phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu hai chƣơng và năm tiết. 9 Chƣơng 1 GIA ĐÌ NH VÀ VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌ NH TRONG GIÁO DỤC ĐẠO ĐƢ́C CHO THIẾU NIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY 1. GIA ĐÌ NH VÀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CỦA GIA ĐÌNH VIỆT NAM 1. Mối quan hệ giữa gia đình và xã hội; vai trò; chƣ́c năng của gia đì nh Mối quan hệ gia đình và xã hội Trong nhƣ̃ng năm gần đây gia đì nh và n hƣ̃ng vấn đề có liên quan đến gia đì nh không chỉ đƣợc nƣớc ta mà ở hầu hết các quốc gia trên thế giới xem xét ; nghiên cứu trên nhiều bình diện bởi gia đì nh là một thiết chế xã hội đặc thù , sƣ̣ hì nh thành và phát triển của gia đì nh luôn gắn bó và chị u sƣ̣ quy đị nh cùa các điều kiện kinh tế – xã hội và chính trị- xã hội của mỗi giai đoạn lị ch sƣ̉ xác đị nh.
Ở nƣớc ta , trong thời kỳ quá độ lên c hủ nghĩa xã hội (CNXH) đang diễn ra quá trì nh công nghi ệp hóa, hiện đại hóa , việc khẳng đị nh phạm trù hôn nhân và gia đì nh mang tí nh giai cấp ; tính chính trị có ý nghĩa vô cùng lớn lao. Trong bài nói chuyện tại Hội nghị cán bộ thảo luận dự thảo Luật hôn nhân gia đình 1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Rất quan tâm đến gia đình là đúng, vì nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình. Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội tốt đẹp thì phải chú ý hạt nhân gia đình cho tốt” [58; T728].
Đại hội lần thƣ́ VI (1986) của Đảng Cộng sản Việt Nam thành công , đã đánh dấu một bƣớc chuyển mới của Đảng về tƣ duy ; về phong cách ; tổ chƣ́c và cán bộ. Đại hội khẳng đị nh việc tạo sự chuyển biến tình hình làm 10 cho kinh tế và xã hội ổn đị nh, lành mạnh và tiến bộ. Quán triệt tinh thần đổi mới; văn kiện đã nêu rõ : “Gia đì nh là tế bào của xã hội, có vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp xây dựng chế độ mới , kinh tế mới , con người mới. Đảng, Nhà nước và các đoàn thể quần chúng cần đề ra phương hướng chính sách và có biện pháp tổ chức thực hiện về xây dựng gia đình văn hoá mới, bảo đảm hạnh phúc gia đình.
Nâng cao trì nh độ tự g iác xây dựng những quan hệ tì nh cảm , đạo đức trong từng gia đì nh , bảo đảm sinh đẻ có kế hoạch và nuôi dạy con ngoan , tổ chức tốt cuộc sống vật chất, văn hóa của gia đình” [20; T95-96]. Đại hội IX của Đảng Cộng sản Việt Nam cũng nhấn mạnh: “Nêu cao trách nhiệm của gia đình trong việc xây dựng và bồi dưỡng các thành viên của mình có lối sống văn hóa, làm cho gia đình thực sự là tổ ấm của mỗi người và là tế bào lành mạnh của xã hội” [23;116]. Vì sao gia đình lại có một giá t rị lớn với mỗi cá nhân và xã hội đến nhƣ thế ? và trong suốt tiến trình dài của lịch sử phát triển của mình thì gia đì nh luôn giƣ̃ nguyên vẹn bản chất , vai trò , chƣ́c năng với nhƣ̃ng giá trị không thể thay đổi ? Đầu tiên, gia đì nh thƣờng đƣợc nhắc đến với tƣ cách là một tổ chƣ́c kinh tế của nhân loại với sƣ̣ phân công lao động nhất đị nh giƣ̃a đàn ông và đàn bà , chính điều này đã liên kết , gắn bó mỗi cá nhân với nhau trong gia đì nh. Bên cạnh đó gia đì nh còn là điểm tƣ̣a cho sƣ̣ phát triển của mỗi cá nhân cả về mặt tinh thần, tình cảm lẫn phát triển sự nghiệp, vị trí trong xã hội.
Ngày nay, mặc dù chị u nhiều sƣ́c ép của các vấn đề thuộc về kinh tế – xã hội, gia đì nh trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam có nhƣ̃ng biến đổi nhất đị nh về đặc điểm , vị trí, vai trò , chƣ́c năng , cơ cấu tổ chƣ́c…v .v… nhƣng nhƣ̃ng giá trị chân chí nh, nhân văn của gia đì nh thì vẫn còn nguyên giá trị. 11 Nhằm làm sáng tỏ những giá trị cốt lõi, tác giả đã tập hợp và khái quát hóa qua một số khái niệm về gia đình. Khái niệm về gia đình Theo quan niệm thông thƣờng đã có tƣ̀ xa xƣa , gia đì nh là “tổ ấm”, là một đơn vị xã hội có ý nghĩ a thiêng l iêng, một loại “tổ chƣ́c” mà các nền đạo đƣ́c cũng nhƣ phá p quyề n chí nh thống trải qua các thời đại đều phải thƣ̀a nhận. Theo cách nhì n nhận của khoa học hiện đại , mỗi gia đì nh đều là một tế bào của xã hội , là điều kiệ n tất yếu bảo đảm sƣ̣ tồn tại và phát triển của đời sống con ngƣời.
Trong xã hội xã hội chủ nghĩ a , gia đì nh đƣợc coi là chiếc nôi của nhƣ̃ng mối quan hệ ruột thị t và là nơi thể hiện nhƣ̃ng tì nh cảm cách mạng chân chí n h, là nơi thực hiện những nghĩa vụ thiêng liêng không thể thiếu đƣợc đối với đời sống và sƣ̣ phát triển của chế độ xã hội chúng ta. Gia đình là một khái niệm mở tuỳ địa vực , tộc ngƣời, lịch sử, góc độ quan tâm mà có những cách định nghĩa khác nhau , việc đƣa ra một đị nh nghĩa chuẩn xác, đầy đủ với đặc thù của nhóm xã hội không phải là việc dễ dàng, đã có rất nhiều nhà khoa học nghiên cƣ́u và đị nh nghĩ a về “gia đì nh” , trên mỗi bì nh diện nghiên cƣ́u khác nhau của nhƣ̃ng lĩ nh khác nhau nhƣ sinh học; tâm lý ; văn hóa, xã hội , kinh tế , chính trị …v .v… sẽ có nhƣ̃ng đị nh nghĩa khác nhau, chính sự khác nhau này có thể dẫn đến một vấn đề là định nghĩa này có thể đúng và phù hợp với thực tế ở góc độ này nhƣng lại không đúng, không phù hợp với thực tế ở một góc độ khác , mỗi định nghĩa đều nhằm mục đích khái quát lên những yếu tố cơ bản, đặc thù cho từng lĩnh vực nghiên cứu tuy nhiên chúng vẫn chƣa thật sự nhất quán, thống nhất với nhau. Khi bàn về khái niệm gia đình, theo văn bản của Liên hiệp quốc cũng có lƣu ý rằng: “Gia đình là một thể chế có tính toàn cầu (Institution Universelle) nhưng lại có những hình thức, vai trò khác nhau thay đổi từ nền văn minh 12 này sang nền văn minh khác, dân tộc này so với dân tộc kia. Do đó, không thể đưa ra một định nghĩa chung có thể áp dụng cho toàn cầu” [15; T5].
Chính vì những lý do vừa nêu , trên cơ sở tiếp thu và kế thƣ̀a nhƣ̃ng công trì nh nghiên cƣ́u về gia đì nh của các nhà khoa học đi trƣớc, tác giả đƣa ra một số định nghĩa về gia đì nh nhƣ sau: Dƣới góc độ Xã hội học, nhà nghiên cứu xã hội học ngƣời Nga T. Phanaxeva đã đƣa ra khái niệm về gia đình nhƣ sau: “Gia đình là một nhóm nhỏ xã hội liên kết với nhau bằng chỗ ở, bằng một ngân sách chung và các mối quan hệ ruột thịt” [15, T5] nhà nghiên cứu xã hội học T. Phanaxeva cũng nói thêm gia đình còn có quan hệ gắn bó giúp đỡ lẫn nhau bằng tình cảm và trách nhiệm, còn với gia đình hiện đại thì mối quan hệ giữa bố mẹ; con cái ràng buộc về vật chất và tinh thần theo những nguyên tắc, mục đích sống nhƣ nhau về các vấn đề trong sinh hoạt.Locker đã đề cập trong tác phẩm “Gia đình”, xuất bản năm 1953 cho rằng: “Gia đình là một nhóm người đoàn kết với nhau bằng những mối liên hệ hôn nhân, huyết thống và việc nhận con nuôi tạo thành một hộ đơn giản, tác động lẫn nhau và truyền thống với nhau trong vai trò tương ứng của họ là người chồng và người vợ, người mẹ và người cha, anh em và chị em, tạo ra một nền văn hóa chung” [44; T27]. Theo Xec-mai-cơ: “Gia đình là nhóm người chung sống với nhau dưới một mái nhà có quan hệ hôn nhân, huyết thống và nền kinh tế chung” [80; T4].
Theo Wikipedia: “Gia đình là một cộng đồng người sống chung và gắn bó với nhau bởi các mối quan hệ tình cảm, quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng và hoặc quan hệ giáo dục.” Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cũng đã đƣa ra nhiều định nghĩa khác nhau về gia đình : 13 Theo nhà văn Ma Văn Kháng: “Gia đình, cái đơn vị xã hội nhỏ nhất của xã hội loài người, mặc những biến động lớn, nhỏ, mặc sự tan rã có khi của cả một tập thể cộng đồng lớn này khác, vẫn cứ tồn tại và vững bền” [44 ; T40]. Theo giáo sƣ Trần Đình Hƣợu, nhà nghiên cứu văn hóa lại cho rằng: “Gia đình là một thiết chế xã hội, khi nào cũng là thiết yếu, cũng là cơ bản trong cuộc sống loài người. Tùy theo điều kiện cư trú, làm ăn, tùy theo xu hướng tư tưởng, tôn giáo, truyền thống văn hóa mà các dân tộc dành cho gia đình một vị trí khác nhau giữa các thiết chế xã hội khác nhau như nhà nước, đoàn thể, làng xã. sắp xếp các quan hệ, hình dung những mô hình và đặt ra cho gia đình những chức năng khác nhau” [44; T50-51].
Theo Hoàng Phê trong từ điển Tiếng việt: “Gia đình là tập hợp những người cùng chung sống thành một đơn vị nhỏ nhất trong xã hội, họ gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu, thường gồm vợ chồng, cha mẹ và con cái” [15; T4]. - Dƣới góc độ luật học “Gia đình là sản phẩm của xã hội, đã phát sinh và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội. Các điều kiện kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn phát triển nhất định là nhân tố quyết định tính chất và kết cấu của gia đình. Do vậy, gia đình là hình ảnh thu hẹp của xã hội, là tế bào của xã hội” [18; T39].
- Luật Hôn nhân - gia đình 2000: “Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng con người, là môi trường quan trọng hình thành và giáo dục nhân cách, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt” [51; T8].