Chương 1 NHUNG VAN DE LÝ LUẬN VE GIẢNG DẠY QUYEN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ ĐÀO TẠO LUẬT 1. Khái niệm, mục đích, vai trò, đặc điểm của giảng quyền con người ở các cơ sở đào tạo luật 1. Khái niệm, mục đích, vai trò, đặc điểm của giảng dạy quyền con người noi chung Theo Từ dién tiếng Việt, “giảng dạy” là việc “truyền thụ tri thức”, [15] là “hoạt động của thầy, CÔ giáo truyền thụ kiến thức, lí thuyết và kĩ năng thực hành cho học sinh, sinh viên”. [16] Từ khái niệm giảng dạy, có thể hiểu “giảng dạy quyên con người” là việc “truyén thụ tri thức về quyển con người”, hoặc là “hoạt động của thay, cô giáo truyền thụ kiến thức, lí thuyết và kĩ năng thực hành về quyên con người cho hoc sinh, sinh viên ”.
Thực tế trên thé giới và ở Việt Nam cho thấy, hoạt động giảng dạy tri thức nói chung, tri thức về quyền con người nói riêng, chủ yếu diễn ra tại các cơ sở giáo dục (trường học ở các cấp). Giang day quyền con người là được xem là một hình thức chính của giáo dục quyền con người (human rights education). Giáo dục quyền con người được xem là tất cả các hoạt động nhằm truyền bá tri thức và kỹ năng về quyền con người, [17] trong đó ngoài giảng dạy là hoạt động chính, ngoài ra còn có tuyên truyền, pho biến kiến thức, thông tin về quyền con người. Với tính chat là thành tố chính của giáo dục quyền con người, giảng dạy quyền con người mang day đủ những đặc trưng của giáo dục quyền con người.
Nói cách khác, những vấn đề lý luận về giáo dục quyền con người cũng chính là lý luận về giảng day quyền con người.org/wiki/gi%E1%BA%A3ng_d%EI%BA%A1y#Ti%E1%BA%BFng_ Vi%E1%BB% 87t !6 https://vtudien.com/viet-viet/dictionary/nghia-cua-tu-gi%E1%BA%A3ng%20d%EI%BA%Aly !7 https://www.com/issues/human-rights-education/ 9 Giáo dục nói chung, giảng dạy nói riêng, trong đó có giáo dục, giảng dạy quyền COn người, đều là những hoạt động có định hướng, có tô chức, có mục đích của chủ thể giáo dục tác động lên đối tượng giáo dục. Đối với giảng dạy quyền con người, mục đích chính là nhằm giúp người học hình thành tri thức về quyền con người dé biết tự mình bảo vệ quyền của minh và tôn trọng, bảo vệ quyền của người khác. Mục dich đó có thé đạt được thông qua việc áp dụng một hệ thống các biện pháp nhằm truyền thụ những tri thức và kinh nghiệm về quyền con người cho người học, trong đó bao gồm việc thuyết trình, thảo luận trên lớp, làm bài tập cá nhân hoặc bài tập nhóm, tham quan thực tế.Tất cả nhằm giúp người học hình thành và phát triển năng lực, pham chat, nhân cách phù hợp với văn hoá quyền con người [18]. Giảng dạy quyền con người có thê là một môn hoặc một ngành học độc lập trong một cơ sở đào tạo, song có mối quan hệ khăng khít với các môn, ngành học khác, đặc biệt là của khoa học xã hội, như triết học, chính trị học, tâm lý học, sử học.Mặc dù quyền con người có tính chất đa ngành, song hướng tiếp cận chính là luật học, vì vậy, việc giảng dạy quyền con người thường được tô chức trong các cơ sở đào tạo luật nhiều hơn ở các cơ sở đảo tạo khác.
Theo Liên hợp quốc, giáo dục nhân quyền là một quyền con người (quyên được giáo dục nhân quyên - the Right to Human Rights Educafion).[19] Vì thé, có thé xem việc hiện thực hoá quyền được giảng dạy nhân quyền là vai trò đầu tiên, quan trọng nhất của quyền được giáo dục nhân quyên. Bên cạnh đó, giảng dạy quyền con người có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc làm thay đôi nhận thức về quyền con người của các đối tượng giáo dục, từ đó giúp họ có hành vi xử sự phù hợp với các chuẩn mực về quyén con người, dan dần hình thành văn hóa nhân quyền trong xã hội. Nói cách khác, thông qua hoạt động 18 Võ Khánh Minh, Giáo duc quyén con người ở Việt Nam hiện nay, Luận an tiến sĩ Luật học, Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Hà Nội, 2015, tr.org/en/resources/educators/human-rights-education-training/right-human-rights- education 10 giảng day quyên con người, đối tượng được giáo dục sẽ hình thành “phương pháp. tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng về quyền con người, giá trị, thái độ và hành vi tôn trọng, bảo đảm, thúc đây và bảo vệ quyền con người” [20].
Do tính chất đặc thù như trên, giảng dạy quyền con người có một số đặc điểm như sau: Thứ nhất, chủ thê giảng day quyền con người rat đa dang, nhưng chủ yếu là các giáo viên ở các cơ sở đào tạo, tức là những người đã có kiến thức, kỹ năng sư phạm, và được giao thực hiện chức năng giáo dục. Ngoài ra, chủ thể giảng day quyền con người cần phải là những người có kiến thức chuyên sâu về lĩnh vực này, có hiểu biết đúng đắn và tâm huyết với việc truyền thụ kiến thức về quyền con người. Người giảng dạy cũng cần có sự hiểu biết sâu sắc về đối tượng mình giảng dạy (nhu cầu, hoàn cảnh, môi trường sông, mức độ nhận thức của đối tượng về quyền con người.) và phải có năng lực và cách thức chuyền tải nội dung quyền con người phủ hợp đến các đối tượng khác nhau. Thứ nhất, đôi tượng học tập, nghiên cứu quyền con người cũng rất đa dạng, nhưng phần lớn là học sinh, sinh viên ở các cơ sở đào tạo.
Điều này là bởi quyền con người đã được đưa vào chương trình đào tạo của các quốc gia (dù ở mức độ khác nhau). Thêm vào đó, ở bat kỳ quốc gia nào, lực lượng người học là học sinh, sinh viên cũng chiếm đa số trong xã hội. Thứ ba, giảng dạy quyền con người cần áp dụng một số phương pháp đặc thù, ví dụ như nghiên cứu, phân tích tình huống, nhiều hơn so với giảng dạy một số chuyên ngành khác. Điều đó là bởi mục đích của giảng dạy quyền con người không chỉ là cung cấp tri thức, mà còn là dé hình thành thé giới quan, cách hành xử của người học về sự tôn trọng, bảo vệ, bảo quyền con người của mình và của người khác.
Nói cách khác, giảng dạy quyền con người chính là dé hình thành nhân cách con người — vì thé tri thức lý luận cần phải được liên hệ với những tình huống, van dé nảy sinh trong thực tế. 20 Võ Khánh Minh (2015), Giáo duc quyền con người ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiễn sĩ Luật học, Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Hà Nội, tr. 11 Thứ tw, mac dù được thực hiện phổ biến ở các cơ sở đảo tạo, song hoạt động giảng dạy quyền con người có thể được thực hiện dưới hình thức các chương trình chính thức hoặc không chính thức (lồng ghép vào các chương trình đào tạo khác). Kinh nghiệm trên thé giới cho thấy việc đa dạng hóa cách thức tổ chức giảng dạy quyên con người cần được khuyến khích vì nó làm gia tăng cơ hội tiếp nhận tri thức, kỹ năng về quyền con người cho người học.
Đa dạng hoá cách thức tô chức giảng dạy nhân quyền còn bao gồm việc xây dựng các giảng dạy chuyên biệt cho một số nhóm đối tượng mà có nghề nghiệp gắn liền với việc bảo vệ, bảo đảm quyền con người, chang hạn như các quan chức thực thi pháp luật, các nghị sĩ, hay các cán bộ của các tô chức phi chính phủ, các phóng viên.Với những nhóm đối tượng này, chương trình giảng dạy, ngoài những nội dung phổ quát, cần có những nội dung riêng, được thiết kế theo hướng chuyên biệt dé hữu ích nhất cho công việc của họ. Khái niệm, mục đích, vai trò, đặc điểm của giảng dạy quyền con người ở các cơ sở đào tạo luật Nhu đã đề cập ở phần trên, khái niệm cơ sở đào tạo luật trong nghiên cứu này được hiểu là trường đại học chuyên đảo tạo luật (các trường luật) và các cơ sở đào tạo đa ngành nhưng có đảo tạo luật (các khoa, bộ môn luật ở các trường đại học đào tạo đa ngành, hoặc ở các trường đảo tạo cán bộ của các cơ quan, tô chức trong hệ thống chính trị). Xuất phát từ những phân tích ở trên, có thé định nghĩa “giảng dạy quyền con người ở các cơ sở đào tạo luật” là “hoạt động truyền thụ tri thức, kĩ năng về quyên con người cho người học luật ở các cơ sở đào tạo cấp đại hoc”. Về cơ bản, giảng dạy quyền con người ở các cơ sở đào tạo luật cũng cũng có những mục đích, vai trò, đặc điểm chung đã nêu ở phần trên, bên cạnh đó còn một số đặc điểm riêng như sau: Thứ nhất, giảng dạy quyền con người tại các cơ sở đảo tạo luật là cho đối tượng sinh viên, tức là những người đã có tri thức tương đôi cao vê nhiêu 12 phương diện, đặc biệt là về mặt xã hội.
Vì vậy, chương trình giảng dạy, nội dung và phương pháp, cách thức tô chức thực hiện hoạt động giảng dạy cần phải phản ánh được nét đặc thù về đối tượng học này. Thứ hai, do tính chất của sinh viên là lực lượng sau khi ra trường sẽ tham gia ngay vào lực lượng lao động của quốc gia, vì thế mục đích của giảng dạy quyền con người tại cơ sở dao tạo luật cần phải nham trang bị kiến thức quyền con người dé họ có thé sử dụng ngay trong hoạt động thực tế, đồng thời giúp hình thành ý thức tôn trọng, đấu tranh, bảo vệ quyền con người cho mình và cho người khác theo một cách thực tế và thuyết phục. Chương trình giảng dạy, do đó, cần gắn với thực tế cuộc sống nhiều hơn và cần giúp sinh viên có tư duy phản biện, có khả năng vận dụng kiến thức, chọn lọc, học hỏi kinh nghiệm quốc tế, tự học, tự nghiên cứu sau khi ra trường dé liên tục bồi đắp kiến thức, kỹ năng về quyền con người trong cuộc sống. Trong giai đoạn hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, việc giảng dạy quyền con người tại cơ sở đào tạo luật còn cần giúp sinh viên có thê hội nhập tốt vào đời sống cuộc tế nơi mà nền văn hóa nhân quyên từ lâu đã được thấm nhuan và trở thành những quy tắc phổ quát trong cu xử g1ữa người voi người.
Thứ ba, cũng từ đặc thù của đối tượng học là sinh viên là những người làm nghề luật hoặc liên quan đến nghề luật, hoạt động giảng dạy quyền con người ở các cơ sở đào tạo luật cần nhằm vào mục tiêu khuyến khích, thúc đây người học “làm việc cùng nhau dé đưa nhân quyền, công lý và nhân phẩm cho tất cả mọi người” [2I].