CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI TRONG LĨNH VỰC THI HÀNH ÁN DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực thi hành án dân sự 1. Khái niệm giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực thi hành án dân sự Để làm rõ khái niệm giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực thi hành án dân sự, trước hết cần phải làm rõ khái niệm khiếu nại. Liên quan đến nội dung này, đã có nhiều nhà khoa học, các tài liệu bàn Luận văn Thạc sĩ Luật tố tụng Dân sự 7 về khái niệm khiếu nại.
Có quan điểm cho rằng, khiếu nại là hoạt động diễn ra khá thường xuyên và phổ biến, do đó cụm từ khiếu nại được sử dụng rộng rãi trong đời sống xã hội. Khiếu nại theo gốc tiếng Latinh: "Complant" có nghĩa là sự phàn nàn, phản ứng, bất bình của người nào đó về vấn đề có liên quan đến lợi ích của mình1. Theo Đại Từ điển tiếng Việt, khiếu nại là thắc mắc, đề nghị xem xét lại những kết luận, quyết định do cấp có thẩm quyền đã làm.2 Theo khoản 1 điều 2 Luật khiếu nại năm 2011 quy định: “ Khiếu nại là việc công dân, cơ quan , tổ chức hoặc cán bộ công chức theo thủ tục do Luật này quy định đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình”. Như vậy, khiếu nại là đề nghị của cá nhân, cơ quan, tổ chức bị tác động trực tiếp bởi quyết định hành chính hay hành vi hành chính hoặc đề nghị của cán bộ công chức chụi tác động trực tiếp của quyết định kỷ luật đối với cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại.
Đề nghị này xuất phát từ nhận thức chủ quan của người khiếu nại cho rằng quyền và lợi ích chính đáng của mình bị xâm phạm. Cơ quan có thẩm quyền chỉ có thể kết luận có vi phạm hay không sau khi đã xem xét một cách khách quan và thận trọng nội dung vụ việc với điều kiện được cung cấp đầy đủ tài liệu có liên quan. Như vậy, một mặt khiếu nại là hình thức phản ứng tích cực của công dân, cơ quan, tổ chức với nhũng hiện tượng vi phạm các quyền và lợi ích được pháp luật bảo vệ; mặt khác, khiếu nại là biện pháp ngăn chặn và loại từ vi phạm. Chủ thể của quyền khiếu nại là mọi công dân Việt Nam không phân 1 Từ điển Anh - Việt (1990), Nxb Đồng Nai, tr.205 2 Nguyễn Như Ý (1998), Đại từ điển Tiềng Việt, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, tr.904 2 Luận văn Thạc sĩ Luật tố tụng Dân sự 8 biệt dân tộc, giơi tính, nghề nghiệp, tôn giáo… có thế là người nước ngoài, người không có quốc tịch sinh sống, lao đọng, học tập, công tác trên lãnh thổ Việt Nam hoặc mọi cơ quan, tổ chức.
Khách thể của khiếu nại là những quyết định hoặc việc làm trái quyết định thuộc phạm vi quản lí hành chính xâm phạm tới quyền, lợi ích hợp pháp của người khiếu nại hoặc của người do mình bảo hộ. Việc khiếu nại trực tiếp đến khiếu nại hoặc gửi đơn khiếu nại đến cơ quan có thẩm quyền khiếu nại, trong nhiều trường hợp, có nghĩa là người đó tin chắc rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm hại và đòi hỏi loại trừ vi phạm này hay vi phạm khác theo trình tự pháp luật quy định. Mục đích của khiếu nại là bảo vệ và khôi phục những quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm hại bởi quyết định hành chính hay hành vi của cơ quan hoặc người có thẩm quyền. Tóm lại, khiếu nại là công cụ bảo vệ và khôi phục các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức.
Luận văn Thạc sĩ Luật tố tụng Dân sự 9 Về giải quyết khiếu nại: Liên quan đến nội dung này, theo Luật khiếu nại 2011 thì: “Giải quyết khiếu nại là việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại”. Người giải quyết khiếu nại là cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giải quyết khiếu nại. Thẩm quyền giải quyết khiếu nại được Luật khiếu nại năm 2011 tại mục 1 chương III giải quyết khiếu nại và điều 51 tại Luật này. Quá trình xem xét và giải quyết khiếu nại là một quá trình phức tạp và phải được tiến hành theo thủ tục pháp luật quy định.
Đối với người khiếu nại, khi quyết định giải quyết khiếu nại được thực hiện đầy đủ thì quan hệ pháp luật giữa người khiếu nại và cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại chấm dứt. nhưng đối với cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại thì hoạt động liên quan đến khiếu nại không ngừng tại đây mà bắt đầu một bước mới: tổng hợp tình hình khiếu nại và tổng kết công tác giải quyết khiếu nại. Khiếu nại không chỉ thể hiện yêu cầu, đòi hỏi của cá nhân mà còn thể hiện tính tích cực công dân của người khiếu nại. Khiếu nại tăng cường sự kiểm tra của nhân dân đối với hoạt động của bộ máy nhà nước, đấu tranh với những biểu hiện quan liêu, cửa quyền, tham nhũng và những biểu hiện tiêu cực khác trong hoạt động của cơ quan nhà nước.
Khi nhận được khiếu nại, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải đề nghị người khiếu nại cung cấp cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền các tài liệu, chứng cứ về sự vi phạm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân từ phía các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giải quyết khiếu nại một mặt sử dụng những tài liệu, chứng cứ tiếp nhận từ người khiếu nại; mặt khác thu thập, xác minh thêm thông tin, tài liệu từ những nguồn khác để làm căn cứ cho việc giải quyết khiếu nại, và người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước chỉ có thể kết luận là có sự vi phạm hay không, việc khiếu nại là đúng hay sai sau khi đã xem xét một cách khách quan và thận trọng nội dung vụ việc cùng những tài liệu và chứng cứ có liên quan. Giải Luận văn Thạc sĩ Luật tố tụng Dân sự 10 quyết khiếu nại được thực hiện theo trình tự, cách thức do pháp luật quy định và qua nhiều bước khác nhau từ việc đưa vụ việc ra để giải quyết khiếu nại theo thủ tục thụ lý, sau đó phải thực hiện việc xác minh, đánh giá tính chất của khiếu nại, đánh giá chứng cứ cũng như các tài liệu để từ đó ra quyết định về chấp nhận hoặc không chấp nhận nội dung đơn khiếu nại. Như vậy, giải quyết khiếu nại là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước của người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước tiến hành tiếp nhận, thụ lý, kiểm tra, xác minh, kết luận, đưa ra các phán quyết và tổ chức thực hiện các phán quyết có hiệu lực pháp luật để giải quyết các khiếu nại của cá nhân, đơn vị, tổ chức phát sinh trong quá trình quản lý, điều hành của các cơ quan nhà nước theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Về giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực thi hành án dân sự: Giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực thi hành án dân sự không phải là vấn đề mới mà ngay từ thời điểm, công tác thi hành án dân sự vẫn đang nằm trong hệ thống của Tòa án thì công tác này đã được các nhà làm luật đưa vào trong hệ thống các quy phạm pháp luật về thi hành án dân sự.
Đặc biệt, từ thời điểm hệ thống thi hành án dân sự được chuyển giao độc lập, vấn đề này càng được quan tâm, thể hiện rõ hơn trong các văn bản pháp luật qua các thời kỳ như: Pháp lệnh Thi hành án dân sự năm 1989 (Điều 38), Pháp lệnh Thi hành án dân sự năm 1993 (Điều 44), Pháp lệnh Thi hành án dân sự năm 2004 (từ Điều 59 đến Điều 62), Luật Thi hành án dân sự năm 2008 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi hành án dân sự năm 2014, Nghị định số 62/2015/NĐ-CP ngày 18/7/2015 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Thi hành án dân sự, Thông tư số 02/2016/TT-BTP ngày 01/02/2016 của Bộ Tư pháp quy định quy trình giải quyết đơn khiếu nại, đề nghị, kiến nghị, phản ánh trong thi hành án dân sự. Hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh nội dung khiếu nại và giải quyết khiếu nại dần hoàn thiện đã quy định ngày càng cụ thể về quyền, nghĩa vụ của người khiếu nại; đối Luận văn Thạc sĩ Luật tố tụng Dân sự 11 tượng bị khiếu nại; thời hiệu khiếu nại; thẩm quyền giải quyết khiếu nại và trình tự, thủ tục giải quyết đơn khiếu nại trong thi hành án dân sự. Qua nghiên cứu cho thấy, Pháp lệnh thi hành án dân sự 2004 quy định: “Người được thi hành án, người phải thi hành án, người có quyền, nghĩa vụ liên quan đến việc thi hành án có quyền khiếu nại đối với các quyết định, hành vi của Thủ trưởng Cơ quan thi hành án dân sự, Chấp hành viên, nếu có căn cứ cho rằng các quyết định hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của họ”( Điều 59). Luật Thi hành án dân sự không đưa ra khái niệm cụ thể về khiếu nại, tuy nhiên, tại khoản 1 Điều 140 Luật Thi hành án dân sự có nêu: “đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quyền khiếu nại đối với quyết định, hành vi của Thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự, Chấp hành viên nếu có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình”.
Từ quy định này có thể hiểu, khiếu nại về thi hành án dân sự là đề nghị của cá nhân, cơ quan, tổ chức chịu tác động trực tiếp của quyết định, hành vi của Thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự, Chấp hành viên vì cho rằng quyết định, hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Chủ thể của quyền khiếu nại trong thi hành án dân sự gồm đương sự và người có quyền và lợi ích liên quan. Người có quyền và lợi ích liên quan là người đã được xác định trong bản án hoặc người chịu sự tác động trực tiếp bởi các quyết định, hành vi trong thi hành án dân sự.