Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2:Những vấn đề lý luận về các nhân tố ảnh hưởng đến xuất h u nông sản Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến xuất kh u một số nông sản của Việt Nam Chương 5: Giải pháp phát huy ảnh hưởng của nhân tố có lợi và hạn chế ảnh hưởng của nhân tố bất lợi nhằmđ y mạnh xuất kh u nông sản của Việt Nam đến năm 2020 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những nghiên cứu về các nhân tố ảnh hƣởng đến xuất khẩu nông sản 1. Nghiên cứu ở nước ngoài 1. Theo phương pháp nghiên cứu Để phân tích các nhân tố ảnh hƣởng đến hoạt động xuất khẩu nông sản,các nghiên cứu trên thế giới thƣờng sử dụng hai phƣơng pháp chính là phân tích định tính và phân tích định lƣợng.
Phân tích định tính Đây là phƣơng pháp phân tích dựa vào sự phân tích lý luận, kinh nghiệm cũng nhƣ trình độ hiểu biết của ngƣời nghiên cứu nên sẽ phù hợp với những nhân tố không khó hoặc không thể lƣợng hóa đƣợc.Phƣơng pháp này trở thành thông dụng với rất nhiều nghiên cứu từ trƣớc đến nay cho cả nhân tố có thể và không thể lƣợng hóa đƣợc.Các nghiên cứu của Robert (1994) [81] vàOnaran (2008) [80]đã sử dụng phƣơng pháp phân tích định tính nhằm đánh giá ảnh hƣởng của cơ sở hạ tầng và chính sách kinh tế đến xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp tại các nƣớc đang phát triển.Tuy nhiên, khi các tác giả Tinbergen (1962) [85] và Linnemann (1966) [72] ban đầu đã xác định các biến cơ bản để giải thích cho dòng thƣơng mại giữa hai nƣớc bất kỳ thông qua mô hình trọng lực thì phƣơng pháp này không còn hiệu quả khi phân tích cho các biến định lƣợng. Mặc dù vậy, phân tích định tính vẫn song hành với phân tích định lƣợng trong các nghiên cứu nhƣng tập trung chủ yếu vào những biến không lƣợng hóa đƣợc (định tính) nhƣ chất lƣợng hàng hóa, chính sách của nhà nƣớc, sự phát triển của khoa học công nghệ (KHCN),… đến hoạt động xuất nhập khẩu. Phân tích định lượng Bên cạnh phân tích định tính, phân tích định lƣợng rất đƣợc quan tâm trong những năm qua. Các nghiên cứu đều cố gắng sử dụng mô hình để lƣợng hóa ảnh hƣởng của các nhân tố đến KNXKnông sản tại một quốc gia.
Một số mô hình chính đƣợc sử dụng bao gồm: mô hình SMART (Software for Market Analysis and Restrictions on Trade - phần mềm phân tích thị trƣờng và các rào cản thƣơng mại), 6 GTAP (Global Trade Analysis Project - mô hình phân tích thƣơng mại toàn cầu) và mô hình trọng lực (Gravity model). Trong đó: Mô hình SMART đƣợc sử dụng nhiều trong nghiên cứu vi mô để ƣớc lƣợng tác động của Hiệp định thƣơng mại tự do (FTA) đối với một thị trƣờng nhất định. Mô hình này có thể trả lời cho câu hỏi, việc ký kết các FTA sẽ giúp cho xuất khẩu, nhập khẩu giữa các nƣớc thay đổi nhƣ thế nào? Tuy nhiên, mô hình này có nhƣợc điểm là sử dụng phƣơng pháp cân bằng bộ phận, bỏ qua tƣơng tác của một thị trƣờng riêng lẻ với các thị trƣờng khác. Bên cạnh đó, kết quả của mô hình cũng phụ thuộc nhiều vào các giả định và các hệ số đặt ra cho mỗi mô hình ƣớc lƣợng cụ thể.
Mô hình GTAP là phƣơng pháp dựa trên mô hình cân bằng tổng thể, coi mọi thị trƣờng đều ở trạng thái cân bằng và xem xét tác động qua lại giữa các thị trƣờng với nhau. Mô hình này mô phỏng các kịch bản trong thế giới thực, khi có các cú sốc chính sách (thay đổi chính sách), đánh giá tác động tới tất cả các thị trƣờng. Mô hình GTAP có thể giúp trả lời các câu hỏi nhƣ: việc tham gia FTA sẽ có tác động thế nào tới GDP, cán cân thƣơng mại, điều kiện thƣơng mại, thay đổi trong giá hàng hóa xuất nhập khẩu của một ngành hàng cụ thể, thay đổi trong sản lƣợng và thƣơng mại của các ngành hàng khác nhau trong nền kinh tế,. Tuy nhiên, mô hình này đòi hỏi rất nhiều số liệu cũng nhƣ các kĩ thuật phức tạp trong tính toán.
Bên cạnh đó, mô hình cũng đƣa ra các giả định và đặc điểm có thể không phản ánh đúng hoặc đầy đủ thế giới thực. Mô hình trọng lực vẫn đang đƣợc sử dụng ngày càng rộng rãi trong việc phân tích các nhân tố tác động đến thƣơng mại cũng nhƣ chuyển dịch thƣơng mại quốc tế. Ƣu điểm của mô hình là có thể xem xét đồng thời tác động của các nhóm nhân tố nhƣ nhóm nhân tố ảnh hƣởng đến cung (thuộc về nƣớc xuất khẩu), nhóm nhân tố ảnh hƣởng đến cầu (thuộc về nƣớc nhập khẩu) và nhóm nhân tố gây cản trở (hấp dẫn) đến thƣơng mại giữa hai nƣớc. Các biến trong mô hình đƣợc thể hiện ở cả hai dạng là biến định tính và biến định lƣợng.
Tuy nhiên, kết quả của mô hình có thể sai lệch nếu nhƣ thiếu đi các biến quan trọng khác có thể có ảnh hƣởng tới thƣơng mại. Từ việc phân tích làm rõ các mô hình nghiên cứu cho thấy, mô hình trọng lực đƣợc xem là sự lựa chọn tối ƣu trong phân tích hoạt động thƣơng mại giữa các quốc 7 gia.Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu sử dụng mô hình trọng lực để đánh giá tác động của các nhân tố đến quy mô sản phẩm nông nghiệp hoặc KNXK của một hay một số nông sản tại các quốc gia khác nhau nhƣ Sevela (2002) [82], Gbetnkom và Khan (2002) [61], Rahman (2009) [76], Erdem và Nazlioglu (2008) [52], Folawewo và Olakojo (2010) [58], Hatab và các cộng sự (2010) [63], Idsardi (2010) [53], Wei và các cộng sự (2012) [86] và Martínez-Zarzoso (2014) [75]. Điểm chung lớn nhất của các nghiên cứu này là cùng sử dụng phƣơng pháp bình phƣơng nhỏ nhất (OLS) để ƣớc lƣợng các nhân tố ảnh hƣởng. Bên cạnh các nghiên cứu kể trên, một số tác giả nhƣ Feenstra và các cộng sự (2002) [55], Egger và Pfaffermayr (2003) [51], Martínez-Zarzoso và Nowak- Lehmann (2003) [75], Hatab và các cộng sự (2010)[63] lại cho rằng phƣơng pháp OLS còn nhiều hạn chế trƣớc bộ dữ liệu bảng (panel data).
Vì thế, mô hình hiệu ứng cố định (FEM) đƣợc đề xuất sử dụng để nghiên cứu thông qua biến cố định là khoảng cách địa lý giữa hai quốc gia. Nhƣ vậy, cả hai phƣơng pháp (phân tích định tính và phân tích định lƣợng) đều đƣợc sử dụng nhiều trong đánh giá ảnh hƣởng của các nhân tố đến xuất khẩu nông sản. Song theo xu thế hiện nay, phƣơng pháp định lƣợng (thông qua mô hình phân tích) cho thấy sự hiệu quả hơn vì các tác động cụ thể của từng nhân tố trở nên có cơ sở hơn vì đã đƣợc kiểm định trƣớc khi đánh giá. Theo kết quả nghiên cứu Dƣới đây là một số nghiên cứu trên thế giới đã sử dụng mô hình trọng lực để phân tích tác động của các nhân tố đến thƣơng mại hàng nông sản, bao gồm: Sevela (2002) [82] ứng dụng mô hình trọng lực để phân tích tác động của các nhân tố đến quy mô sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu của Cộng hòa Séc.
Nghiên cứu đã chỉ ra đƣợc 3 nhân tố (GNI, GNI bình quân đầu ngƣời và khoảng cách địa lý) có tác động đến sự thay đổi của quy mô sản phẩm nông nghiệp. Khác với Sevela, Gbetnkom và Khan (2002) [61] tiến hành nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng tới 3 loại nông sản xuất khẩu của Cameroon là ca cao, cà phê và chuối với nguồn số liệu thứ cấp đƣợc sử dụng trong giai đoạn 1971-1996. Tuy nhiên, nghiên cứu này lại thiên nhiều về các nhân tố tạo động lực cho xuất khẩu một số nông sản cụ thể. 8 Rahman (2009) [76] sử dụng ba phƣơng trình (kim ngạch xuất khẩu, kim ngạch nhập khẩu và tổng kim ngạch xuất nhập khẩu) để nghiên cứu dòng thƣơng mại giữa Bangladesh và các đối tác thƣơng mại quan trọng.
Nghiên cứu đã cho thấy hoạt động thƣơng mại của Bangladesh chịu sự tác động của quy mô nền kinh tế, tổng thu nhập quốc dân, khoảng cách và độ mở của nền kinh tế. Song một nghiên cứu khác của Thai Tri Do (2006) [84] xem xét thƣơng mại song phƣơng giữa Việt Nam và 23 nƣớc châu Âu dựa trên mô hình trọng lực với bộ số liệu hỗn hợp trong giai đoạn 1993-2004. Nghiên cứu chỉ ra bên cạnh các nhân tố nhƣ quy mô nền kinh tế, quy mô thị trƣờng và tỷ giá hối đoái có ảnh hƣởng tƣơng đối lớn thì 2 biến là khoảng cách địa lý và lịch sử gần nhƣ không có sự ảnh hƣởng đến thƣơng mại song phƣơng giữa Việt Nam và 23 nƣớc châu Âu. Ngoài các nhân tố trên, Erdem và Nazlioglu (2008) [52] khi thực hiện nghiên cứu các nhân tố tác động của xuất khẩu nông sản Thổ Nhĩ Kỳ vào Liên minh Châu Âu bằng mô hình trọng lực trong giai đoạn 1996-2004 đã cho thấy số lƣợng nông sản xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ có quan hệ tỷ lệ nghịch với quy mô diện tích và khoảng cách địa lý của nƣớc nhập khẩu.
Feenstra (2002) và các cộng sự [55] đã thực hiện nghiên cứu bằng việc sử dụng mô hình hiệu ứng cố định thông qua biến khoảng cách địa lý. Phƣơng pháp này cũng đƣợc Egger và Pfaffermayr (2003) [51] sử dụng để phân tích hoạt động xuất khẩu của 11 quốc gia trong khu vực APEC; đƣợc Martínez-Zarzoso và Nowak- Lehmann (2003) [75] dùng để đánh giá hoạt động trao đổi thƣơng mại giữa Liên minh châu Âu-Mercosur,. Kết quả của các nghiên cứu đã xác định đƣợc một số nhân tố quan trọng ảnh hƣởng đến thƣơng mại song phƣơng nhƣng chƣa đề cập đến các nhân tố đặc thù gắn liền với sản xuất nông nghiệp nhƣ diện tích đất nông nghiệp, lao động nông nghiệp,. Malhotra và Stoyanov (2008)[73] với nguồn số liệu trong giai đoạn 1998- 2005 đã đánh giá tác động của các nhân tố đến thƣơng mại nông nghiệp của Canada.
Việc sử dụng mô hình trọng lực cho thấy Hiệp định Thƣơng mại tự do Canada-Chile đã có tác động nhất định đến hoạt động xuất khẩu nông sản của Canada, nhƣ Chile sẽ đƣợc lợi nhiều hơn khi nhập khẩu nông sản, trong khi lợi ích thu đƣợc của Canada từ các chƣơng trình cắt giảm thuế quan là không đáng kể. 9 Folawewo và Olakojo (2010) [58] sử dụng số liệu trong giai đoạn từ 1970 đến 2007 để nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến xuất khẩu nông sản ở Nigeria. Điểm nổi bật của nghiên cứu này là đánh giá đƣợc ảnh hƣởng của nhân tố giá cả nông sản trên thế giới và sản lƣợng nông sản thời kỳ trƣớc ảnh hƣởng lớn tới xuất khẩu nông sản của Nigeria.
