Giải pháp thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản xuất khẩu sang thị trường hoa kỳ khi việt nam tham gia tpp

Hội nhập kinh tế quốc tế thúc đẩy tự do hóa thương mại, tạo cơ hội phát triển cho các… 203 trang · Viện Nghiên Cứu Chiến Lược, Chính Sách Công Thương · 2020.

• Tác giả: Lê Thị Mỹ Ngọc
• Người hướng dẫn: HD1. Phạm Quang Thao
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Chiến Lược, Chính Sách Công Thương
• Chuyên ngành: Kinh doanh Thương mại
• Đề tài: Giải Pháp Thích Ứng Hàng Rào Kỹ Thuật Trong Xuất Khẩu Nông Sản Sang Hoa Kỳ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các đề tài trong nước
• 1.2. Tổng quan các đề tài nước ngoài
• 1.3. Những vấn đề còn tồn tại trong các nghiên cứu có liên quan và hướng nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HÀNG RÀO KỸ THUẬT VÀ KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG VỚI HÀNG RÀO KỸ THUẬT ĐỐI VỚI HÀNG NÔNG SẢN TRONG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ
• 2.1. Khái niệm, phân loại và vai trò của hàng rào kỹ thuật trong thương mại hàng nông sản của nước nhập khẩu
• 2.1.1. Các khái niệm có liên quan
• 2.1.2. Các loại hàng rào kỹ thuật trong thương mại hàng nông sản
• 2.1.3. Vai trò của hàng rào kỹ thuật trong thương mại hàng nông sản
• 2.2. Khái niệm, qui trình và phương thức thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản xuất khẩu sang thị trường nước nhập khẩu
• 2.2.1. Khái niệm và qui trình đảm bảo thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thương mại hàng nông sản của nước nhập khẩu
• 2.2.2. Phương thức thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thương mại hàng nông sản của nước nhập khẩu
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại hàng nông sản của nước nhập khẩu
• 2.3.1. Các yếu tố bên trong doanh nghiệp xuất khẩu
• 2.3.2. Các yếu tố bên ngoài
• 2.4. Kinh nghiệm của một số nước trong việc thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản và bài học cho Việt Nam
• 2.4.1. Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới
• 2.4.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THÍCH ỨNG HÀNG RÀO KỸ THUẬT TRONG THƯƠNG MẠI ĐỐI VỚI HÀNG NÔNG SẢN XUẤT KHẨU SANG THỊ TRƯỜNG HOA KỲ KHI VIỆT NAM THAM GIA TPP (CPTPP)
• 3.1. Tổng quan hàng rào kỹ thuật trong thương mại có liên quan đến quan hệ thương mại Việt Nam Hoa Kỳ
• 3.1.1. Hàng rào kỹ thuật trong thương mại của Hoa Kỳ đối với hàng nông sản
• 3.1.2. Các cam kết về hàng rào kỹ thuật trong Hiệp định thương mại Việt – Hoa Kỳ
• 3.1.3. Các cam kết về hàng rào kỹ thuật trong TPP (CPTPP)
• 3.1.4. Mức độ tương đồng giữa các cam kết về hàng rào kỹ thuật trong Hiệp định thương mại Việt Nam Hoa Kỳ, TPP(CPTPP)
• 3.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại của các doanh nghiệp xuất khẩu trong thời gian qua
• 3.2.1. Các chính sách hỗ trợ từ phía nhà nước
• 3.2.2. Các biện pháp hỗ trợ từ phía các Hiệp hội ngành hàng
• 3.3. Thực trạng xuất khẩu hàng nông sản của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ và các nước CPTPP
• 3.3.1. Kim ngạch xuất khẩu hàng nông sản của Việt Nam sang Hoa Kỳ qua các năm
• 3.3.2. Quả nhiệt đới
• 3.3.3. Đánh giá chung về tình hình xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ và các nước CPTPP
• 3.4. Thực trạng khả năng thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản Việt Nam xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ
• 3.4.1. Thực trạng thích ứng các quy định của Hoa Kỳ đối với hàng nông sản nhập khẩu
• 3.4.2. Thực trạng áp dụng các biện pháp tăng khả năng thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thương mại của Hoa Kỳ
• 3.4.3. Đánh giá thực trạng khả năng thích ứng các quy định về hàng rào kỹ thuật trong thương mại của Hoa Kỳ đối với hàng nông sản
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG VỚI HÀNG RÀO KỸ THUẬT TRONG THƯƠNG MẠI ĐỐI VỚI HÀNG NÔNG SẢN VIỆT NAM XUẤT KHẨU SANG THỊ TRƯỜNG HOA KỲ GẮN VỚI VIỆC THỰC HIỆN CPTPP
• 4.1. Xu hướng áp dụng hàng rào kỹ thuật trong thương mại hàng nông sản thế giới và triển vọng xuất khẩu đối với Việt Nam
• 4.1.1. Xu hướng gia tăng hàng rào kỹ thuật trong thương mại hàng nông sản thế giới
• 4.1.2. Triển vọng mở rộng thị phần xuất khẩu hàng nông sản trong thời gian tới
• 4.2. Một số quan điểm và định hướng tăng khả năng thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thương mại của Hoa Kỳ
• 4.2.1. Quan điểm của nhà nước trong việc hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu tăng khả năng thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thương mại của Hoa Kỳ
• 4.2.2. Định hướng tăng khả năng thích ứng với hàng rào kỹ thuật của Hoa Kỳ
• 4.3. Giải pháp tăng khả năng thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản Việt Nam xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ
• 4.3.1. Nhóm giải pháp tăng khả năng thích ứng với từng quy định về hàng rào kỹ thuật trong thương mại
• 4.3.2. Nhóm giải pháp tăng khả năng thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại thông qua nâng cao các nguồn lực bên trong doanh nghiệp
• 4.3.3. Nhóm giải pháp khác
• 4.4. Các kiến nghị có liên quan
• 4.4.1. Kiến nghị với cơ quan quản lý Nhà nước
• 4.4.2. Kiến nghị với Hiệp hội ngành hàng
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hàng Rào Kỹ Thuật Xuất Khẩu Nông Sản Hoa Kỳ

Hội nhập kinh tế quốc tế thúc đẩy tự do hóa thương mại, tạo cơ hội phát triển cho các quốc gia. Việt Nam đã ký kết nhiều FTA, bao gồm EVFTA và CPTPP, mở ra cơ hội xuất khẩu và thu hút đầu tư. Tuy nhiên, các thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Hoa Kỳ, ngày càng áp đặt các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe đối với nông sản nhập khẩu. Hoa Kỳ duy trì các biện pháp bảo hộ, áp thuế chống bán phá giá và kiểm soát chặt chẽ theo Luật Hiện đại hóa An toàn thực phẩm (FSMA). Việc thích ứng với các hàng rào kỹ thuật (HRKT) là yếu tố then chốt để Việt Nam tăng cường xuất khẩu nông sản. Hoa Kỳ, thị trường nhập khẩu hàng đầu, áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật cao và quy trình kiểm soát nghiêm ngặt. Do đó, nghiên cứu về giải pháp thích ứng HRKT là vô cùng cần thiết.

1.1. Tầm Quan Trọng của Thích Ứng Hàng Rào Kỹ Thuật

Thích ứng với hàng rào kỹ thuật là yếu tố then chốt để Việt Nam duy trì và mở rộng thị phần xuất khẩu nông sản sang Hoa Kỳ. Các quy định về an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật và tiêu chuẩn chất lượng ngày càng khắt khe đòi hỏi các doanh nghiệp phải chủ động nâng cao năng lực sản xuất và kiểm soát chất lượng. Việc không đáp ứng các yêu cầu này có thể dẫn đến việc hàng hóa bị trả lại, gây thiệt hại kinh tế và ảnh hưởng đến uy tín của ngành nông sản Việt Nam. Do đó, việc nghiên cứu và triển khai các giải pháp thích ứng HRKT là vô cùng quan trọng.

1.2. Ảnh Hưởng của CPTPP Đến Xuất Khẩu Nông Sản

Mặc dù Hoa Kỳ đã rút khỏi TPP, Hiệp định CPTPP vẫn có ảnh hưởng lớn đến xuất khẩu nông sản của Việt Nam. Các tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình kiểm soát trong CPTPP có nhiều điểm tương đồng với các quy định của Hoa Kỳ. Việc đáp ứng các yêu cầu của CPTPP sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam dễ dàng tiếp cận thị trường Hoa Kỳ hơn. Đồng thời, CPTPP cũng tạo ra cơ hội để Việt Nam đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và giảm sự phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.

II. Phân Tích Thực Trạng Thích Ứng HRKT Nông Sản Xuất Khẩu

Xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang Hoa Kỳ chưa tương xứng với tiềm năng do các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe. Hoa Kỳ áp dụng các biện pháp bảo hộ, thuế chống bán phá giá và chương trình thanh tra cá da trơn. Luật FSMA quy định quy trình kiểm soát chặt chẽ, cho phép Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ kiểm tra và thu hồi sản phẩm không đạt chất lượng. Để đẩy mạnh xuất khẩu, Việt Nam cần thích ứng tốt hơn với HRKT của Hoa Kỳ và các nước phát triển. Hoa Kỳ là thị trường nhập khẩu hàng đầu, áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật cao và quy trình kiểm soát nghiêm ngặt đối với nông sản.

2.1. Các Rào Cản Kỹ Thuật Phổ Biến Của Hoa Kỳ

Các rào cản kỹ thuật phổ biến của Hoa Kỳ đối với nông sản nhập khẩu bao gồm các quy định về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm và ghi nhãn. Hoa Kỳ cũng áp dụng các tiêu chuẩn về chất lượng, kích cỡ và hình thức của sản phẩm. Các quy định này thường xuyên được cập nhật và thay đổi, đòi hỏi các doanh nghiệp phải liên tục theo dõi và điều chỉnh để đảm bảo tuân thủ. Việc không tuân thủ các quy định này có thể dẫn đến việc hàng hóa bị từ chối nhập khẩu hoặc bị thu hồi.

2.2. Khả Năng Đáp Ứng HRKT Của Doanh Nghiệp Việt Nam

Khả năng đáp ứng hàng rào kỹ thuật của các doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế do nhiều yếu tố, bao gồm: thiếu thông tin về các quy định, công nghệ sản xuất lạc hậu, hệ thống kiểm soát chất lượng chưa hiệu quả và nguồn lực tài chính hạn hẹp. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của việc tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật và chưa đầu tư đủ vào việc nâng cao năng lực sản xuất và kiểm soát chất lượng. Điều này dẫn đến việc hàng hóa xuất khẩu thường xuyên gặp phải các vấn đề về chất lượng và an toàn thực phẩm.

2.3. Chính Sách Hỗ Trợ Của Nhà Nước Và Hiệp Hội

Nhà nước và các hiệp hội ngành hàng đã có nhiều chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp nâng cao năng lực thích ứng với hàng rào kỹ thuật, bao gồm: cung cấp thông tin, đào tạo, hỗ trợ tài chính và xúc tiến thương mại. Tuy nhiên, các chính sách này vẫn chưa đủ mạnh và chưa thực sự hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các cơ quan nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp để triển khai các chính sách hỗ trợ một cách hiệu quả nhất. Đồng thời, cần tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển để tạo ra các sản phẩm nông nghiệp có chất lượng cao và đáp ứng được các yêu cầu của thị trường.

III. Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Thích Ứng HRKT Xuất Khẩu

Để nâng cao khả năng thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thương mại, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp. Nhà nước cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường kiểm tra, giám sát và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin. Hiệp hội cần đóng vai trò cầu nối, cung cấp thông tin, đào tạo và hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng thương hiệu. Doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực sản xuất, kiểm soát chất lượng và tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Về HRKT Cho Doanh Nghiệp

Nâng cao nhận thức về hàng rào kỹ thuật cho doanh nghiệp là yếu tố then chốt để cải thiện khả năng thích ứng. Cần tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo và diễn đàn để cung cấp thông tin về các quy định, tiêu chuẩn và quy trình kiểm soát của Hoa Kỳ. Đồng thời, cần xây dựng các tài liệu hướng dẫn và cung cấp thông tin trực tuyến để doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận và tìm hiểu. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc tuân thủ các quy định và tránh được các rủi ro pháp lý.

3.2. Đầu Tư Vào Công Nghệ Và Quy Trình Sản Xuất

Đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất hiện đại là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng và an toàn của sản phẩm. Cần áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và HACCP để đảm bảo quy trình sản xuất tuân thủ các yêu cầu về an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần đầu tư vào các thiết bị kiểm tra và phân tích để đảm bảo sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật. Việc áp dụng công nghệ và quy trình sản xuất hiện đại sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng được các yêu cầu khắt khe của thị trường.

3.3. Xây Dựng Hệ Thống Kiểm Soát Chất Lượng Hiệu Quả

Xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật. Cần thiết lập các phòng thí nghiệm và trang bị các thiết bị kiểm tra hiện đại để kiểm soát chất lượng từ khâu nguyên liệu đầu vào đến khâu sản phẩm cuối cùng. Đồng thời, cần đào tạo đội ngũ cán bộ kiểm soát chất lượng có trình độ chuyên môn cao và kinh nghiệm thực tế. Việc xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng hiệu quả sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro về chất lượng và đảm bảo uy tín trên thị trường.

IV. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Thích Ứng Hàng Rào Kỹ Thuật Nông Sản

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia khác trong việc thích ứng với hàng rào kỹ thuật là rất quan trọng. Các quốc gia như Thái Lan, Malaysia và Chile đã có nhiều kinh nghiệm thành công trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành nông sản thông qua việc tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình kiểm soát của các thị trường nhập khẩu. Việc học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia này sẽ giúp Việt Nam rút ngắn thời gian và chi phí trong quá trình thích ứng với HRKT.

4.1. Bài Học Từ Thái Lan Về Nâng Cao Chất Lượng Nông Sản

Thái Lan đã thành công trong việc nâng cao chất lượng nông sản thông qua việc áp dụng các tiêu chuẩn GAP và GMP. Chính phủ Thái Lan đã hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc đào tạo, tư vấn và chứng nhận các tiêu chuẩn này. Đồng thời, Thái Lan cũng tăng cường kiểm tra và giám sát để đảm bảo các sản phẩm nông sản đáp ứng các yêu cầu về an toàn thực phẩm và chất lượng. Bài học từ Thái Lan cho thấy việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế và tăng cường kiểm soát chất lượng là yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành nông sản.

4.2. Kinh Nghiệm Của Chile Trong Xúc Tiến Thương Mại Nông Sản

Chile đã thành công trong việc xúc tiến thương mại nông sản thông qua việc xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm trên thị trường quốc tế. Chính phủ Chile đã hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc tham gia các hội chợ triển lãm và tổ chức các chương trình quảng bá sản phẩm. Đồng thời, Chile cũng xây dựng các hiệp định thương mại tự do với nhiều quốc gia để tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu nông sản. Bài học từ Chile cho thấy việc xây dựng thương hiệu và xúc tiến thương mại là yếu tố quan trọng để mở rộng thị trường xuất khẩu nông sản.

V. Kiến Nghị Chính Sách Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Nông Sản

Để hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu nông sản thích ứng với hàng rào kỹ thuật, cần có các kiến nghị chính sách cụ thể. Nhà nước cần tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, xây dựng hệ thống kiểm nghiệm hiện đại và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế để hài hòa các tiêu chuẩn kỹ thuật và giảm thiểu các rào cản thương mại.

5.1. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế Về Tiêu Chuẩn Kỹ Thuật

Tăng cường hợp tác quốc tế về tiêu chuẩn kỹ thuật là yếu tố quan trọng để giảm thiểu các rào cản thương mại. Cần tham gia tích cực vào các tổ chức quốc tế và khu vực để hài hòa các tiêu chuẩn kỹ thuật và tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu nông sản. Đồng thời, cần tăng cường đối thoại và đàm phán với các đối tác thương mại để giải quyết các vấn đề liên quan đến HRKT. Việc tăng cường hợp tác quốc tế sẽ giúp Việt Nam giảm thiểu rủi ro về pháp lý và tạo ra một môi trường thương mại công bằng và minh bạch.

5.2. Xây Dựng Hệ Thống Thông Tin Về HRKT

Xây dựng hệ thống thông tin về hàng rào kỹ thuật là yếu tố quan trọng để giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin một cách nhanh chóng và chính xác. Cần xây dựng các trang web và cơ sở dữ liệu để cung cấp thông tin về các quy định, tiêu chuẩn và quy trình kiểm soát của các thị trường nhập khẩu. Đồng thời, cần tổ chức các khóa đào tạo và tư vấn để giúp doanh nghiệp hiểu rõ và tuân thủ các quy định này. Việc xây dựng hệ thống thông tin hiệu quả sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu chi phí và thời gian trong quá trình thích ứng với HRKT.

VI. Triển Vọng Và Định Hướng Phát Triển Xuất Khẩu Nông Sản

Xuất khẩu nông sản Việt Nam có nhiều triển vọng phát triển trong tương lai nhờ vào các hiệp định thương mại tự do và sự gia tăng nhu cầu tiêu dùng trên thế giới. Tuy nhiên, để tận dụng được các cơ hội này, cần tiếp tục nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành nông sản thông qua việc thích ứng với hàng rào kỹ thuật và xây dựng thương hiệu.

6.1. Đa Dạng Hóa Thị Trường Xuất Khẩu Nông Sản

Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu nông sản là yếu tố quan trọng để giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng cạnh tranh. Cần tập trung vào việc khai thác các thị trường mới nổi và các thị trường có tiềm năng tăng trưởng cao. Đồng thời, cần xây dựng các kênh phân phối hiệu quả và quảng bá sản phẩm trên các thị trường này. Việc đa dạng hóa thị trường sẽ giúp Việt Nam giảm sự phụ thuộc vào một thị trường duy nhất và tăng cường khả năng thích ứng với các biến động của thị trường.

6.2. Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Và Chất Lượng Cao

Phát triển nông nghiệp bền vững và chất lượng cao là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành nông sản. Cần áp dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường và sử dụng các giống cây trồng và vật nuôi có năng suất cao và chất lượng tốt. Đồng thời, cần tăng cường kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm để đảm bảo sản phẩm đáp ứng các yêu cầu của thị trường. Việc phát triển nông nghiệp bền vững và chất lượng cao sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng được các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Thị Mỹ Ngọc với đề tài "Giải pháp thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ khi Việt Nam tham gia TPP" được thực hiện tại Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công thương (Bộ Công Thương) vào năm 2020, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Quang Thao và TS. Lưu Khánh Cường, thuộc chuyên ngành Kinh doanh Thương mại (mã số 62.21).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam đã khẳng định vị thế xuất khẩu nông sản khi đứng thứ 15 trên thế giới và tiếp cận hơn 180 quốc gia, vùng lãnh thổ. Hoa Kỳ là thị trường nhập khẩu nông sản lớn với quy mô năm 2018 đạt khoảng 128 tỷ USD, trong đó kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này đạt khoảng 7,2 tỷ USD (chiếm 5,6% thị phần). Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam vẫn chưa tương xứng với tiềm năng sản xuất do các thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Hoa Kỳ, liên tục gia tăng các rào cản kỹ thuật khắt khe. Hoa Kỳ áp dụng các quy trình kiểm soát nghiêm ngặt thông qua Đạo luật Nông nghiệp (Farm Bill) với chương trình thanh tra cá da trơn, cùng Luật Hiện đại hóa An toàn thực phẩm (FSMA) năm 2012 cho phép Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ kiểm tra, thu hồi sản phẩm và tính phí trực tiếp vào chủ hàng xuất khẩu.

Dù Hoa Kỳ đã ký sắc lệnh rút khỏi Hiệp định TPP vào ngày 23/01/2017, nhưng nội dung Chương 8 về hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) trong hiệp định CPTPP ký kết tháng 3/2018 vẫn giữ nguyên các cam kết đã đàm phán trước đó với Hoa Kỳ. Các tiêu chuẩn kỹ thuật của Hoa Kỳ có mức độ tương đồng và thường tương đương hoặc cao hơn tiêu chuẩn của các nước thành viên CPTPP. Do đó, việc nghiên cứu giải pháp thích ứng hàng rào kỹ thuật của thị trường Hoa Kỳ vẫn mang tính cấp thiết và có giá trị thực tiễn đối với doanh nghiệp Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của đề tài (mục 2.1) là đề xuất giải pháp thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại của Hoa Kỳ đối với hàng nông sản nhập khẩu, nhằm đẩy mạnh xuất khẩu hàng nông sản của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ.

Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể (mục 2.2) gồm 5 nội dung:

1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến hàng rào kỹ thuật trong thương mại để xác định giá trị kế thừa và tính mới của luận án.
2. Tổng quan cơ sở lý thuyết về hàng rào kỹ thuật trong thương mại và khả năng thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thương mại quốc tế làm căn cứ đề xuất giải pháp.
3. Nghiên cứu kinh nghiệm của một số nước trên thế giới trong việc thích ứng hàng rào kỹ thuật của nước nhập khẩu.
4. Phân tích, đánh giá thực trạng thích ứng hàng rào kỹ thuật đối với hàng nông sản Việt Nam xuất khẩu sang Hoa Kỳ có xem xét đến các quy định trong CPTPP; chỉ rõ hạn chế và nguyên nhân hạn chế từ phía doanh nghiệp và cơ quan nhà nước.
5. Đề xuất các giải pháp cho doanh nghiệp thích ứng hàng rào kỹ thuật đối với hàng nông sản xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ và trong khuôn khổ CPTPP.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hàng rào kỹ thuật trong thương mại và khả năng thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại hàng nông sản của Hoa Kỳ theo góc độ tiếp cận của doanh nghiệp xuất khẩu.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào 3 nhóm hàng nông sản xuất khẩu chủ lực gồm: (1) Nông sản (cà phê, hạt điều, hạt tiêu); (2) Quả nhiệt đới (xoài, nhãn, vải); (3) Thủy sản (cá tra, tôm). Luận án khảo sát sâu 6 quy định kỹ thuật chính: (1) Quy định về chất lượng sản phẩm; (2) Quy định về an toàn vệ sinh thực phẩm; (3) Quy định về bảo vệ môi trường; (4) Quy định về truy xuất nguồn gốc sản phẩm; (5) Quy định về nhãn mác; (6) Quy định về đóng gói và bao bì.
• Phạm vi không gian: Khảo sát năng lực và khả năng thích ứng của các doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ và các nước thành viên CPTPP.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thực trạng được nghiên cứu trong giai đoạn 2008 – 2018; các định hướng và dự báo được xây dựng cho giai đoạn 2020 – 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân loại các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan trực tiếp đến rào cản kỹ thuật và hoạt động xuất khẩu nông sản:

Nhóm tài liệu	Tác giả, công trình và năm công bố	Nội dung chính và đóng góp học thuật
Nghiên cứu trong nước	Đinh Văn Thành (Chủ nhiệm đề án cấp Bộ, 2015)	Nghiên cứu thực thi Hiệp định TBT giai đoạn 2011-2015 đối với ngành dệt may, nhựa, nông sản; kinh nghiệm cơ sở dữ liệu TBT của các nước WTO và đề xuất giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp.
	Đinh Công Hoàng (Luận án Tiến sĩ, 2016)	Phân tích rào cản thương mại tại thị trường EU đối với ngành da giày; xây dựng khung lý thuyết vượt rào cản theo chuỗi giá trị toàn cầu ở 3 cấp độ: Nhà nước, Hiệp hội, Doanh nghiệp.
	Phạm Thị Lụa (Luận án Tiến sĩ, 2014)	Hệ thống hóa lý luận về rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu, đề xuất phương thức và mô hình vượt rào cản theo hướng tích cực.
	Hoàng Văn Châu (Chủ biên, 2014)	Phân tích toàn diện về Hiệp định TPP, các cam kết biên giới và sau biên giới (môi trường, lao động, TBT) và các tác động đối với Việt Nam.
	Hoàng Thị Vân Anh (Đề tài cấp Bộ, 2008)	Khảo sát tác động của rào cản TBT Nhật Bản đối với nông, lâm, thủy sản Việt Nam và giải pháp đáp ứng tiêu chuẩn thị trường Nhật Bản.
	Đinh Văn Thành (Chủ biên, 2005, 2006)	Hệ thống hóa các biện pháp phi thuế quan và rào cản thương mại quốc tế theo chuẩn mực WTO và Hoa Kỳ; đánh giá thực trạng bảo hộ nông sản Việt Nam.
	Nguyễn Thị Mão (Đề tài cấp Bộ, 2001)	Phân tích nội dung cơ bản của rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế; đề xuất áp dụng ISO 9000, TQM và hệ thống quản lý chất lượng chuyên ngành.
	Đào Thị Thu Giang (Luận án Tiến sĩ, 2008)	Hoàn thiện lý luận về rào cản phi thuế quan và phân tích thực trạng vượt rào cản đối với 3 mặt hàng xuất khẩu chủ lực sang 3 thị trường lớn.
Nghiên cứu quốc tế	USTR (Báo cáo thường niên 2014, 2019)	Báo cáo ước tính thương mại quốc gia về các rào cản thương mại và TBT của Hoa Kỳ; khung pháp lý triển khai tiêu chuẩn kỹ thuật và đánh giá sự phù hợp.
	Seungyeon Moon (2017)	Nghiên cứu tác động của TBT và đổi mới kỹ thuật đối với xuất khẩu tại Đại học Sungkyunkwan; chứng minh đổi mới kỹ thuật giúp doanh nghiệp đáp ứng quy định kỹ thuật.
	WTO (World Trade Report, 2012)	Phân tích vai trò của các biện pháp phi thuế quan (TBT, SPS) như công cụ chính sách công trong thế kỷ 21 và thách thức đối với các nước đang phát triển.
	UNCTAD & World Bank (2013)	Thống kê dữ liệu NTMs tại 26 quốc gia; chỉ ra TBT ảnh hưởng đến 30% thương mại quốc tế và SPS ảnh hưởng đến hơn 60% sản phẩm nông nghiệp.
	UNCTAD (2012)	Đánh giá tác động của các biện pháp phi thuế quan đối với hơn 2000 doanh nghiệp nhỏ và vừa tại 7 quốc gia đang phát triển (Brazil, Chile, Trung Quốc, Philippines, Thái Lan, Tunisia, Uganda).
	David Hanson (Chủ biên, 2010)	Nghiên cứu các giới hạn tự do thương mại và rào cản phi thuế quan tại EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ; phân tích nguyên nhân bảo hộ xã hội và môi trường.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Từ việc tổng quan tài liệu, tác giả chỉ ra 4 khoảng trống học thuật:

1. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận việc "vượt rào cản" chung chung cho từng ngành đơn lẻ (dệt may, da giày, thủy sản), chưa có công trình nghiên cứu sâu về khả năng "thích ứng" hàng rào kỹ thuật đồng thời cho 3 nhóm nông sản chủ lực (nông sản, thủy sản, quả nhiệt đới) xuất khẩu sang Hoa Kỳ.
2. Chưa có công trình nào đối chiếu, luận giải mức độ tương đồng giữa 6 quy định hàng rào kỹ thuật cụ thể đối với 3 nhóm hàng nông sản trong Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ, TPP và CPTPP.
3. Thiếu vắng các nghiên cứu định lượng điều tra thực nghiệm quy mô doanh nghiệp về mức độ nhận thức và khả năng đáp ứng 6 nhóm quy định kỹ thuật của Hoa Kỳ.
4. Chưa cập nhật bối cảnh thay đổi chính sách thương mại của Hoa Kỳ sau khi rút khỏi TPP và việc thực thi hiệp định thương mại tự do thế hệ mới CPTPP.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Khái niệm Hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT): Luận án dựa trên Hiệp định TBT của WTO để phân định 3 thành tố: Quy định kỹ thuật (bắt buộc), Tiêu chuẩn (tự nguyện) và Quy trình đánh giá sự phù hợp. Luận án đưa ra định nghĩa: Hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản là các quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật về chất lượng, an toàn thực phẩm, môi trường, truy xuất nguồn gốc, nhãn mác, đóng gói và bao bì do nước nhập khẩu đặt ra nhằm bảo vệ sức khỏe con người, động thực vật, môi trường và an ninh quốc gia.
• Lý thuyết Chuỗi giá trị của Michael Porter (1985): Được vận dụng để phân tích các hoạt động tạo giá trị và các yếu tố nguồn lực bên trong doanh nghiệp (cơ sở hạ tầng sản xuất, quản lý nguồn nhân lực, công nghệ sản xuất, nguồn nguyên liệu đầu vào) tác động đến khả năng đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật. Chuỗi giá trị nông nghiệp được tiếp cận xuyên suốt qua các khâu: sản xuất nông trại, thu mua, sơ chế/chế biến, bảo quản và thương mại/tiêu thụ.
• Lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia (Michael Porter) và vai trò của Nhà nước: Kết hợp quan điểm của Adam Smith (1776) về tự do thương mại và J.M. Keynes (1936) về sự can thiệp của Nhà nước để luận giải vai trò của chính sách hỗ trợ vĩ mô và hiệp hội ngành hàng.
• Quy trình 5 bước thích ứng hàng rào kỹ thuật: Do tác giả xây dựng gồm:
  1. Bước 1: Tìm hiểu, cập nhật các quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật của nước nhập khẩu.
  2. Bước 2: Đánh giá mức độ đáp ứng các quy định của sản phẩm xuất khẩu.
  3. Bước 3: Lập danh sách các quy định, tiêu chuẩn mà sản phẩm chưa đảm bảo sự phù hợp.
  4. Bước 4: Thực hiện các điều chỉnh về công nghệ, quản trị và quy trình sản xuất.
  5. Bước 5: Cung cấp bằng chứng xác nhận sản phẩm thích ứng với các quy định kỹ thuật.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               QUY TRÌNH 5 BƯỚC THÍCH ỨNG HÀNG RÀO KỸ THUẬT CỦA DOANH NGHIỆP       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| [Bước 1] Tìm hiểu & cập nhật quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật của nước nhập khẩu     |
|                                       ↓                                           |
| [Bước 2] Phân tích, đánh giá mức độ đáp ứng của sản phẩm xuất khẩu                |
|                                       ↓                                           |
| [Bước 3] Lập danh mục quy định, tiêu chuẩn sản phẩm chưa đạt chuẩn                |
|                                       ↓                                           |
| [Bước 4] Thực hiện điều chỉnh quy trình, hạ tầng, công nghệ trong chuỗi giá trị   |
|                                       ↓                                           |
| [Bước 5] Thu thập & cung cấp bằng chứng xác nhận sự phù hợp kỹ thuật              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Nghiên cứu tại bàn thu thập tài liệu từ ITC, Tổng cục Hải quan, Cục Quản lý Chất lượng Nông Lâm sản và Thủy sản (Nafiqad), Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), FDA, EPA, các hiệp hội ngành hàng (VASEP, Vinafruit, VICOFA, Hiệp hội Điều, Hiệp hội Hồ tiêu).
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia (định tính): Thực hiện phỏng vấn sâu 13 chuyên gia là các nhà khoa học tại các trường đại học, viện nghiên cứu, đại diện Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, và các hiệp hội ngành hàng để hoàn thiện bảng hỏi và nhận diện tiêu chí đánh giá.
• Phương pháp điều tra xã hội học (định lượng):
  • Cỡ mẫu: Tác giả sử dụng công thức tính cỡ mẫu của Trung tâm Thông tin và Phân tích số liệu Việt Nam (VIDAC), xác định cỡ mẫu kỳ vọng là 150 doanh nghiệp.
  • Thu thập dữ liệu: Phát 200 phiếu khảo sát tới 200 doanh nghiệp xuất khẩu 3 nhóm hàng nông sản sang Hoa Kỳ qua hình thức trực tiếp và trực tuyến.
  • Công cụ xử lý: Dữ liệu điều tra được tổng hợp và phân tích thống kê mô tả bằng phần mềm SPSS.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh và dự báo: Dùng để đánh giá tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu giai đoạn 2008 – 2018 và dự báo xu hướng hàng rào TBT đến năm 2030.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình khoa học đã được công bố liên quan đến đề tài nghiên cứu

Chương này tập trung rà soát các nghiên cứu trong nước và quốc tế về các biện pháp phi thuế quan, rào cản thương mại, các hiệp định FTA thế hệ mới và rào cản kỹ thuật TBT/SPS. Tác giả phân tích các nghiên cứu của Đinh Văn Thành, Đinh Công Hoàng, Phạm Thị Lụa, Hoàng Văn Châu cùng các báo cáo của WTO, USTR, UNCTAD và WB. Kết quả rà soát khẳng định tính cấp thiết của việc xây dựng năng lực thích ứng của doanh nghiệp nông sản đối với 6 quy định TBT của thị trường Hoa Kỳ trong mối tương quan với hiệp định CPTPP, đồng thời xác lập các điểm kế thừa lý luận và phương pháp luận cho luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận về hàng rào kỹ thuật và khả năng thích ứng với hàng rào kỹ thuật đối với hàng nông sản trong thương mại quốc tế

Chương 2 làm rõ các khái niệm về TBT, hàng nông sản và nội hàm của 6 nhóm quy định kỹ thuật chính:

1. Chất lượng sản phẩm: Bộ tiêu chuẩn ISO 9000 (ISO 9001/2/3, ISO 9000:2000) và tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt GlobalGAP.
2. An toàn vệ sinh thực phẩm: Kiểm soát mức dư lượng thuốc bảo vệ thực vật tối đa cho phép (MRL), kháng sinh và ô nhiễm vi sinh vật.
3. Bảo vệ môi trường: Tiêu chuẩn hệ thống quản lý môi trường ISO 14000 (ISO 14001, ISO 14004) và dán nhãn sinh thái dựa trên phân tích vòng đời sản phẩm.
4. Truy xuất nguồn gốc sản phẩm: Khả năng giám sát đường đi của sản phẩm qua các công đoạn chế biến và phân phối.
5. Quy định về bao bì đóng gói: Yêu cầu về vật liệu tái chế, kích thước và quy định về vật liệu đóng gói bằng gỗ (WPM).
6. Quy định về nhãn mác: Ghi nhãn xuất xứ (COOL), thông số thương mại và thành phần dinh dưỡng.

Tác giả tích hợp mô hình chuỗi giá trị của Michael Porter (1985) để phân tích 4 yếu tố nguồn lực nội bộ tác động đến khả năng thích ứng (hạ tầng sản xuất, nhân lực, công nghệ, nguyên liệu đầu vào) và 2 nhóm yếu tố bên ngoài (chính sách hỗ trợ của Nhà nước, hoạt động của hiệp hội ngành hàng). Chương này cũng phân tích kinh nghiệm thích ứng rào cản kỹ thuật của các quốc gia trên thế giới để rút ra bài học cho Việt Nam.

Chương 3: Thực trạng thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ khi Việt Nam tham gia TPP (CPTPP)

Chương 3 trình bày bức tranh toàn diện về thực trạng xuất khẩu và mức độ thích ứng kỹ thuật qua các dữ liệu thực nghiệm:

• Khung pháp lý của Hoa Kỳ: Phân tích các quy định quản lý của FDA, FSIS, USDA, EPA, NMFS theo Đạo luật Nông nghiệp (Farm Bill) và Luật Hiện đại hóa An toàn thực phẩm (FSMA). So sánh các cam kết trong Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ và Chương 8 Hiệp định CPTPP cho thấy mức độ tương đồng cao về nguyên tắc minh bạch hóa và đánh giá sự phù hợp.
• Thực trạng xuất khẩu nông sản sang Hoa Kỳ (2008 – 2018): Đánh giá chi tiết kim ngạch và cơ cấu 3 nhóm mặt hàng chủ lực:
  • Thủy sản: Cá tra, tôm xuất khẩu sang Hoa Kỳ và khối CPTPP.
  • Nông sản: Hạt điều, cà phê, hạt tiêu.
  • Quả nhiệt đới: Xoài, nhãn, vải (mã HS 081090).
• Kết quả khảo sát doanh nghiệp (SPSS): Tổng hợp qua hệ thống bảng số liệu phản ánh:
  • Nhận thức của doanh nghiệp về các quy định TBT của Hoa Kỳ (Bảng 3.13).
  • Phương pháp bảo quản và mức độ đáp ứng hạ tầng cơ sở sản xuất (Bảng 3.14, 3.15).
  • Mức độ đáp ứng về nguồn nhân lực, ứng dụng công nghệ và nguồn nguyên liệu đầu vào (Bảng 3.16, 3.17, 3.18).
  • Các biện pháp thích ứng thực tế của doanh nghiệp, áp dụng hệ thống tiêu chuẩn chất lượng và đáp ứng nhu cầu thông tin thị trường (Bảng 3.19, 3.20, 3.21).
• Hạn chế được chỉ ra: Doanh nghiệp chủ yếu quy mô vừa và nhỏ, thiếu vốn đầu tư hạ tầng kho bãi bảo quản; thiếu liên kết vùng nguyên liệu ổn định; tỷ lệ đạt chứng nhận quốc tế (GlobalGAP, ISO 14000) còn thấp; hệ thống cảnh báo sớm từ cơ quan quản lý chưa đồng bộ.

Chương 4: Định hướng và giải pháp thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản Việt Nam xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ gắn với việc thực hiện CPTPP

Chương này phân tích xu hướng gia tăng các biện pháp TBT trên thế giới dựa trên số liệu thông báo của Ủy ban TBT/WTO giai đoạn 1995 – 2019 và triển vọng mở rộng thị phần của Việt Nam đến 2025, tầm nhìn 2030. Tác giả đề xuất:

• Quan điểm và định hướng: Định hướng chuyển đổi từ phản ứng bị động sang chủ động kiểm soát chuỗi giá trị và hài hòa hóa tiêu chuẩn.
• 3 nhóm giải pháp cho doanh nghiệp:
  1. Giải pháp thích ứng theo từng quy định kỹ thuật: Kiểm soát MRL, đầu tư hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, chuẩn hóa ghi nhãn và bao bì thân thiện môi trường.
  2. Giải pháp nâng cao nguồn lực nội bộ theo chuỗi giá trị: Nâng cấp hạ tầng cơ sở và công nghệ chế biến sâu, đào tạo nhân lực R&D và nhân lực vận hành, xây dựng liên kết chuỗi cung ứng nguyên liệu khép kín.
  3. Giải pháp quản trị khác: Áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến (HACCP, ISO 22000, GlobalGAP).
• Kiến nghị hỗ trợ: Hoàn thiện chính sách hỗ trợ vốn, xây dựng hàng rào kỹ thuật quốc gia tương thích quốc tế, phát triển hệ thống cảnh báo sớm TBT và nâng cao vai trò kết nối của hiệp hội ngành hàng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và học thuật

• Bổ sung và làm rõ cơ sở lý luận về hàng rào kỹ thuật trong thương mại đối với hàng nông sản xuất khẩu, xác lập nội dung 6 quy định kỹ thuật cốt lõi tác động trực tiếp đến nông sản.
• Xây dựng quy trình thích ứng 5 bước có hệ thống dành cho doanh nghiệp xuất khẩu hàng nông sản.
• Vận dụng mô hình chuỗi giá trị của Michael Porter (1985) để phân tích tác động của các yếu tố nguồn lực bên trong doanh nghiệp tới chuỗi các hoạt động tạo giá trị, từ khâu nuôi trồng, thu mua, sơ chế, bảo quản đến phân phối xuất khẩu.

Kết luận mới từ đánh giá thực tiễn

• Làm rõ tính chất và sự tương đồng của 6 quy định hàng rào kỹ thuật của Hoa Kỳ trong mối liên hệ với các cam kết tại Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ, Hiệp định TPP và CPTPP.
• Chứng minh thực tế xuất khẩu của Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2018 có mức độ tập trung và tăng trưởng cao tại thị trường Hoa Kỳ hơn là thị trường các nước thành viên CPTPP.
• Dựa trên số liệu khảo sát thực nghiệm 200 doanh nghiệp xử lý bằng SPSS và phỏng vấn sâu 13 chuyên gia, luận án đã định lượng được mức độ nhận thức, năng lực đáp ứng hạ tầng, công nghệ, nhân lực và nguyên liệu đầu vào của doanh nghiệp đối với từng quy định kỹ thuật của Hoa Kỳ; chỉ rõ các điểm nghẽn trong chuỗi giá trị.

Đề xuất mới về giải pháp và kiến nghị

• Xây dựng hệ thống 3 nhóm giải pháp đồng bộ tập trung vào việc nâng cao nguồn lực nội bộ của doanh nghiệp theo mô hình chuỗi giá trị và kiểm soát chuẩn hóa theo 6 nhóm quy định TBT.
• Đề xuất 2 nhóm kiến nghị cụ thể đối với cơ quan quản lý Nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Khoa học và Công nghệ) và các Hiệp hội ngành hàng về việc hài hòa hóa tiêu chuẩn, chia sẻ dữ liệu cảnh báo sớm TBT và tăng cường liên kết chuỗi cung ứng nông sản.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi và mẫu khảo sát: Luận án tập trung vào 3 nhóm mặt hàng nông sản chủ lực (nông sản dạng hạt, quả nhiệt đới, thủy sản) và 6 nhóm quy định kỹ thuật điển hình, chưa bao quát toàn bộ các mặt hàng nông lâm sản khác. Phương pháp chọn mẫu điều tra doanh nghiệp là chọn mẫu phi xác suất do hạn chế về kinh phí và khoảng cách địa lý.
• Hạn chế về bối cảnh hiệp định: Việc Hoa Kỳ rút khỏi Hiệp định TPP vào đầu năm 2017 dẫn đến việc phân tích tác động TPP phải chuyển hướng sang việc đối chiếu tính tương đồng với Chương 8 của Hiệp định CPTPP.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  1. Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các nhóm nông sản chế biến khác và các thị trường xuất khẩu lớn có FTA thế hệ mới như EVFTA (Liên minh Châu Âu).
  2. Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng định lượng nâng cao để đo lường mức độ tác động cụ thể của từng quy định TBT/SPS đến chi phí tuân thủ và giá trị kim ngạch xuất khẩu của doanh nghiệp.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và giảng viên kinh tế, thương mại quốc tế: Cung cấp tài liệu tham khảo có cấu trúc lý luận rõ ràng về hàng rào kỹ thuật, phương pháp tiếp cận chuỗi giá trị nông nghiệp và quy trình khảo sát thực nghiệm kết hợp công cụ SPSS.
• Đối với các cơ quan quản lý Nhà nước: Là cơ sở dữ liệu tham khảo phục vụ quá trình đàm phán thương mại, rà soát hệ thống tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) nhằm hài hòa hóa với tiêu chuẩn quốc tế và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm TBT cho nông sản.
• Đối với doanh nghiệp xuất khẩu nông sản và Hiệp hội ngành hàng: Cung cấp quy trình 5 bước thực hành thích ứng và danh mục các tiêu chí kỹ thuật cần kiểm soát khi xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ và các nước CPTPP.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Hoa Kỳ đã rút khỏi TPP năm 2017 nhưng luận án vẫn nghiên cứu hàng rào kỹ thuật gắn với TPP/CPTPP?

Mặc dù Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh rút Hoa Kỳ khỏi TPP vào ngày 23/01/2017, Hoa Kỳ đã tham gia đàm phán TPP trong 10 năm trước đó. Khi 11 nước còn lại ký kết CPTPP vào tháng 3/2018, nội dung Chương 8 về TBT được giữ nguyên như văn bản TPP ban đầu. Tiêu chuẩn kỹ thuật của Hoa Kỳ có mức độ tương đồng cao và thường ngang bằng hoặc khắt khe hơn tiêu chuẩn các nước CPTPP. Vì vậy, các giải pháp thích ứng với quy định của Hoa Kỳ đồng thời giúp doanh nghiệp khai thác hiệu quả cơ hội từ CPTPP.

2. Ba nhóm mặt hàng nông sản và sáu quy định kỹ thuật trọng tâm trong luận án là gì?

• 3 nhóm mặt hàng: (1) Nông sản (cà phê, hạt điều, hạt tiêu); (2) Quả nhiệt đới (xoài, nhãn, vải); (3) Thủy sản (cá tra, tôm).
• 6 quy định kỹ thuật: (1) Quy định về chất lượng sản phẩm; (2) Quy định về an toàn vệ sinh thực phẩm; (3) Quy định về bảo vệ môi trường; (4) Quy định về truy xuất nguồn gốc sản phẩm; (5) Quy định về nhãn mác; (6) Quy định về đóng gói và bao bì.

3. Khung lý thuyết chính được tác giả sử dụng để phân tích năng lực thích ứng của doanh nghiệp là gì?

Tác giả vận dụng mô hình chuỗi giá trị của Michael Porter (1985) kết hợp với chuỗi giá trị nông nghiệp để phân tích 4 yếu tố nguồn lực nội bộ (hạ tầng sản xuất, quản lý nguồn nhân lực, công nghệ sản xuất, nguồn nguyên liệu đầu vào) và mối liên kết xuyên suốt từ nông trại, thu mua, sơ chế, bảo quản đến xuất khẩu.

4. Dữ liệu sơ cấp của luận án được thu thập và xử lý bằng phương pháp nào?

Tác giả phỏng vấn sâu 13 chuyên gia thuộc các trường đại học, viện nghiên cứu, bộ ngành và hiệp hội để hoàn thiện tiêu chí khảo sát; sau đó gửi 200 phiếu điều tra tới 200 doanh nghiệp xuất khẩu nông sản sang Hoa Kỳ (cỡ mẫu tính theo công thức VIDAC là 150), dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Thị Mỹ Ngọc là công trình nghiên cứu hệ thống về giải pháp thích ứng hàng rào kỹ thuật của thị trường Hoa Kỳ đối với 3 nhóm hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Bằng việc kết hợp khung lý thuyết chuỗi giá trị với dữ liệu điều tra thực nghiệm tại doanh nghiệp, tác giả đã làm rõ thực trạng năng lực đáp ứng 6 nhóm quy định kỹ thuật cốt lõi trong bối cảnh thực thi các hiệp định thương mại thế hệ mới. Các giải pháp và kiến nghị được đề xuất cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhằm thúc đẩy xuất khẩu nông sản bền vững sang thị trường Hoa Kỳ và các nước thành viên CPTPP.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Cơ sở lý luận về hàng rào kỹ thuật và tăng khả năng thích ứng với hàng rào kỹ thuật đối với hàng nông sản trong thƣơng mại quốc tế. Chương 3: Thực trạng thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thƣơng mại đối với hàng nông sản Việt Nam xuất khẩu sang thị trƣờng Hoa Kỳ khi Việt Nam tham gia TPP (CPTPP). Chương 4: Định hƣớng và giải pháp thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thƣơng mại đối với hàng nông sản Việt Nam xuất khẩu sang thị trƣờng Hoa Kỳ gắn với việc thực hiện CPTPP. 12 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƢỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Vấn đề rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại quốc tế, rào cản kỹ thuật đối với hàng hóa xuất khẩu trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế là chủ đề đƣợc nhiều nhà khoa học và quản lý kinh doanh trong và ngoài nƣớc đặc biệt quan tâm trong thời gian gần đây.

Đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu ở các góc độ khác nhau về các rào cản trong thƣơng mại quốc tế. Hầu hết các nghiên cứu đã công bố đều tập trung vào nghiên cứu việc thúc đẩy hàng hóa xuất khẩu, hệ thống hóa các biện pháp thuế quan, phi thuế quan trong thƣơng mại quốc tế, rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại quốc tế nói chung, rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại đối với hàng dệt may, giày da xuất khẩu. Luận án sẽ tổng quan các công trình khoa học đã đƣợc công bố trong và ngoài nƣớc liên quan đến đề tài luận án.1 Tổng quan các đề tài trong nƣớc - Bộ Công Thƣơng, nhiệm vụ nghiên cứu và phát triển Khoa học Công nghệ thuộc đề án “Thực thi Hiệp định hàng rào kỹ thuật trong thương mại giai đoạn 2011-2015” do PGS.TS Đinh Văn Thành – Viện Nghiên cứu Thƣơng Mại, Bộ Công Thƣơng làm chủ nhiệm đề tài thực hiện năm 2015. Đề án nghiên cứu các tiêu chuẩn, qui định và rào cản kỹ thuật thƣờng đƣợc sử dụng trong thƣơng mại quốc tế đối với một số ngành hàng có tỷ trọng xuất khẩu lớn (Dệt may, Nhựa, Nông sản); Nghiên cứu kinh nghiệm xây dựng cơ sở dữ liệu và thông tin về các HRKT trong thƣơng mại của một số nƣớc thành viên WTO;Đánh giá các rào cản kỹ thuật, đánh giá tác động của các rào cản đến hoạt động xuất nhập khẩu;Đề xuất các chính sách, cơ chế và một số giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam vƣợt rào cản;Tổ chức thông tin cho doanh nghiệp trong khối ngành nghiên cứu.[4] - Luận án tiến sĩ Kinh tế “Rào cản thương mại tại thị trường Liên minh Châu Âu đối với hàng da, giầy xuất khẩu của Việt Nam” của TS.

Đinh Công Hoàng thực hiện năm 2016, Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam-Viện Khoa học Xã hội. Trong đó luận án đã phân tích và làm rõ sự hình thành và phát triển của rào cản thƣơng mại quốc tế bắt 13 nguồn từ các quan điểm và lý thuyết về tự do hóa thƣơng mại và bảo hộ thƣơng mại cũng nhƣ xác định vị trí và vai trò của rào cản thƣơng mại trong hệ thống chính sách thƣơng mại quốc gia; Hệ thống hóa cơ sở lý luận và phát triển khung lý thuyết về RCTM và vƣợt RCTM đối với mặt hàng da giày XK, đặc biệt từ cách tiếp cận mới theo chuỗi giá trị toàn cầu của ngành da giày; Đề xuất phƣơng thức vƣợt rào cản, kết hợp giữa tích cực đối phó và chủ động tạo lập các điều kiện để vƣợt qua RCTM tại thị trƣờng EU trên cả 3 cấp độ Nhà nƣớc, Hiệp hội và DN.