Rôma vào tháng 10 năm 2018 đã bàn về chủ đề “Giới trẻ, đức tin và việc phân định ơn gọi”. Từ những kinh nghiệm, suy tư và đề nghị trong Thượng Hội đồng, Đức Thánh Cha Phanxicô đã ban hành tông huấn “Chúa Kitô đang sống” (UBMV Giới trẻ và thiếu nhi HĐGMVN, 2019), 7 đưa ra những hướng dẫn giúp người trẻ sống cách sung mãn, lớn lên trong sự thánh thiện, dấn thân phục vụ xã hội và Giáo hội. Trong đó, giáo dục Kỹ năng sống được coi như một phần trong việc huấn luyện toàn diện trẻ vị thành niên tại các xứ đạo ở các quốc gia phương Tây, bằng việc vận dụng một cách tổng hợp quan điểm Kỹ năng sống từ những tổ chức nghiên cứu như WHO, UNESCO, UNICEF… thông qua việc xây dựng chương trình và sử dụng các phương pháp giáo dục tích cực nhấn mạnh đến việc người học được tương tác, thực hành, giải quyết các vấn đề gắn liền với thực tiễn cuộc sống, trong: các khóa học; tọa đàm chia sẻ, giáo dục kỹ năng sống; các hoạt động trải nghiệm như cắm trại, dã ngoại, sự kiện, thiện nguyện … để phát triển các kỹ năng giao tiếp và quan sát, kỹ năng làm việc nhóm,… và đặc biệt là kỹ năng nhận thức và tự nhận thức trong việc làm chủ bản thân, nhằm hoàn thiện bản thân, tham gia tích cực vào đời sống xã hội, và có những hành vi thích ứng tích cực trong cuộc sống. Hiện nay, giáo dục kỹ năng sống cho trẻ vị thành niên tại các xứ đạo ở hầu hết các quốc gia đều được lồng ghép ít nhiều vào trong các hoạt động giáo dục trong và ngoài lớp Giáo lý, và được quan tâm sâu sắc, song chỉ là các báo cáo qua những kinh nghiệm thực tế, và chưa có một nghiên cứu rõ ràng cho việc giáo dục kỹ sống tại các xứ đạo.
Tại Việt Nam Ở Việt Nam, thuật ngữ giáo dục kỹ năng sống được du nhập vào cách đây khá lâu và qua các thông tư và đề án của Chính Phủ (Chính phủ, 2015) (Thủ tướng Chính Phủ, 2018), của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD&ĐT, 2019), đặc biệt qua Luật Trẻ Em (Quốc Hội, 2016) vấn đề giáo dục con người toàn diện luôn được đặt ra nhưng trong thực tế triết lý và phương pháp giáo dục kỹ năng sống ít nhiều còn mới lạ đối với xã hội, nên chưa được sự quan tâm đúng mức. Ngày nay, giáo dục Kỹ năng sống đã trở thành một cụm từ quen thuộc. Nhưng thực chất Kỹ năng sống là gì, dạy Kỹ năng sống như thế nào, ai dạy hình như còn mơ hồ. Việc giúp cho đa số các bạn trẻ tiếp cận Kỹ năng sống hình như còn rất xa.
Các tài liệu về Kỹ năng sống đề cập đến mọi lĩnh vực hoạt động từ học tập để chuẩn bị 8 vào nghề, cách học ngoại ngữ, kỹ năng làm cha mẹ đến tổ chức trại hè. Tuy nhiên, một số tác giả phân biệt giữa kỹ năng để sống còn (livelihood skills, survival skills) như học chữ, học nghề, làm toán… tới bơi lội; với “kỹ năng sống” theo nghĩa là năng lực tâm lý xã hội để đáp ứng và đối phó với những yêu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày, mà đặc biệt là tuổi trẻ rất cần để vào đời. (Nguyễn Thị Oanh, 2005) Hiện nay, ở các trường THPT, THCS, nhiều thầy cô đã tiến hành lồng ghép việc giáo dục kỹ năng sống vào trong các tiết học bộ môn, các buổi hoạt động ngoài giờ lên lớp, các buổi sinh hoạt ngoại khóa. Bên cạnh đó, dần dần cũng có một số ít cá nhân giáo viên có hứng thú nghiên cứu, vận dụng giáo dục kỹ năng sống cho học sinh một cách sáng tạo trong quá trình giảng dạy.
(Hoàng Thị Thu, 2012) Một trong những người đầu tiên có những nghiên cứu mang tính hệ thống về Kỹ năng sống và giáo dục Kỹ năng sống ở Việt Nam là Nguyễn Thanh Bình. Năm 2005, với đề tài “Giáo dục kỹ năng sống ở Việt Nam” do Nguyễn Thanh Bình làm trưởng nhóm nghiên cứu. Nhìn vào thực tiễn đó, năm 2007, trong Thư Chung của Hội Đồng Giám Mục Việt Nam (HĐGMVN), các Giám mục đã xác quyết “Giáo dục hôm nay, xã hội và Giáo hội ngày mai”, “Mục đích của nền giáo dục Kitô giáo không chỉ là rèn luyện nhân cách con người thành hữu ích đối với bản thân, gia đình và xã hội, mà còn là giúp con người sống xứng đáng với tư cách con Thiên Chúa để mai sau trở thành công dân Nước Trời. Ngoài ra, HĐGMVN cũng nhận định, “phát triển con người toàn diện và toàn vẹn phải là mối quan tâm hàng đầu của việc dạy giáo lý”.
(HĐGMVN, 2017) để thực hiện điều đó, giáo dục Kỹ năng sống cho trẻ vị thành niên tại các xứ đạo gần như trở thành một điều thiết yếu, nhằm chuẩn bị hành trang cho trẻ phát triển toàn diện trong tương lai. Đặc biệt qua việc tái lập Ủy ban Giáo dục Công giáo (Văn phòng Ủy ban Giáo dục, 2017), trong đó thành lập Ban giáo dục Giá trị - Kỹ năng sống với mục tiêu nghiên cứu và xây dựng các khóa học hướng dẫn thực hành kỹ năng sống cho mọi người. Tuy nhiên, Ủy ban lại chưa tập trung vào nghiên cứu chuyên biệt dành cho trẻ vị thành niên tại các xứ đạo. 9 Chính vì thế, giáo dục kỹ năng sống cho trẻ vị thành niên tại các xứ đạo vẫn còn là lạ lẫm, ít người biết đến, chưa được tổ chức khoa học và chưa được quan tâm.
Đây thực sự là một vấn đề nan giải trong giáo dục kỹ năng sống cho trẻ vị thành niên tại các xứ đạo. Nếu giải quyết tốt vấn đề này sẽ góp phần hỗ trợ giáo dục trẻ vị thành niên tại các xứ đạo trở nên con người toàn diện, tham gia tích cực vào đời sống xã hội. Khái niệm liên quan đến đề tài 1. Giáo dục Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt vì chỉ có trong xã hội loài người giáo dục mới nảy sinh, phát triển và tồn tại vĩnh hằng.
Lúc đầu, giáo dục xuất hiện như một hiện tượng tự phát, diễn ra theo lối quan sát, bắt chước ngay trong quá trình lao động (săn bắt, hái lượm, chăn nuôi, trồng trọt…). Về sau giáo dục trở thành một hoạt động tự giác có tổ chức, có mục đích, nội dung và phương pháp… của con người.