Tổng quan luận án
Luận án tiến sĩ giáo dục học với đề tài "Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh", chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn giáo dục chính trị (mã số: 62.11), được nghiên cứu sinh Lê Thị Vân Anh thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Văn Cư và PGS.TS Đào Thị Ngọc Minh, hoàn thành và bảo vệ năm 2014.
Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả xuất phát từ vai trò của tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh đối với việc xây dựng nhân cách thế hệ trẻ, đặc biệt là tầng lớp thanh niên - sinh viên trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Đối với khu vực Tây Bắc, sinh viên sinh sống và học tập trên địa bàn có vị trí địa chính trị quan trọng nhưng điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, chịu tác động từ mặt trái của cơ chế thị trường và các âm mưu phá hoại về tư tưởng, văn hóa. Trong khi đó, việc giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh tại các trường đại học, cao đẳng trong khu vực còn bộc lộ hạn chế: giảng viên chủ yếu truyền đạt kiến thức lý luận một chiều, chưa chú trọng liên hệ thực tế vùng miền, thiếu việc sử dụng các tấm gương người thật, việc thật và chưa khai thác triệt để các biện pháp dạy học tích cực để chuyển hóa tri thức thành niềm tin, hành vi đạo đức. Khoảng trống mà luận án tập trung giải quyết là xây dựng hệ thống biện pháp dạy học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh theo hướng gắn kết lý luận với thực tiễn, kết hợp giờ học chính khóa và hoạt động ngoại khóa nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho sinh viên vùng Tây Bắc.
Mục đích nghiên cứu của luận án là tiếp tục làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh và đề xuất hệ thống yêu cầu, biện pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc trong dạy học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh.
Giả thuyết khoa học được xác định: Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên là vấn đề quan trọng của sự nghiệp phát triển giáo dục hiện nay. Con đường giáo dục có hiệu quả là dạy học tốt môn Tư tưởng Hồ Chí Minh. Nếu tổ chức việc dạy học này bao quát cả chính khóa và ngoại khóa, thúc đẩy được tính tích cực của cả giảng viên và sinh viên thì chất lượng dạy học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh sẽ đạt hiệu quả như mong đợi.
Khách thể và đối tượng nghiên cứu:
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh ở các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc.
- Đối tượng nghiên cứu: Những yêu cầu và biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc trong dạy học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh.
Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu nội dung giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc trong dạy học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh.
- Luận cứ ưu thế của môn Tư tưởng Hồ Chí Minh trong giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên.
- Điều tra, đánh giá thực trạng đạo đức sinh viên và thực trạng giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc.
- Đề xuất hệ thống yêu cầu và biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc trong dạy học môn học (chính khóa và ngoại khóa).
- Tổ chức thực nghiệm sư phạm để kiểm định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.
Phạm vi nghiên cứu:
- Không gian khảo sát: Khảo sát thực trạng tại 5 cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc bao gồm Trường Đại học Tây Bắc, Trường Cao đẳng Hòa Bình, Trường Cao đẳng Sơn La, Trường Cao đẳng Điện Biên và Trường Cao đẳng Cộng đồng Lai Châu. Địa bàn triển khai thực nghiệm sư phạm là Trường Đại học Tây Bắc.
- Mẫu khảo sát: 400 sinh viên và 100 giảng viên.
- Thời gian khảo sát và thực nghiệm: Từ tháng 10 năm 2011 đến tháng 05 năm 2013.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Luận án đã hệ thống hóa và phân tích các công trình nghiên cứu trước đây theo ba nhóm hướng tiếp cận chính:
Nhóm 1: Các nghiên cứu về tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh:
Tác giả điểm lại các công trình tiêu biểu bàn về bản chất, nội dung và chuẩn mực đạo đức Hồ Chí Minh. Hoàng Ngọc Hiến nghiên cứu đạo đức học mácxít của Hồ Chí Minh quy tụ ở "cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư" và "nhân, trí, dũng, liêm, trung". Nguyễn Văn Truy trong cuốn "Hồ Chí Minh về đạo đức" làm rõ quan điểm chung và chuẩn mực đạo đức của Người. Thành Duy (chủ biên) trong "Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức" trình bày nguồn gốc, đặc trưng, nhấn mạnh giá trị "trung với nước, hiếu với dân" và chống chủ nghĩa cá nhân. Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong công trình thuộc Chương trình cấp Nhà nước KX.01 ("Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam") tại Chương VII phần hai đã phân tích vị trí đạo đức cách mạng, chuẩn mực và con đường tu dưỡng đạo đức. Phạm Văn Khánh trong "Tư tưởng Hồ Chí Minh tỏa sáng trong thực tiễn cách mạng Việt Nam" và "Thấm nhuần tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh" luận giải quan điểm đạo đức là gốc của người cách mạng. Song Thành trong "Hồ Chí Minh - nhà tư tưởng lỗi lạc" (chương 13) phân tích tính toàn diện, thống nhất giữa lời nói và việc làm. Ngoài ra, các tác phẩm của Lê Quý Đức, Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, Trần Đương, Hoàng Anh, Hoàng Chí Bảo ("Văn hóa đạo đức Hồ Chí Minh"), Mạnh Hà, Trần Viết Hoàn, Trần Văn Giàu ("Hồ Chí Minh - vĩ đại một con người"), tài liệu do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia biên soạn ("Hồ Chí Minh - một người Châu Á của mọi thời đại", "Hồ Chí Minh tấm gương sáng, trung với nước, hiếu với dân"), cùng các bài viết của Vũ Khiêu, Nguyễn Khánh Bật đã cung cấp hệ thống luận cứ về tư tưởng và tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Nhóm 2: Các nghiên cứu về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên, sinh viên:
Các công trình khảo cứu việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào bồi dưỡng thế hệ trẻ gồm có: Đoàn Nam Đàn với "Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên" phân tích nội dung giáo dục toàn diện; Trần Minh Đoàn với luận án tiến sĩ Triết học "Giáo dục đạo đức cho thanh niên, HS theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở nước ta hiện nay"; Trần Qui Nhơn trong "Tư tưởng Hồ Chí Minh về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau"; Nguyễn Văn Sáu (chủ biên) trong "Nghiên cứu, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong thời kì đổi mới"; Lê Văn Tích (chủ biên) trong "Đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc sống - mấy vấn đề lí luận và thực tiễn"; đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của Thái Bình Dương về giáo dục đạo đức cách mạng cho sinh viên Trường Đại học Vinh.
Nhóm 3: Các nghiên cứu về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh trong dạy học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh:
Hệ thống giáo trình quốc gia do Hội đồng Lý luận Trung ương và Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản (các năm 2003, 2005, 2009, 2011, 2013) dành chương VII trình bày về văn hóa, đạo đức và con người mới; các tài liệu của Nguyễn Khánh Bật ("Những bài giảng về môn tư tưởng Hồ Chí Minh"), Hoàng Trang và Nguyễn Khánh Bật ("Tìm hiểu thân thế - sự nghiệp và tư tưởng Hồ Chí Minh (hỏi và đáp)"), Bùi Đình Phong ("Tư tưởng Hồ Chí Minh (hỏi và đáp)"), Võ Văn Lộc ("Tài liệu nghiên cứu, học tập tư tưởng Hồ Chí Minh"), kỷ yếu hội thảo khoa học của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007) và Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị.
Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Mặc dù các công trình đi trước đã làm rõ giá trị lý luận và nội dung đạo đức Hồ Chí Minh cũng như tầm quan trọng của việc giáo dục thế hệ trẻ, nhưng chưa có công trình nào đi sâu giải quyết một cách có hệ thống các biện pháp dạy học chuyên biệt cho môn Tư tưởng Hồ Chí Minh nhằm giáo dục đạo đức cho đối tượng sinh viên vùng Tây Bắc, chưa phân tích sự kết hợp giữa hình thức dạy học chính khóa và hoạt động ngoại khóa phù hợp với đặc điểm kinh tế, xã hội và văn hóa của vùng địa bàn này.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý thuyết và hệ thống khái niệm
Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên hệ thống các khái niệm và cơ sở lý luận nền tảng:
- Khái niệm đạo đức: Tiếp cận từ nguồn gốc từ nguyên phương Tây (mos, morris trong tiếng Latinh, ethicos trong tiếng Hy Lạp), quan niệm phương Đông (Đạo và Đức), quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, định nghĩa trong Từ điển tiếng Việt và giáo trình Đạo đức học của Trần Hậu Kiêm (1997). Luận án xác định đạo đức là hệ thống quy tắc, chuẩn mực điều chỉnh hành vi và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ xã hội.
- Khái niệm giáo dục đạo đức: Hoạt động tác động có mục đích, có kế hoạch nhằm hình thành ý thức, tình cảm, niềm tin và hành vi đạo đức theo chuẩn mực xã hội; trong đó dạy học là con đường cơ bản và có hệ thống nhất.
- Bản chất và đặc điểm đạo đức Hồ Chí Minh: Bản chất là đạo đức cách mạng, vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vì nhân dân. Đạo đức Hồ Chí Minh mang 3 đặc điểm: tính thực tế (tổng kết từ thực tiễn và sự nêu gương), tính toàn diện (bao quát mọi đối tượng, lĩnh vực, quan hệ), tính thống nhất (thống nhất giữa đức và tài, hồng và chuyên, nói và làm, đạo đức đời thường và đạo đức cách mạng).
- Hệ giá trị đạo đức Hồ Chí Minh: Kế thừa quan niệm về giá trị của GS Phạm Minh Hạc, luận án xác định hệ thống chuẩn mực đạo đức Hồ Chí Minh gồm 12 giá trị cốt lõi: Thiện, Trung - Hiếu, Nhân - Trí - Dũng, Cần - Kiệm - Liêm - Chính, được liên kết và nâng đỡ trên nền tảng Tình - Nghĩa.
Phương pháp nghiên cứu
Luận án kết hợp phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, đường lối quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục chính trị tư tưởng, lý luận dạy học hiện đại với các phương pháp nghiên cứu cụ thể:
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa và khái quát hóa tài liệu văn kiện, giáo trình và công trình khoa học để xây dựng cơ sở lý luận.
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
- Phương pháp quan sát sư phạm: Dự giờ giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh, ghi nhận thái độ, mức độ tập trung và tính tích cực học tập của sinh viên.
- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Xây dựng và triển khai phiếu khảo sát đối với 400 sinh viên và 100 giảng viên tại 5 trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế bài dạy thực nghiệm đối chứng để đánh giá tác động của hệ thống biện pháp đề xuất.
- Nhóm phương pháp bổ trợ: Phương pháp chuyên gia (lấy ý kiến các nhà khoa học về đề cương, công cụ khảo sát); phương pháp nghiên cứu tác động (action research); phương pháp toán thống kê và xử lý dữ liệu bằng phần mềm SPSS.
Nguồn dữ liệu bao gồm tư liệu trích dẫn từ tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh (Hồ Chí Minh Toàn tập), văn kiện Đảng, hệ thống bảng hỏi khảo sát thực trạng, kết quả điểm số kiểm tra đầu vào và đầu ra của các lớp thực nghiệm và đối chứng.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
Chương 1 tổng thuật các công trình nghiên cứu liên quan đến đạo đức Hồ Chí Minh, công tác giáo dục đạo đức cho thanh niên, sinh viên và việc giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh trong hệ thống trường đại học, cao đẳng. Tác giả chỉ ra rằng các tài liệu đã thống nhất về sự tồn tại của hệ thống lý luận đạo đức học Hồ Chí Minh và tầm quan trọng của việc bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau. Tuy nhiên, các công trình trước chủ yếu dừng lại ở việc tiếp cận dưới góc độ đạo đức học, triết học hoặc khái quát hóa phương hướng chung, chưa đi sâu giải quyết phương pháp sư phạm chuyên biệt gắn với môn Tư tưởng Hồ Chí Minh cho đối tượng sinh viên vùng Tây Bắc. Từ đó, chương 1 xác định 4 nhiệm vụ luận án cần giải quyết: làm sáng tỏ lý luận và ưu thế của môn học; đánh giá thực trạng đạo đức và giảng dạy tại Tây Bắc; đề xuất hệ thống yêu cầu, biện pháp chính khóa và ngoại khóa; tổ chức thực nghiệm sư phạm kiểm định.
Chương 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG VÙNG TÂY BẮC TRONG DẠY HỌC MÔN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
Chương 2 làm rõ cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của đề tài:
- Về mặt lý luận: Luận giải bản chất, đặc điểm, nội dung và 12 giá trị cơ bản của hệ giá trị đạo đức Hồ Chí Minh. Xác định các nội dung giáo dục trọng tâm cho sinh viên gồm: nhận thức vị trí của đạo đức; trung với nước, hiếu với dân; cần, kiệm, liêm, chính; yêu thương con người; tự rèn luyện chống chủ nghĩa cá nhân; tinh thần quốc tế trong sáng; học tập tấm gương đạo đức và tinh thần lập chí của Người. Luận án khẳng định ưu thế của môn Tư tưởng Hồ Chí Minh là môn học trực tiếp cung cấp hệ thống quan điểm, phương pháp luận và tấm gương thực tiễn của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Về mặt thực tiễn: Trình bày đặc điểm kinh tế, xã hội vùng Tây Bắc và đặc điểm sinh viên địa bàn (đa phần là con em đồng bào dân tộc thiểu số, chịu ảnh hưởng của tập quán địa phương, điều kiện sinh hoạt và học tập còn thiếu thốn).
- Thực trạng đạo đức và công tác giáo dục: Dựa trên số liệu khảo sát 400 sinh viên và 100 giảng viên tại 5 trường (thể hiện qua các bảng từ 2.1 đến 2.15 và biểu đồ 2.1 đến 2.6):
- Thực trạng đạo đức sinh viên: Đa số sinh viên có ý thức chính trị, lối sống lành mạnh, tinh thần vượt khó; tuy nhiên vẫn tồn tại các biểu hiện suy thoái đạo đức, động cơ học tập chưa đúng đắn, tình trạng trốn học, số giờ tự học thấp, thiếu trung thực trong thi cử, vi phạm quy chế và hiện tượng chạy theo lối sống thực dụng.
- Thực trạng dạy và học: Đa số sinh viên và giảng viên nhận thức được tầm quan trọng của việc giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh thông qua môn học; tuy nhiên phương pháp giảng dạy còn chậm đổi mới, việc lồng ghép giáo dục đạo đức còn gượng ép, hoạt động ngoại khóa chưa được đầu tư đúng mức, thiếu tài liệu tham khảo và phương tiện hỗ trợ giảng dạy.
Chương 3: YÊU CẦU, BIỆN PHÁP GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG VÙNG TÂY BẮC TRONG DẠY HỌC MÔN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
Chương 3 đề xuất hệ thống 5 yêu cầu sư phạm và 2 nhóm biện pháp cụ thể:
Hệ thống 5 yêu cầu sư phạm:
- Đảm bảo tính khoa học, tính tư tưởng của môn học.
- Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh phải được thực hiện một cách sinh động, hấp dẫn, gắn lí luận với thực tiễn.
- Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh phải phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc và nhạy bén, bám sát tình hình đất nước, khu vực.
- Phát huy tính tích cực, chủ động của sinh viên trong học tập môn Tư tưởng Hồ Chí Minh.
- Người thầy phải là tấm gương đạo đức.
Hệ thống 2 nhóm biện pháp:
- Nhóm các biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh trong giờ học chính khóa:
- Khai thác nội dung giáo dục đạo đức trong cấu trúc bài giảng chương trình môn Tư tưởng Hồ Chí Minh.
- Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của người học (sử dụng phương pháp nêu vấn đề, thảo luận nhóm, phân tích tình huống thực tiễn).
- Kết hợp sử dụng tài liệu gốc, tư liệu lịch sử, phim tư liệu và các câu chuyện kể về tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế bài giảng điện tử nhằm tăng tính trực quan, sinh động.
- Nhóm các biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh thông qua các hoạt động ngoại khóa:
- Tổ chức các hội thi tìm hiểu tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh (kể chuyện, thi Olympic các môn khoa học Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh).
- Tổ chức các hoạt động về nguồn, tham quan di tích lịch sử - văn hóa tại địa phương và khu vực Tây Bắc.
- Phối hợp với tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên tổ chức các phong trào tình nguyện, hoạt động xã hội gắn với việc làm theo lời Bác.
- Đẩy mạnh phong trào tự học, tự rèn luyện và viết thu hoạch chuyên đề đạo đức.
Chương 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
Chương 4 mô tả quá trình tổ chức và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm tại Trường Đại học Tây Bắc nhằm kiểm chứng tính hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất:
- Đối tượng và quy mô: Chọn các lớp sinh viên đại học và cao đẳng tương đương về năng lực làm lớp Thực nghiệm (TN) và lớp Đối chứng (ĐC). Giảng viên tham gia giảng dạy có trình độ chuyên môn và kinh nghiệm sư phạm tương đồng.
- Kế hoạch thực nghiệm: Triển khai 2 giáo án thực nghiệm thuộc nội dung Chương 7 của môn học (Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức và xây dựng con người mới):
- Giáo án 1: Dạy học nội dung tại Chương 7, tiết 3.
- Giáo án 2: Dạy học nội dung tại Chương 7, tiết 4.
- Công cụ và kỹ thuật đánh giá:
- Kiểm tra đầu vào nhằm đánh giá sự tương đồng ban đầu giữa nhóm TN và ĐC.
- Kiểm tra đánh giá nhận thức và năng lực sau từng bài học thực nghiệm.
- Sử dụng phiếu đo thái độ, hứng thú và ý thức rèn luyện của sinh viên.
- Xử lý số liệu bằng toán thống kê: Phân tích mô tả (điểm trung bình, độ lệch chuẩn), kiểm định T-test ($p$-value) đánh giá sự khác biệt giá trị trung bình giữa nhóm TN và ĐC, kiểm định Khi bình phương ($\chi^2$) về thái độ, tính toán mức độ ảnh hưởng của tác động (Effect size) theo tiêu chuẩn Cohen, so sánh kết quả học tập giữa sinh viên bậc đại học và bậc cao đẳng trong nhóm thực nghiệm.
- Kết quả thực nghiệm: Điểm số trung bình của nhóm TN ở cả hai bài kiểm tra giáo án 1 và giáo án 2 đều cao hơn nhóm ĐC có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$). Phân tích thái độ cho thấy sinh viên nhóm TN thể hiện tính chủ động, hứng thú học tập và ý thức vận dụng chuẩn mực đạo đức vào đời sống cao hơn rõ rệt so với sinh viên nhóm ĐC.
Kết quả và những đóng góp mới
Những đóng góp mới của luận án
Về mặt lý luận:
- Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ khái niệm, bản chất, đặc điểm và cấu trúc 12 giá trị cốt lõi của hệ giá trị đạo đức Hồ Chí Minh; luận chứng ưu thế của môn Tư tưởng Hồ Chí Minh trong việc giáo dục đạo đức cách mạng cho sinh viên.
- Xác định hệ thống 5 yêu cầu sư phạm mang tính nguyên tắc cho việc giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh phù hợp với đối tượng sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc.
Về mặt thực tiễn:
- Đánh giá có hệ thống thực trạng đạo đức sinh viên và thực trạng dạy học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh tại 5 trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc thông qua dữ liệu khảo sát từ 400 sinh viên và 100 giảng viên.
- Xây dựng hệ thống biện pháp dạy học đồng bộ, kết hợp chặt chẽ giữa giờ học chính khóa và hoạt động ngoại khóa, gắn nội dung bài học với bối cảnh kinh tế - xã hội đặc thù của địa bàn Tây Bắc.
- Cung cấp minh chứng thực nghiệm sư phạm tại Trường Đại học Tây Bắc xác nhận tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.
Bảng tổng hợp thông số phương pháp luận và dữ liệu nghiên cứu
| Tiêu chí |
Thông số trong luận án |
| Cơ sở đào tạo |
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (Năm 2014) |
| Chuyên ngành |
Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn giáo dục chính trị (Mã số: 62.11) |
| Địa bàn khảo sát |
5 trường: ĐH Tây Bắc, CĐ Hòa Bình, CĐ Sơn La, CĐ Điện Biên, CĐ Cộng đồng Lai Châu |
| Địa bàn thực nghiệm |
Trường Đại học Tây Bắc |
| Quy mô mẫu khảo sát |
400 sinh viên và 100 giảng viên |
| Thời gian khảo sát & thực nghiệm |
Tháng 10/2011 đến tháng 05/2013 |
| Nội dung bài học thực nghiệm |
Chương 7 môn Tư tưởng Hồ Chí Minh (Giáo án 1: Tiết 3; Giáo án 2: Tiết 4) |
| Phương pháp xử lý dữ liệu |
Thống kê mô tả, kiểm định T-test, kiểm định $\chi^2$, mức độ ảnh hưởng Cohen (SPSS) |
Kiến nghị của tác giả
- Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Tiếp tục hoàn thiện chương trình, giáo trình môn Tư tưởng Hồ Chí Minh; tăng cường thời lượng cho các hoạt động thảo luận, ngoại khóa; đầu tư trang thiết bị dạy học hiện đại cho các trường vùng khó khăn.
- Đối với các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc: Xây dựng kế hoạch đồng bộ giữa giảng dạy chính khóa và hoạt động đoàn thể; tạo điều kiện cho sinh viên tham gia các hoạt động xã hội, đền ơn đáp nghĩa; bồi dưỡng nâng cao năng lực sư phạm và phương pháp giảng dạy cho đội ngũ giảng viên lý luận chính trị.
- Đối với giảng viên: Tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy, gắn bài giảng với thực tiễn vùng Tây Bắc, giữ vai trò nêu gương về đạo đức và tác phong sư phạm.
- Đối với sinh viên: Nâng cao ý thức tự giác học tập, chủ động rèn luyện đạo đức theo tấm gương Bác Hồ, tích cực tham gia các hoạt động tập thể.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Hạn chế của nghiên cứu:
- Phạm vi khảo sát thực tế và thực nghiệm sư phạm mới tập trung chủ yếu ở khối các trường sư phạm và cao đẳng cộng đồng trên địa bàn 5 tỉnh vùng Tây Bắc (Sơn La, Hòa Bình, Điện Biên, Lai Châu), chưa mở rộng sang tất cả các loại hình cơ sở đào tạo chuyên ngành kỹ thuật, kinh tế khác.
- Việc kiểm nghiệm thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên phạm vi 2 giáo án thuộc Chương 7 của chương trình môn học tại Trường Đại học Tây Bắc trong khoảng thời gian từ 2011 đến 2013.
Hướng nghiên cứu tiếp:
- Mở rộng phạm vi ứng dụng hệ thống biện pháp sang toàn bộ các chương mục của môn Tư tưởng Hồ Chí Minh và các môn Lý luận chính trị khác.
- Nghiên cứu áp dụng và kiểm chứng các biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho các đối tượng học sinh, sinh viên tại các vùng kinh tế - xã hội đặc thù khác trên phạm vi cả nước.
Giá trị tham khảo
Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho nhiều nhóm đối tượng:
- Đối với giảng viên giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh và Lý luận chính trị: Là tài liệu tham khảo về phương pháp thiết kế giáo án tích hợp giáo dục đạo đức, phương pháp tổ chức thảo luận, xử lý tình huống và xây dựng hoạt động ngoại khóa.
- Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Giáo dục chính trị, Giáo dục học: Cung cấp khung lý thuyết, công cụ bảng hỏi khảo sát thực trạng và quy trình thực nghiệm sư phạm sử dụng các công cụ thống kê (T-test, $\chi^2$, Cohen).
- Đối với cán bộ quản lý giáo dục, cán bộ Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch phối hợp quản lý, rèn luyện phẩm chất đạo đức và lối sống cho sinh viên.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án xác định hệ giá trị đạo đức Hồ Chí Minh gồm những chuẩn mực cơ bản nào?
Dựa trên quan điểm giá trị học của GS Phạm Minh Hạc, luận án xác định hệ giá trị đạo đức Hồ Chí Minh gồm 12 chuẩn mực cơ bản: Thiện (hướng thiện, làm việc thiện); Trung - Hiếu (trung với nước, hiếu với dân); Nhân - Trí - Dũng (thương yêu giúp đỡ đồng bào, sáng suốt học tập nâng cao trí tuệ, dũng cảm đấu tranh); Cần - Kiệm - Liêm - Chính (lao động có kế hoạch, tiết kiệm, trong sạch không tham lam, thẳng thắn đúng đắn); và hệ thống này được nâng đỡ trên nền tảng Tình - Nghĩa.
2. Khảo sát thực trạng trong luận án được tiến hành ở những trường nào và quy mô mẫu là bao nhiêu?
Khảo sát thực trạng được thực hiện tại 5 cơ sở đào tạo vùng Tây Bắc: Trường Đại học Tây Bắc, Trường Cao đẳng Hòa Bình, Trường Cao đẳng Sơn La, Trường Cao đẳng Điện Biên và Trường Cao đẳng Cộng đồng Lai Châu. Mẫu khảo sát gồm 400 sinh viên và 100 giảng viên, được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 10 năm 2011 đến tháng 05 năm 2013.
3. Luận án đề xuất những nhóm biện pháp cụ thể nào trong dạy học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh?
Tác giả đề xuất 2 nhóm biện pháp chính:
- Nhóm biện pháp trong giờ học chính khóa: Khai thác nội dung giáo dục đạo đức trong cấu trúc bài giảng, đổi mới phương pháp dạy học tích cực (thảo luận, giải quyết vấn đề), sử dụng tài liệu gốc và chuyện kể lịch sử, ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế bài giảng.
- Nhóm biện pháp thông qua hoạt động ngoại khóa: Tổ chức hội thi tìm hiểu và thi Olympic, tham quan di tích lịch sử vùng Tây Bắc, tham gia phong trào tình nguyện của Đoàn - Hội, đẩy mạnh phong trào tự học và viết thu hoạch chuyên đề.
4. Quá trình thực nghiệm sư phạm ở Chương 4 được thiết kế và kiểm định như thế nào?
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại Trường Đại học Tây Bắc với 2 nhóm lớp TN và ĐC trên 2 giáo án thuộc Chương 7 (tiết 3 và tiết 4). Dữ liệu được thu thập qua bài kiểm tra đầu vào, bài kiểm tra sau tác động và phiếu đo thái độ, sau đó xử lý bằng phần mềm SPSS thông qua kiểm định T-test so sánh giá trị trung bình ($p < 0.05$), kiểm định Khi bình phương ($\chi^2$) về thái độ, và tính toán mức độ ảnh hưởng theo tiêu chuẩn Cohen.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Vân Anh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về hệ giá trị đạo đức Hồ Chí Minh và xác lập ưu thế của môn Tư tưởng Hồ Chí Minh trong giáo dục đạo đức cho sinh viên. Thông qua việc khảo sát thực trạng tại 5 trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc, công trình đã chỉ ra những yêu cầu sư phạm và đề xuất hệ thống biện pháp đồng bộ kết hợp giữa dạy học chính khóa và hoạt động ngoại khóa. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại Trường Đại học Tây Bắc đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất, đóng góp tư liệu chuyên môn cho công tác giảng dạy lý luận chính trị tại các trường đại học, cao đẳng.
