phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, nội dung luận văn gồm 4 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố; Chƣơng 2: Phương pháp nghiên cứu; Chƣơng 3: Thực trạng công tác quản lý ngân sách nhà nước tại Thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh; Chƣơng 4: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý ngân sách nhà nước tại Thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP HUYỆN, THÀNH PHỐ 1. Cơ sở lý luận về ngân sách nhà nƣớc, quản lý ngân sách nhà nƣớc cấp huyện, thành phố 1. Ngân sách nhà nước 1.
Khái niệm ngân sách nhà nước Lịch sử đã chứng minh rằng, sản xuất hàng hóa phát triển, chế độ tư hữu xuất hiện và có sự phân chia giai cấp và đấu tranh giai cấp. Trong điều kiện lịch sử đó, Nhà nước xuất hiện, đầu tiên là Nhà nước chiếm hữu nô lệ. Khi Nhà nước ra đời và hoạt động để duy trì sự tồn tại của mình, Nhà nước đã dùng quyền lực chính trị buộc các tổ chức và cá nhân trong xã hội phải đóng góp một phần thu nhập, của cải cho Nhà nước nhằm tạo lập quỹ tiền tệ đáp ứng nhu cầu chi tiêu quốc gia. Như vậy, sự ra đời của Nhà nước đã làm nảy sinh các quan hệ kinh tế gắn với hình thành, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ riêng có của mình, để phục vụ các chức năng, nhiệm vụ hoạt động của Nhà nước, hình thành nên hoạt động tài chính nhà nước (TCNN).
Lịch sử đã chứng minh rằng TCNN gắn liền sự ra đời của Nhà nước và cùng với sự xuất hiện của tiền tệ làm tiền tệ hoá các khoản thuế và chi tiêu của Nhà nước. Bản chất của TCNN do bản chất Nhà nước quyết định, ỏ chế độ chính trị khác nhau thì bản chất TCNN khác nhau. Tài chính nhà nước tác động đến hoạt động và phát triển của toàn bộ nền kinh tế xã hội, thể hiện qua quá trình phân phối và phân phối lại sản phẩm của xã hội. TCNN đã hình thành trước so với ngân sách nhà nước (NSNN).
Trong TCNN thì NSNN là bộ phận chủ yếu, quan trọng nhất vì nó là quỹ tiền tệ lớn nhất. Qua kênh thu NSNN huy động và tập trung một bộ phận các nguồn tài chính trong xã hội dưới các hình thức như: thuế và các khoản thu không mang tính chất thuế, vay nợ của chính phủ trong và ngoài nước, viện trợ quốc tế. Qua kênh chi: Nhà nước sử dụng NSNN để cấp phát vốn, kinh phí, tài trợ về vốn cho các tổ chức kinh tế, các đơn vị hành chính sự nghiệp… nhằm thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội trong từng thời kỳ. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 7 Như vậy NSNN gắn liền hoạt động của Nhà nước, là một trong những công cụ hết sức quan trọng, không thể thiếu được nhằm đảm bảo hoạt động nhà nước.
Nhà nước ra đời, hình thành và phát triển gắn liền hình thành chế độ sở hữu và đấu tranh giai cấp trong quá trình phát triển xã hội loài người, mang tính tất yếu và khách quan, do vậy NSNN cũng mang tính khách quan. Khi không còn Nhà nước thì không còn NSNN. Và bản chất Nhà nước quyết định bản chất NSNN, nhưng quản lý NSNN là những tổ chức và con người cụ thể nên quản lý NSNN mang tính chủ quan. Do vậy nhận thức đúng về bản chất của NSNN và vận dụng thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả NSNN là cần thiết đối với mọi quốc gia, mọi cấp chính quyền.
Khi nói về ngân sách Nhà nước, có nhiều cách định nghĩa khác nhau về ngân sách. Khái niệm về NSNN được hiểu đầy đủ theo Luật NSNN (2002):"Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước". Từ định nghĩa trên, ta có thể hiểu ngân sách nhà nước trên các khía cạnh: + Thứ nhất, ngân sách nhà nước là kế hoạch tài chính cơ bản hay rõ hơn là bản dự toán thu, chi tài chính của nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định; + Thứ hai: ngân sách nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính; + Thứ ba: ngân sách nhà nước là quỹ tiền tệ của nhà nước hay còn gọi là quỹ ngân sách phục vụ việc thực hiện chức năng của nhà nước. Cơ cấu ngân sách nhà nước NSNN là một chỉnh thể kinh tế - xã hội, bao gồm nhiều nội dung thu - chi được sắp xếp theo một cơ cấu nhất định, nói cách khác cơ cấu ngân sách chỉ mối quan hệ giữa các nội dung thu - chi của NSNN trong những khoảng thời gian nhất định nhằm phục vụ thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nuớc.
Nhìn vào cơ cấu NSNN có thể cho thông tin về trình độ phát triển kinh tế - xã hội, khả năng nền kinh tế, quản lý của Nhà nước. Mối quan hệ trong cơ cấu NSNN được thể hiện như sau: Thứ nhất: quan hệ tổng thu và tổng chi, quan hệ tổng thu và tổng chí với tổng sản phẩm xã hội (GDP) thể hiện quy mô ngân sách; quan hệ tốc độ tăng thu và tăng chi với tốc độ tăng trưởng nền kinh tế…các mối quan hệ này phản ảnh trình độ phát triển của nền kinh tế của quốc gia hoặc địa phương nên cần xác định cho một Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 8 giai đoạn phát triển, thường là 5 năm. Và xây dựng kế hoạch cần xác định tỷ lệ các mối quan hệ một cách hợp lý khoa học đảm bảo cân đối giữa thu và chi để thực hiện các mục tiêu mà Nhà nước đặt ra. Thứ hai, Cơ cấu NSNN được xem xét trong các mối quan hệ bên trong với nội dung cơ bản của nó là thu và chi.
Ví dụ: tỉ trọng thu các khoản thuế, phi lệ, phí trong tổng thu, đây là nguồn thu chủ yếu mang tính chất bắt buộc, nguồn này càng phải chiếm tỷ trọng lớn trong tổng thu thì mới đảm bảo đáp ứng nhu cầu chi tiêu của chính phủ. Quan hệ chi đầu tư phát triển và chi cho tiêu dùng hợp lý ở từng quốc gia. Hệ thống ngân sách nhà nước Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp ngân sách, giữa chúng có mối quan hệ hữu cơ với nhau đã được xác định bởi sự thống nhất về cơ sở kinh tế - chính trị, bởi pháp chế và các nguyên tắc tổ chức của bộ máy hành chính Nhà nước. Tùy theo mô hình tổ chức hành chính mà tồn tại hình thức tổ chức hệ thống NSNN.
Ví dụ như ở những nước có mô hình tổ chức hành chính theo thể chế nhà nước liên bang (như: Mỹ, Đức, Canada, Thụy Sĩ, Malaysia…) thì có 3 cấp ngân sách: ngân sách liên bang, ngân sách bang, ngân sách địa phương, còn ở các nước có mô hình tổ chức hành chính theo thể chế nhà nước thống nhất (như Anh, Pháp, Ý…) có 2 cấp ngân sách: ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Ở Việt Nam, NSNN đã xuất hiện và tồn tại từ lâu gắn với hình thành nhà nước. Trước năm 1945, NSNN chỉ nhằm phục vụ chủ yếu cho nhu cầu hưởng thụ của vua chúa và nuôi dưỡng quân đội. Ví dụ: Giai đoạn thực dân pháp cai trị, thì năm 1891 thành phố Hà Nội, Hải phòng được công nhận là 2 thành phố có ngân sách riêng.
Với bản chất Nhà nước "của dân, do dân và vì dân". Sau cách mạng tháng 8 - 1945 thành công, Nhà nước ta đã thực hiện quyền lực, đã ban hành nhiều chính sách mới, mang tính cách mạng triệt để như: bãi bỏ thuế thân, hình thành hệ thống thuế mới với quan điểm giảm bới gánh nặng thuế khóa cho dân nghèo, sau đó tiếp tục phát hành tiền kim khí (1-12-1946), hình thành "Quỹ độc lập" nhằm huy động vốn cho ngân sách. Trong giai đoạn kháng chiến (1946 -1954) mọi vấn đề huy động và chi tiêu của NSNN đều nhằm mục đích phục vụ kháng chiến thắng lợi. Năm 1972 Nhà nước ban hành "điều lệ ngân sách xã" ngân sách xã được xây dựng nhưng chưa được tổng hợp ngân sách.
Năm 1978, Chính phủ ra Quyết định số 108/CP, ngân sách địa phương được phân thành hai cấp: ngân sách tỉnh (thành phố), ngân sách huyện (quận). Với Nghị quyết 138/HĐBT ngày 19/11/1983 ngân sách xã được tổng hợp vào NSNN và hệ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 9 thống ngân sách nhà nước bao gồm 4 cấp: ngân sách trung ương (NSTW); ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc tỉnh - gọi tắt là ngân sách tỉnh (NST); ngân sách huyện, quận , thị xã - gọi tắt ngân sách huyện (NSH); ngân sách xã, phường, thị trấn - gọi tắt ngân sách xã (NSX). Nhằm phù hợp với điều kiện của đất nước trong thời kỳ đổi mới, ngày 20-3- 1996 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật ngân sách nhà nước. Luật này có hiệu lực thi hành từ năm 1/1/1997.
Như vậy hệ thống NSNN ở nước ta bao gồm 4 cấp ngân sách: Ngân sách Trung ương; Ngân sách tỉnh, thành phố; ngân sách quận, huyện và ngân sách xã, phường, thị trấn tương ứng với hệ thống chính trị của Việt Nam. Ngân sách Trung ương đóng vai trò chủ đạo đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ chiến lược quan trọng của quốc gia; ngân sách xã, phường, thị trấn cũng đóng vai trò chủ đạo là công cụ tài chính quan trọng để chính quyền cơ sở thực hiện chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước; ngân sách cấp tỉnh, thành phố, quận huyện đóng vai trò trung gian. Để quản lý thống nhất nền tài chính quốc gia, nâng cao tính chủ động và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước, củng cố kỷ luật tài chính, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả ngân sách và tài sản Nhà nước, tăng tích lũy nhằm thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, đảm bảo quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Ngày 16/12/2002 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật ngân sách nhà nước số 01/2002/QH 11; luật này có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004.
