CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1.1 Cơ sở lý luận về công tác quản lý tài chính tại các Ban quản lý di tích 1.1 Khái niệm, vai trò, phân loại đơn vị sự nghiệp 1.1 Khái niệm đơn vị sự nghiệp Đơn vị sự nghiệp hay còn gọi là đơn vị sự nghiệp công lập, là những tổ chức được do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, chính trị – xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, để thực hiện các hoạt động sự nghiệp để cung cấp dịch vụ công cho xã hội nhằm duy trì và đảm bảo sự hoạt động bình thường của xã hội. Với nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công cho xã hội để duy trì và đảm bảo sự hoạt động của các lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong xã hội vì vậy hoạt động sự nghiệp không trực tiếp tạo ra của cải vật chất [4]. Đơn vị sự nghiệp có tư cách pháp nhân, có con dấu và t ài khoản riêng. Ngoài nguồn ngân sách được cấp từ nguồn ngân sách Nhà nước, các đơn vị sự nghiệp còn được Nhà nước cho phép thực hiện thu một số loại phí, lệ phí khi thực hiện các hoạt động phục vụ các nhu cầu xã hội.
Được phép tiến hành thực hiện các hoạt động sản xuất cung ứng dịch vụ theo quy định từ đó có thêm các nguồn thu để bù đắp chi phí hoạt động, tăng thu nhập và nâng cao đời sống tinh thần vật chất cho cán bộ công chức, viên chức trong đơn vị mình.2 Vai trò của đơn vị sự nghiệp Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp là một bộ phận của nền kinh tế nó có có vai trò giúp nhà nước thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - chính trị, xã hội, nó có ảnh hưởng tới các thành phần kinh tế thông qua việc giám sát, kiểm tra, cung cấp các dịnh vụ công… các hoạt động này có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế, cụ thể: - Các đơn vị sự nghiệp trong nền kinh tế cung cấp các dịch vụ công về, giáo dục, y tế, văn hóa, thể dục, thể thao, công nghệ thông tin, các chương trình an sinh xã hội,… có chất lượng cao cho tất cả người dân trong xã hội. Qua đó nó đáp ứng nhu cầu ngày càng phong phú đa dạng và tăng của nhân dân nhằm góp phần cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân; Bên cạnh đó nó còn cung cấp các sản phẩm văn hóa, 9 nghệ thuật, các công trình nghiên cứu, ứng dụng khoa học kỹ thuật,… phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; - Thông qua hoạt động thu phí, lệ phí của các hoạt động dịch vụ theo quy định của nhà nước, nó góp phần tăng cường nguồn ngân sách của mình và giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước, góp đẩy mạnh đa dạng hóa và xã hội hóa nguồn lực về nhân lực, vật lực và tài lực để thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Thực hiện chủ trương xã hội hóa trong các hoạt động sự nghiệp của nhà nước, trong thời gian qua các đơn vị sự nghiệp ở tất cả các lĩnh vực trong nền kinh tế đã tích cực mở rộng các loại hình, phương thức hoạt động của mình, một mặt đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của nhân dân. Đồng thời qua đó cũng thực hiện xã hội hóa bằng cách thu hút sự đóng góp của nhân dân đầu tư cho sự phát triển của hoạt động sự nghiệp.3 Phân loại đơn vị sự nghiệp Căn cứ theo tiêu chí nguồn thu sự nghiệp đơn vị, đơn vị sự nghiệp được phân thành 3 loại: - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên: Là các dơn vị sự nghiệp do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước quyết định thành lập, trong hoạt động của mình thì đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo chi phí hoạt động.
- Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động thường xuyên: Là các dơn vị sự nghiệp do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước quyết định thành lập, trong hoạt động của mình thì đơn vị sự nghiệp đảm bảo được một phần chi phí hoạt động, phần còn lại được cấp từ ngân sách Nhà nước. - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp hoặc không có nguồn thu sự nghiệp: Là đơn vị được Nhà nước cấp toàn bộ kinh phí để đảm bảo hoạt động của đơn vị và được Nhà nước đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động. Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động sự nghiệp, đơn vị sự nghiệp được phân thành các loại sau: - Đơn vị sự nghiệp giáo dục đào tạo 10 - Đơn vị sự nghiệp y tế - Đơn vị sự nghiệp văn hóa thông tin - Đơn vị sự nghiệp thể dục, thể thao - Đơn vị sự nghiệp phát thanh, truyền hình - Đơn vị sự nghiệp khoa học công nghệ, môi trường - Đơn vị sự nghiệp kinh tế (duy tu, sửa chữa đê điều,…) - Đơn vị sự nghiệp khác.2 Khái niệm, đặc điểm, loại hình đơn vị sự nghiệp có thu 1.1 Khái niệm đơn vị sự nghiệp có thu Đơn vị sự nghiệp có thu là đơn vị sự nghiệp do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước quyết định thành lập, ngoài nhu cầu tài chính từ nguồn kinh phí Nhà nước cấp cho đơn vị thì đơn vị còn tạo lập nguồn tài chính bên ngoài thông qua thu một phần nguồn tài chính dưới dạng phí, lệ phí, các khoản đóng góp của người tiêu dùng nhờ việc cung cấp sản phẩm và dịch vụ công cho toàn xã hội [4]. Đơn vị sự nghiệp có thu thực hiện các hoạt động sự nghiệp có thu trong các lĩnh vực giáo dục, đào tạo, y tế, khoa học công nghệ và môi trường … và đều phải tuân thủ theo đúng chế độ, chính sách của Nhà nước.2 Đặc điểm của đơn vị sự nghiệp có thu Đơn vị sự nghiệp có thu là một tổ chức hoạt động trong khu vực kinh tế không tham gia sản xuất vật chất, nó hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội và không vì mục đích lợi nhuận.
Các khoản kinh phí phục vụ hoạt động của các đơn vị này là những khoản chi thuộc lĩnh vực tiêu dùng xã hội, các khoản chi này không nhằm mục đích kinh doanh do vậy nó mất đi không thu hồi lại vốn và nó không mang lại lợi nhuận. Khi nói đến đặc điểm của đơn vị sự nghiệp có thu thì nó mang đầy đủ các đặc điểm của một đơn vị sự nghiệp công lập và cũng mang những đặc điểm riêng biệt của nó thể hiện qua hai đặc điểm sau: 11 Đặc điểm về hoạt động: - Đơn vị sự nghiệp có thu là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội thông qua các lĩnh vực: Văn hóa, giáo dục, y tế,… không vì mục đích lợi nhuận. - Sản phẩm của đơn vị sự nghiệp có thu mang lại lợi ích chung, lâu dài cho cộng đồng và cho toàn xã hội. Như vậy có thể nói, các sản phẩm, dịch vụ của các đơn vị sự nghiệp có thu là sản phẩm không phải cung cấp cho một đối tượng, một lĩnh vực nhất định.
Đó là sản phẩm có tính chất lan tỏa nếu được tiêu dùng và người tiêu dùng phải đóng góp khoản phí là khoản thu của các đơn vị sự nghiệp có thu khi cung cấp sản phẩm, dịch vụ đó. Đặc điểm về tài chính: - Đơn vị sự nghiệp có thu ngoài nguồn kinh phí từ ngân sách Nhà nước có thể huy động nguồn tài chính từ bên ngoài thông qua các khoản phí, lệ phí dựa vào việc cung cấp sản phẩm, dịch vụ và phải tuân thủ chế độ tài chính của Nhà nước theo quy định dành riêng cho đơn vị sự nghiệp có thu. - Được vay vốn tín dụng ngân hàng hoặc quỹ hỗ trợ phát triển, được huy động vốn của cán bộ, viên chức trong đơn vị để mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp, tổ chức hoạt động dịch vụ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và có nghĩa vụ hoàn trả gốc và lãi vay khi đến thời gian đáo hạn thông qua các hợp đồng tín dụng ký kết. - Đơn vị sự nghiệp được quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước như đơn vị sản xuất kinh doanh như: thực hiện chế độ khấu hao tài sản cố định theo quy định của Nhà nước.
Số tiền trích khấu hao tài sản cố định và tiền thu hồi do thanh lý tài sản cố định thuộc tài chính Nhà nước được để lại để tái đầu tư tăng cường cơ sở vật chất, đổi mới trang thiết bị của đơn vị. Đồng thời, đối với các khoản thu trong đơn vị sự nghiệp có thu cần phải lập dự toán chi tăng cường cơ sở vật chất với tỷ lệ trích theo quy định. - Được mở tài khoản tiền gửi tại các ngân hàng thương mại hoặc Kho bạc Nhà nước với mục đích phản ánh các khoản thu, chi và các khoản kinh phí thuộc tài chính Nhà 12 nước. Đây là cơ sở để các đơn vị sự nghiệp có thu dễ dàng quản lý tài chính và quyết toán tài chính một cách chính xác nhất.
- Chủ động sử dụng số biên chế được các cơ quan có thẩm quyền giao, sắp xếp biên chế, quản lý và sử dụng lao động phù hợp với chức năng nhiệm, vụ của đơn vị. Đối với đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo chi phí hoạt động, được tự quyết định biên chế. Còn đối với đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động, căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ được giao, nhu cầu công việc thực tế, định mức chỉ tiêu biên chế và khả năng tài chính của đơn vị, Thủ trưởng đơn vị xây dựng kế hoạch biên chế hàng năm gửi cơ quan chủ quản trực tiếp để tổng hợp, giải quyết theo thẩm quyền. - Hàng năm, căn cứ vào kết quả tài chính, đơn vị sự nghiệp có thu phải tiến hành quyết toán thu, chi.
Đối với các đơn vị sự nghiệp có thu được đảm bảo một phần kinh phí, nếu các khoản thu sự nghiệp cuối năm chưa chi hết sẽ được chuyển sang năm sau khi thực hiện kế hoạch dự toán chi. Đồng thời, các đơn vị cũng phải trích lập các quỹ theo quy định: quỹ dự phòng ổn định thu nhập, quỹ khen thưởng, quỹ phúc lợi và quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp.