phần mở đầu, mục lục, kết luận, tài liệu tham khảo, và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được trình bày theo 3 chương. Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về việc giải quyết các vấn đề xã hội trong quá trình tăng trưởng kinh tế. 14 Chƣơng 2: Thực trạng giải quyết các vấn đề xã hội trong quá trình tăng trưởng kinh tế ở Vĩnh Phúc từ 1997 đến nay. Chƣơng 3: Một số giải pháp nhằm giải quyết tốt hơn nữa các vấn đề xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững ở Vĩnh Phúc trong thời gian tới.
15 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG QUÁ TRÌNH TĂNG TRƢỞNG KINH TẾ 1. Tăng trƣởng kinh tế bền vững và ý nghĩa của nó 1. Khái niệm Tăng trưởng kinh tế là một trong những mục tiêu kinh tế vĩ mô quan trọng của một quốc gia trong quá trình phát triển nền kinh tế, nhất là ở giai đoạn đầu của quá trình phát triển. Cùng với thời gian, quan niệm về tăng trưởng kinh tế ngày càng được hoàn thiện hơn.
Ngày nay, tăng trưởng kinh tế được hiểu một cách phổ quát nhất theo quan điểm của kinh tế học là sự tăng thêm về quy mô sản lượng của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định (thường là một năm). Nếu tổng sản phẩm hàng hóa và dịch vụ của một quốc gia tăng lên thì nó được coi là tăng trưởng kinh tế. Để đo lường tăng trưởng kinh tế người ta thường sử dụng các thước đo chủ yếu như mức tăng tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tổng sản phẩm quốc dân (GNP), GDP bình quân đầu người và một vài chỉ tiêu kinh tế tổng hợp khác. Tăng trưởng kinh tế có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của bất cứ quốc gia nào, nhưng sẽ là sai lầm nếu theo đuổi tăng trưởng bằng mọi giá.
Thực tế cho thấy, không phải sự tăng trưởng nào cũng mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội như mong muốn, đôi khi quá trình tăng trưởng mang tính hai mặt. Chẳng hạn tăng trưởng kinh tế ngắn hạn quá mức có thể dẫn đến tình trạng nền kinh tế “quá nóng” gây ra lạm phát, hoặc tăng trưởng cao làm cho dân cư giàu lên nhưng đồng thời cũng có thể làm cho sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội tăng lên. Vì vậy, vấn đề đặt ra là đòi hỏi mỗi quốc gia trong từng 16 thời kỳ phải tìm ra những biện pháp tích cực để đạt được sự tăng trưởng hợp lý, bền vững, tức là tăng trưởng kinh tế được gắn với chất lượng của nó.A Samuelson thì tăng trưởng bền vững là quá trình tăng trưởng ổn định, kéo dài liên tục trong một thời gian dài (dài hạn), khoảng 20-30 năm. Khái niệm này đề cập chủ yếu tới khả năng kéo dài tăng trưởng trong một thời gian dài, mang tính định tính, chưa đi sâu vào định lượng cụ thể trong cấu trúc tăng trưởng, phạm vi các nước được coi là tăng trưởng bền vững có khả năng không chính xác.
Quan điểm thứ hai về tăng trưởng được đưa ra do sự tổng hợp quan điểm chung gần đây “Tăng trưởng bền vững là tăng trưởng có chất lượng, gắn chặt với các vấn đề phát triển xă hội”.Quan điểm này chủ yếu đề cập rộng tới chất lượng tăng trưởng kinh tế, vấn đề tạo tính đồng thuận của tăng trưởng với các vấn đề xă hội, con người hướng dần tới phát triển bền vững. Quan điểm thứ ba cho rằng tăng trưởng bền vững là tăng trưởng đạt được trong dài hạn, xuất phát từ đảm bảo được chất lượng tăng trưởng (xét cả về cấu trúc nội tại và cấu trúc đầu ra), ảnh hưởng đồng thuận với các mục tiêu phát triển xă hội trong từng giai đoạn phát triển. Như vậy, có thể thấy điểm chung của các quan điểm đều cho rằng: tăng trưởng kinh tế bền vững là tăng trưởng kinh tế đạt mức tương đối cao, ổn định trong thời gian tương đối dài (thường là từ 20 – 30 năm) và giải quyết tốt các vấn đề xã hội gắn với bảo vệ môi trường sinh thái. Theo đó, tăng trưởng không chỉ hiểu đơn thuần là tăng thu nhập bình quân đầu người, tăng GDP, mà phải gắn với phát triển bền vững, chú trọng tới cả 3 nhân tố: kinh tế, xã hội và môi trường.
Để duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong dài hạn, tăng thu nhập cần phải gắn với tăng chất lượng cuộc sống hay tăng phúc lợi xã hội và xóa đói giảm nghèo. Tăng trưởng không nhất thiết phải đạt tốc độ quá cao mà chỉ cần cao ở mức hợp lý nhưng bền vững. 17 Nếu tăng trưởng kinh tế chỉ là sự tăng lên về quy mô sản lượng của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định (nghĩa là chỉ về mặt số lượng của tăng trưởng) thì tăng trưởng kinh tế bền vững đã được gắn với chất lượng tăng trưởng. Từ khái niệm (tăng trưởng kinh tế bền vững là tăng trưởng kinh tế đạt mức tương đối cao, ổn định trong thời gian tương đối dài (thường là từ 20 – 30 năm) và giải quyết tốt các vấn đề xã hội gắn với bảo vệ môi trường sinh thái), có thể thấy nội hàm của tăng trưởng kinh tế bền vững gồm 3 nội dung cơ bản sau.
- Tăng trưởng cao, ổn định, trong một thời gian dài Đây là nội dung đầu tiên và quan trọng quyết định đến tăng trưởng kinh tế bền vững, nếu tăng trưởng nhanh, nóng trong một thời gian ngắn hay tăng trưởng chỉ chú trọng đến số lượng, dựa nhiều vào gia tăng các yếu tố đầu vào, đặc biệt là tài nguyên thiên nhiên thì tăng trưởng như vậy sẽ không thể duy trì trong một thời gian dài và ổn định. Tăng trưởng kinh tế muốn ổn định và duy trì được trong một thời gian dài thì cần dựa vào việc phát triển các nguồn lực, sử dụng hiệu quả các nguồn lực dựa vào tiến bộ khoa học công nghệ, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế, coi trọng tăng trưởng theo chiều sâu, chất lượng, năng suất, hiệu quả, kinh tế tri thức. - Giải quyết tốt các vấn đề xã hội Một nền kinh tế sẽ không có được sự tăng trưởng bền vững nếu không giải quyết được các vấn đề xã hội. Giải quyết tốt các vấn đề xã hội có nghĩa là thực hiện tốt các chính sách an sinh xã hội như xóa đói giảm nghèo, tạo ra nhiều việc làm giảm thất nghiệp cho người lao động đến mức thất nghiệp tự nhiên, đảm bảo công bằng xã hội trong phân phối, phát triển giáo dục, y tế và chăm sóc sức khỏe cho nhân dân, thực hiện tốt các chính sách ưu đãi với nhóm người yếu thế trong xã hội cũng như phòng chống, hạn chế được các tệ nạn xã hội.
18 - Bảo vệ, giữ gìn môi trường sinh thái Bên cạnh việc duy trì được tăng trưởng kinh tế trong một thời gian dài, ổn định và giải quyết tốt các vấn đề xã hội thì tăng trưởng bền vững còn có một nội dung nữa đó là bảo vệ, giữ gìn môi trường sinh thái. Bảo vệ, phát triển môi trường sinh thái có nghĩa là bảo vệ khả năng tái sinh của hệ sinh thái, nhịp độ gia tăng sử dụng tài nguyên có khả năng tái sinh phải thấp hơn tốc độ tái sinh đó, việc sử dụng tài nguyên không có khả năng tái sinh phải tùy thuộc khả năng sáng chế tài nguyên thay thế. Sau cùng, mức độ ô nhiễm phải thấp hơn khả năng tái tạo của môi trường – môi sinh. Bảo vệ tốt môi trường sẽ tạo đà cho sự phát triển kinh tế - xã hội được thuận lợi.
Ba mặt trên đây của tăng trưởng kinh tế bền vững có mối quan hệ mật thiết với nhau, nếu thiếu 1 trong 3 nội dung thì sẽ không có tăng trưởng kinh tế bền vững. Trong 3 nội dung trên thì tăng trưởng kinh tế tương đối cao và ổn định trong thời gian dài (thường là từ 20 – 30 năm) là yếu tố điều kiện, cơ bản còn giải quyết tốt các vấn đề xã hội và giữ gìn được môi trường sinh thái là điều kiện quyết định làm nên tăng trưởng bền vững. Ý nghĩa của việc tăng trưởng kinh tế bền vững đối với việc giải quyết các vấn đề xã hội Tăng trưởng kinh tế nhanh và dài hạn là cơ sở, tiền đề quyết định giải quyết các vấn đề xã hội. Tăng trưởng cao đồng nghĩa với việc tạo ra nhiều việc làm, giảm thất nghiệp cho người dân.
Khi một nền kinh tế có tỷ lệ tăng trưởng cao thì một trong những nguyên nhân quan trọng là đã sử dụng tốt hơn lực lượng lao động. Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và tỷ lệ thất nghiệp đã được biết đến ở quy luật Okum1 (hay quy luật 2,5% - 1). Quy luật này xác định, nếu GNP thực tế tăng 2,5% trong vòng một năm so với GNP tiềm năng của năm đó thì tỷ lệ thất nghiệp giảm đi 1%. Tăng trưởng kinh tế cũng tạo thu nhập cho người dân từ đó sẽ giảm bớt đói nghèo, tạo điều kiện cho sức mua 19 của người dân tăng lên, người dân cũng có điều kiện tiếp cận những dịch vụ tốt về giáo dục, y tế… Tăng trưởng kinh tế làm cho tích lũy xã hội được nâng cao, ngân sách nhà nước được mở rộng, tạo điều kiện cho nhà nước thực hiện các chính sách xã hội về giáo dục, y tế, văn hóa, nâng cao phúc lợi xã hội, quan tâm nhiều hơn đến các đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội.
Tăng trưởng kinh tế cao cũng đồng nghĩa với việc khối lượng sản phẩm hàng hóa, dịch vụ được tạo ra ngày càng nhiều với mẫu mã đa dạng, chất lượng ngày càng cao, làm cho đời sống của nhân dân về vật chất và tinh thần được cải thiện, là tiền đề giảm bớt tình trạng đói nghèo. Một số vấn đề xã hội chủ yếu nảy sinh trong quá trình tăng trƣởng kinh tế và ý nghĩa của nó đối với tăng trƣởng bền vững 1.1 Khái lược về các vấn đề xã hội chủ yếu Vấn đề xã hội là những vấn đề nảy sinh trong lĩnh vực xã hội và có ảnh hưởng đến đời sống con người.