ĐẶT VẤN ĐỀ I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Nhằm góp phần giáo dục toàn diện cho học sinh về tất cả các mặt như đức, trí, thể, mỹ đồng thời gìn giữ và phát huy giá trị của di sản văn hoá và truyền thống tốt đẹp dân tộc Việt Nam, ngày 26 tháng 8 năm 2016 Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chỉ thị Số: 3031/QĐ-BGDĐT về nhiệm vụ chủ yếu năm học 2016 - 2017 trong đó chỉ thị nêu rõ “Giáo dục phổ thông chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống, ý thức, trách nhiệm của công dân đối với xã hội, cộng đồng”. Đồng thời Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có kế hoạch hướng dẫn đưa Giáo dục Di sản vào nội dung dạy học ở trường phổ thông, từ đó thúc đẩy việc đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện đa dạng hóa các hình thức dạy học, khuyến khích học sinh tham gia trải nghiệm sáng tạo “Sử dụng di sản văn hóa trong dạy học ở trường phổ thông, trung tâm GDTX nhằm hình thành và nâng cao ý thức tôn trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị của di sản văn hóa; rèn luyện tính chủ động, tích cực, sáng tạo trong đổi mới phương pháp học tập và rèn luyện; góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, tài năng của học sinh”( Trích hướng dẫn sử dung dạy học di dản trong trường Phổ thông 2013). Nhận thức vai trò và tầm quan trọng của chủ trương này, trong những năm gần đây Sở giáo dục và đào tạo Nghệ an đã chỉ đạo các trường THPT trên địa bàn tỉnh đa dạng hóa hình thức dạy học tăng cường hoạt động trải nghiệm, tổ chức dạy học gắn liền với di sản văn hóa:“Khuyến khích các tổ chức hoạt động trải nghiệm phù hợp với chương trình giáo dục và đặc điểm tâm lý học sinh, giúp học sinh hứng thú học tập rèn luyện kỹ năng sống, ý thức chấp hành pháp luật; bổ sung các hiểu biết về giá trị truyền thống văn hóa dân tộc và trên toàn thế giới”.
Nhiều trường THPT trên toàn tỉnh nói riêng và trong cả nước nói chung đã tổ chức các hoạt động ngoại khóa giúp học sinh phát triển tư duy, khả năng quan sát, xử lí thông tin, trau dồi kỹ năng sống để hoàn thiện nhân cách, đáp ứng được yêu cầu về phát triển nguồn nhân lực trong thời kỳ đổi mới và hội nhập. Đặc biệt là khuyến khích giáo dục trải nghiệm di sản, tiếp thu những giá trị văn hóa lịch sử thực tế, từ đó các em bổ sung vào hành trang tri thức của mình. Giáo dục ý thức bảo vệ di sản cho học sinh đặc biệt là di sản văn hoá cũng là một trong 5 nội dung của phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động. Phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” mặc dù có những kết quả khả quan nhưng bên cạnh đó có lúc, có nơi còn mang tính hình thức, chưa thực sự đi vào đời sống giáo dục một cách sâu sát.
Việc sử dụng các hình thức dạy học, tổ chức các hoạt động giáo dục với di sản còn đơn điệu, thiếu sự linh hoạt và sáng tạo nên hiệu quả chưa cao, các hoạt động ngoại khóa chưa được chú trọng về chiều sâu. 1 skkn Trải nghiệm di sản văn hóa là hoạt động ngoại khóa thực tế hấp dẫn đối với học sinh nói chung và học sinh THPT nói riêng. Mục đích của hoạt động trải nghiệm di sản văn hóa là các em được tìm hiểu các di tích lịch sử cách mạng, bảo tàng lịch sử, địa chỉ đỏ phong trào cách mạng, làng nghề truyền thống, di tích danh nhân. từ đó các em áp dụng những điều được trải nghiệm vào chính cuộc sống của mình.
Đây được coi là chìa khóa thực hiện học đi đôi với hành, giải quyết các vấn đề thực tiễn của cuộc sống. Thông qua hoạt động trải nghiệm, các em suy nghĩ về những gì trải nghiệm, phát triển kỹ năng phân tích, khái quát hoá các kinh nghiệm có được, tạo cơ hội cho học sinh có kỹ năng giải quyết vấn đề và ra quyết định dựa trên những tri thức và ý tưởng mới thu được từ trải nghiệm. Có thể nói hoạt động ngoại khóa trải nghiệm di sản còn là chiếc cầu nối giúp học sinh thẩm thấu một cách cặn kẽ, hiệu quả văn hóa, lịch sử của địa phương mình. Nội dung hoạt động ngoại khóa rất phong phú và đa dạng như: giáo dục pháp luật, kỹ năng sống, giáo dục đạo đức…Bằng các hình thức khác nhau: sân khấu hóa, câu lạc bộ, hỏi đáp, tham quan trải nghiệm… Nhờ đó các kiến thức tiếp thu trên lớp có cơ hội được áp dụng, mở rộng thêm trên thực tế, đồng thời có tác dụng nâng cao hứng thú học tập nội khóa.
Trong nhiều hình thức hoạt động ngoại khóa nói trên, bản thân tôi nhận thấy việc chọn di sản văn hóa để học sinh tham quan trải nghiệm nhằm giáo dục đạo đức cho các em là một việc làm thiết thực. Qua đây, nhằm giáo dục ḷòng tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước, cùng ra sức tuyên truyền để chung tay bảo vệ các di sản văn hóa như bảo vệ linh hồn của dân tộc. Là giáo viên bộ môn GDCD đồng thời là giáo viên chủ nhiệm qua nhiều năm công tác bản thân có nhiều kinh nghiệm trong công tác giảng dạy cũng như tổ chức hoạt động ngoại khóa và từ năm 2016 đến 2019 tôi đã phối hợp với các tổ chức trong nhà trường tổ chức các đợt hoạt động ngoại khóa tham quan trải nghiệm di sản văn hóa địa phương. Những hoạt động ngoại này đã được sự đồng thuận và tạo điều kiện của BGH nhà trường, sự phối hợp hỗ trợ nhiệt tình của các tổ chức đoàn thể, các đồng nghiệp và đặc biệt là sự quan tâm ủng hộ của hội cha mẹ học sinh.
Nhờ thế, các hoạt động ngoại khóa tham quan trải nghiệm di sản thực sự có hiệu quả cao và được các trường bạn chia sẻ học hỏi. Trong quá trình thực hiện hoạt động ngoại khóa tham quan trải nghiệm di sản văn hóa tôi nhận thấy học sinh tham gia tích cực, chủ động, sáng tạo và rất hứng thú. Để góp phần vào việc nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho học sinh ở trường THPT nói chung và trường THPT Tân Kỳ nói riêng, tôi đã mạnh dạn xây dựng sáng kiến kinh nghiệm hoạt động ngoại khóa với đề tài:“Giáo dục đạo đức cho học sinh THPT thông qua hoạt động ngoại khóa trải nghiệm di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Nghệ An”. Đây là một số kinh nghiệm của bản thân và bước đầu thực hiện vì vậy không tránh khỏi những sai sót, kính mong sự giúp đỡ đóng góp của đồng nghiệp.
MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Thông qua các hình thức tổ chức dạy học trên lớp, ngoại khóa tham quan trải nghiệm di sản văn hóa địa phương nhằm mục đích: - Rèn luyện cho học sinh tập dượt nghiên cứu, quan sát trực tiếp “sinh động” cuộc sống xung quanh các em. - Cung cấp tri thức, kỹ năng, bồi dưỡng thái độ, hình thành, phát triển năng lực, phẩm chất đạo đức, thẩm mỹ cho học sinh. - Giáo dục truyền thống tự hào dân tộc, tình yêu và trách nhiệm đối với quê hương, Tổ quốc; Giáo dục những phẩm chất tốt đẹp của người Việt Nam trong giai đoạn mới.Giáo dục ý thức bảo vệ, quảng bá những di sản của tỉnh nhà nói riêng và của đất nước nói chung cho cộng đồng trong nước và quốc tế. PHẠM VI NGHIÊN CỨU Các di sản về quê hương Tân Kỳ, Nghệ An: - Di tích lịch sử cấp quốc gia KM số 0, đường Hồ Chí Minh huyền thoại (Thị trấn Tân Kỳ, tỉnh Nghệ An).
- Di tích lịch sử cấp quốc gia Truông Bồn (Xã Mĩ Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An). - Làng nghề dệt thổ cẩm Thái Minh (Xã Tiên kỳ, huyện Tân Kỳ, tỉnh nghệ An). - Làng nghề đan lát Thanh Tân ( Xã Kỳ Tân, huyện Tân Kỳ, tỉnh nghệ An). THỜI GIAN NGHIÊN CỨU Nghiên cứu trong thời gian 3 năm: - Năm học 2016- 2017; - Năm học 2017- 2018; - Năm học 2018-2019.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU - Nghiên cứu lý luận. - Nghiên cứu thực tiễn. - Thu thập thông tin, tìm hiểu thực tế - Xử lý, tổng hợp thông tin, khái quát, rút ra kết luận và đề ra giải pháp phù hợp. - Thể nghiệm đề tài vào thực tiễn và tiếp tục bổ sung hoàn thiện.
3 skkn PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I.Tổng quan chung về di sản văn hóa Theo bách khoa toàn thư mở Wikipedia: Di sản văn hóa là di sản của các hiện vật vật lý và các thuộc tính phi vật thể của một nhóm hay xã hội được kế thừa từ các thế hệ trước, đã duy trì đến hiện nay và dành cho các thế hệ mai sau. Di sản văn hóa bao gồm tài sản văn hóa (như các tòa nhà, cảnh quan, di tích, sách, tác phẩm nghệ thuật, và các hiện vật), văn hóa phi vật thể (như văn hóa dân gian, truyền thống, ngôn ngữ và kiến thức) và di sản tự nhiên (bao gồm cảnh quan có tính văn hóa quan trọng và đa dạng sinh học). Luật Di sản văn hóa của Việt Nam đã xác định:“Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta”. Di sản văn hóa được hiểu như là tài sản, là báu vật của thế hệ trước để lại cho thế hệ sau, gồm các tác phẩm nghệ thuật dân gian, công trình kiến trúc, tác phẩm điêu khắc, tác phẩm văn học “Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”(Trích Luật Di sản văn hóa).
Văn hóa vật thể là các giá trị văn hóa tồn tại một cách hữu linh, con người có thể nhận biết một cách cảm tính, trực tiếp qua các giác quan ( cung điện, chùa tháp, hiện vật trưng bày trong bảo tàng, thắng cảnh thiên nhiên…) có giá trị văn hóa, lịch sữ, khoa học được cộng đồng dân tộc, nhân loại thừa nhận.