phần mở đầu và kết luận; phần nội dung nghiên cứu gồm 3 chơjơng: chojơng 1: cơ sở lý luận và thực tiễn của đề lài chojơng 2: Xây dựng và sử dụng tình huống thực Hễn đề rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đề lr0ng dạy học sinh học 11 ThPT. chơjơng 3 : Thực nghiệm sơi phạm 11. Ihững đóng góp của luận văn. Đề xuất qui trình xây dựng tình huống thực liễn thề hiện rõ mâu thuẫn cần giải quyết.
Đề xuất qui trình sử dụng tình huống thực tiễn nhơi là sử dụng dự án học lập đề rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đè. Đề xuất một số lình huống thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn đề dạy học một số chủ đề tr0ng sinh học 11 ThPT. 19 NOI DUNG NGHIEN cUU chojong 1: cO SO Li LUAT VÀ ThỰCc TIÊN cUA DE TAI 1. Lịch sử nghiên cứu về dạy học giải quyết vấn đề bằng sử dụng tình huống thực Hễn.
Ighiên cứu ở ngjớc ngUài 1. Ighiên qứu ở ngớc ngUài về dạy học giải quyết vấn đề Thuật ngữ “Dạy học nêu vấn đề” xuất phát từ thuật ngữ “0rixiic” hay còn gọi là phojơng pháp phát kiến, im lòi. Và0 những năm 50 của thế ki XX, xã hội sắt đầu phát triển mạnh, đôi lúc xuất hiện mâu thuẫn tr0ng giá0 dục đó là mâu thuẫn giữa yêu cầu giá0 dục ngày càng ca0, khả năng sáng †ạ0 của học sinh ngày càng lăng với lố chức day hoc con lac hau. Va “Phojong phap day hoc phái hiện và giải quyết vấn đề” ra đời.
PP này đặc biét dgjge cht trong 6 ba Lan. 0kOn - nhà giáO0 dục học ba Lan đã làm sáng †ỏ PP này that su la mét phojong phap day học lích cực, tuy nhiên những nghiên cứu này chỉ dừng ở việc ghi lại những thực nghiệm thu đơjợc lừ việc sử đụng PP này chứ chơa đola ra đầy đủ cơ sở lí luận ch0 phơøJơng pháp này [ 38]. Dạy học giải quyết vấn đề (GQVĐ) phát triển mạnh lừ những năm 1960 trở lại đây. các nhà giá0 dục Mỹ đã chú ý đến việc tiếp cận nêu vấn đề khi dạy các môn lự nhiên thê hiện qua cuốn sách “Dạy kh0a học tự nhiên sằng c0n đojờng khám phá”.
Hội dung của cuốn sách mới chỉ nêu đơjợc việc đặt câu hỏi nêu vấn đề [21,1r24]. GQVĐ đã đojợc nhiều nhà kh0a học nghiên cứu nhơi A. và0 những năm 70 của thế ki XIX. các nhà kh0a học này đã nêu lên phojơng án tìm lòi, phát kiến lr0ng dạy học nhằm hình thành năng lực nhận thức của học sinh bằng cách đoỊa học sinh và0 h0ạt động tìm kiếm ra tri thức, 20 học sinh là chủ thề của h0ạt động học, là ngojời sáng l0 ra h0ại động học.
Đây có thề là một †r0ng những cơ sở lí luận của phơiơng pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề. I Mackmul0v da doa ra day du co sé li luận của phojơng pháp dạy học phái hiện và giải quyết vấn đề. Trên thế giới Cũng CÓ rất nhiều nhà kh0a học, nhà 21 giá0 dục nghiên cứu phojơng pháp này này nhơi XcaHin, Machiuskin, Lecne, .r25] Hho| vậy, dạy học GQVĐ trên thế giới hiện nay ngày càng có vị lrí quan trọng bên cạnh các PPDh khác. Dạy học GQVĐ đóng | vai tro quan trong về lí luận cơ ban của PPDh hiện đại.
Ighiên đứu qia ngóớc ngÖài về dạy học lình huống Tình huống dojoc sử dụng rat lâu trOng lịch sử giá0 dục thế ĐIỚI. Ở phoøJơng Déng, phojong phap day hoc tinh huống đojợc đề cập lr0ng kinh sách, văn học liêu siêu là Đức Không Tử [15,Ir7]. Từ những năm 90 của thế kỷ XX, một số lác giả phơtơng Tây nhợi: L. 00ms (2000) đã nghiên cứu xây dựng lình huống the0 một hojớng mới, đó là dạng học lập dựa lrên vấn đề và định hơiớng lới vấn đề.
các lác giả nhấn mạnh, đề ca0 hOat dong cua ngojoi hoc trOng quá trinh day hoc tich cuc [15,19]. Tr0ng những năm đầu của thế kỷ XXI, ở Mỹ và hà Lan liên liếp diễn ra hội thả0 quốc lế về dạy học ích cực, đánh dấu sơjớc liến mới của pho|ơng pháp lình Ir0ng dạy học, ngÖài dạy học giải quyết vấn dé, hoc lập dựa trên vấn đề nêu trên, các nhà nghiên cứu Pháp còn đoỊa ra lý thuyết lnh huống và vận dụng nó và0 quá trinh day hoc [15, tr10]. hién nay phojong phap day hoc tinh huống đang ngày càng đơiợc các nhà nghiên cứu, giá0 dục đà0 †ạ0 lrên thế giới quan lâm và phát triển thành một †r0ng những phoJơng pháp dạy học hiện đại mang lại hiệu quả giá0 dục ca0. Ighién cru ở Việt llam 1.1 IIghién qứu ở Việt llam về dạy học GQW?Đ 22 Hggjời đầu lên đoỊa phojơng pháp này và0 VTI là dịch giả Phan Tất Đắc “Dạy học nêu vấn đề” (Lecne) (1977).
Dạy học GQVĐ đã đojợc ứng dụng và0 các môn nhơi T0án, Lý, hóa. Tr0ng lĩnh vực dạy học hóa học, GS IIguyễn IIgọc Quang là ngojời đã nghiên cứu và vận dụng dạy học GQVĐ; Lê Văn Ilam (2001) “Sử dụng 23 dạy học nêu van dé - Orictic đã nâng ca0 hiệu quả day hoc chojong trinh hoa dai colơng và hóa vô cơ ở lrojờng ThPT”, Luận án Tiến sĩ. Tr0ng lĩnh vực dạy học T0án học, IIghiên cứu day hoc GQVD co mét số lác giả nhơi Phạm Văn h0àn, Hguyễn bá Kim. còn lr0ng lĩnh vực dạy học Vật lý thi liêu siểu nhơi Lê Iguyên PhOng, IIguyễn Đức Thâm, Phạm hữu Tòng đã nghiên cứu vận dụng dạy học GQVD [41].
Tr0ng lĩnh vực dạy học Sinh học, Trần bá h0ành là tác giả đầu liên nghiên cứu về lý luận và vận dụng thành công dạy học GQVĐ. IIg0ài ra còn có những lác gia nho Trịnh IIguyên Gia0, Đinh Quang bá0, IIguyễn Đức Thành, Vũ Đức Lou, Lê Đình Trung , Iguyễn Quang Vinh, Trần D0ãn bách, Trần hữu Kiên, Phan Khắc IIghệ. đã vận dụng và nghiên cứu về dạy học GQVĐ và0 một số pai cu thé [25, #26]. Tr0ng những năm gan day, O Viét Iam cé kha nhiều lác giả nghiên cứu về GQVĐ: Iguyễn Thế Khôi, Phan Thị Igọc Thắng, Trần Văn Kiên, IIguyễn Thị h0àng hà, IIguyễn Thị Thế bình, IIguyễn Minh Tâm, Lê huy h0àng, Phan Thị Thanh hội, hà Thị Thúy, Phan Khắc IIghệ.các tác giả đã góp phần quan trọng và0 việc phát triển ứng dụng dạy học GQVĐ tr0ng dạy học.
Ighién atu qia Việt Iam về dạy họctình huống Day hoc tinh huéng cing dojoc rất nhiều lác giả nghiên cứu lrên nhiều môn học khác nhau: Phan Trọng Igọ, Trịnh Văn biểu, Phan Đức Duy, IIgô Ilgọc Minh châu, Mai Van hong, Uguyén Thi Phojong h0a, Uguyén Quang huỳnh, bòi Thị Mùi, Tống Xuân Tám, Phan Thị Thu hiền. các lác giả đều ch0 rằng dạy học tình huống kích thích lính lò mò của hS, †ạ0 cơ hội ch0 hS trải nghiệm Thực liễn. 24 Tho vay, co thé thay lrên thế giới nói chung và Việt Ham nói riêng đã và đang có nhiều công trình nghiên cứu về dạy học GQVĐ, mội tr0ng những hơiớng nghiên cứu là dạy học GQVĐ sằng lình huống thực liễn giúp ch0 hS nhớ lâu, hứng thú lr0ng học lập và xác định rõ “học cái gì” và “học để làm gì”? 25 1. Tình huống thực tiễn lt0ng dạy học 1.
Tình huống b0ng dạy học * Khai miém tinh huong The0 Tir dién Tiéng Viét: “Tinh Audng la Wan thé nhitng su viéc xdy 2a tai một địa điểm, le0ng mội thời gian đụ thể, suộc người la phải suy nghĩ, hành động, đối phó, tìm ich giải quyết" [26]. còn tr0ng Từ điền Tâm lý học, finh huong la hé thong cdc sy kiện sên ngÖài đó quan hệ với chủ thể, & lác dụng thúc đẩy chủ thể đó. Te0ng quan hệ không gian, tình hung xảy ea oên ngài nhận thức qia chủ thể. Te0ng quan hệ thời gian, lình huống xảy ea bdgớc s0 với hành động da chủ thé.
Te0ng quan hệ chức năng, tình huồng là sự độc lập qúa qác sự kiện đối với chủ thể ở thời điểm ma ngqoi đó thực hiện hành động [T1]. The0 quan điểm triết học tình huống nhọ là một tổ hợp các mối quan hệ xã hội cụ thể, mà đến mội thời điểm nhất định liên kết c0n ngojời với môi lrojờng, biến c0n ngojời thành một chủ thê của một h0ạt động có đối loJợng nhằm đạt đơiợc mục liêu nhất định [15, tr 20]. Vậy có thể c0i tình huống là những sự kiện bên ng0ài diễn ra một cách khách quan nhơIng có quan hệ với chủ thê, thúc đây chủ thê suy nghĩ, hành động, lim cách giải quyết. Tình huống đojợc phân chia làm hai dạng chính: Tình huống đã xảy ra: Là những khả năng đã xảy ra đojợc tích lũy lại lr0ng vốn tri thức của l0ài ngojời (ví dụ: tr0ng lục ngữ, ca da0).
Và tình huống sẽ xảy ra (dự kiến chủ quan) [10, tr15]. * Khái niệm tình huống dạy học: The0 PGS.TS Phan Trọng Ilgọ thì “Tình huống dạy học (ThDH) là lình 26 huồng le0ng đó có sự ủy thác qia nggời giá0 viên. Sự ủy thác này chính là quá tình người giá0 viên đqa ea những nội dung dẫn tuyên thụ vàO0 leÙng đác sự kiện tình 27 hung và dấu leúc đắc sự kiện tình hung sa0 ch0 phò hợp với l0gic sơ phạm, để khi nggời học giải quyết nó sẽ đại được mục liêu dạy học" [24I. Tuy nhiên, một tình huống thông thojờng chơia phải là lình huống dạy học.
Đề mội tình huống thông thojờng trở thành tình huống dạy học khi có sự ủy thác của giá0 viên và dojoc giáO0 viên sử dụng với dụng ý †ạ0 ra môi †roJờng làm việc ch0 ngojời học. Tình huống không phải là những lrojờng hợp sất kỳ lr0ng thực lế mà là những lình huống đã đojợc điều chỉnh, nghiên cứu kỹ lojðng để mang lính điển hình và phục vụ lốt ch0 mục đích và mục liêu giá0 dục, lức là giúp ch0 ngojời học có thể hiểu và vận dụng tri thức cũng nhơi rèn luyện đơjợc các kỹ năng và kỹ xả0. Tình huống đojợc sử dụng để khuyến khích ngojời học phân tích, sình luận, đánh giá, suy xét và lrình sày ý loJởng của mình để qua đó, lừng soøjớc chiếm lĩnh tri thức hay vận dụng những kiến thức đã học và0 những lrojiờng hợp thực lê. ThDHh là khái nệm mô lá h0àn cảnh, điều kiện dạy học cụ thể nhi: thay, trò, sách giá0 kha0 (SGK) có gì đặc siệ!? Mục dich, n6i dung, phojong phap, phojong liện, môi lroJờng dạy học.
nhơi thế nà0? ThDh luôn luôn thay đổi, vì vậy dé dạy học lốt đòi hỏi ngơjời thầy phải quan sát thực lế, nhạy cảm và lập trung sự chú ý của mình và0 công việc. IIgojời thầy thơjờng lập lrung vàO việc xác định ThDh ở 3 giai đOạn: lrojớc giờ học, trOng giờ học và sau giờ học. Phân l0ại nh huống dạy hoc: Trên thực lế, có nhiều l0ại tình huống cũng nhơi cách thức phân l0ại chúng.