Luận Án Tiến Sĩ: Nghiên Cứu Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Xuất Khẩu Nông Sản Của Việt Nam

Luận án tiến sĩ nông nghiệp phân tích nông nghiệp nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng xuất khẩu một số nông sản của việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp

• Tác giả: Ngô Thị Mỹ
• Người hướng dẫn: TS. Trần Nhuận Kiên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế Nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Xuất Khẩu Một Số Nông Sản Của Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC ĐỒ THỊ
• DANH MỤC SƠ ĐỒ/HÌNH VẼ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu của luận án
• Mục tiêu chung
• Mục tiêu cụ thể
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản
• 1.1.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.2. Nghiên cứu ở trong nước
• 1.2. Tóm lược các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản
• 1.3. Một số kết luận rút ra từ tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XUẤT KHẨU NÔNG SẢN
• 2.1. Lý luận về nông sản
• 2.1.1. Khái niệm về nông sản
• 2.1.2. Đặc điểm của nông sản
• 2.2. Lý luận về xuất khẩu nông sản
• 2.2.1. Một số lý thuyết liên quan đến trao đổi thương mại
• 2.2.2. Khái niệm, các hình thức và vai trò của xuất khẩu nông sản
• 2.3. Lý luận về các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản
• 2.3.1. Cơ sở lựa chọn các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu
• 2.3.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản
• 2.3.3. Sự tương tác giữa các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp tiếp cận và khung phân tích
• 3.2.1. Phương pháp tiếp cận
• 3.2.2. Khung phân tích
• 3.3. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.3.1. Phân loại dữ liệu
• 3.3.2. Nguồn dữ liệu sử dụng
• 3.3.3. Cách thức thu thập
• 3.4. Tổng hợp và phân tích dữ liệu
• 3.4.1. Tổng hợp dữ liệu
• 3.4.2. Các phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.5. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3.5.1. Nhóm chỉ tiêu phản ánh quy mô xuất khẩu
• 3.5.2. Chỉ tiêu phản ánh thị phần hàng hóa xuất khẩu
• 3.5.3. Nhóm chỉ tiêu đánh giá trình độ xuất khẩu
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XUẤT KHẨU MỘT SỐ NÔNG SẢN CỦA VIỆT NAM
• 4.1. Thực trạng xuất khẩu nông sản của Việt Nam giai đoạn 1997-2013
• 4.1.1. Vài nét về hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam
• 4.1.2. Khái quát về hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam
• 4.1.3. Thực trạng xuất khẩu một số nông sản của Việt Nam
• 4.1.4. Một số khó khăn và thách thức đặt ra với hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam
• 4.2. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu một số nông sản của Việt Nam
• 4.2.1. Phân tích định tính
• 4.2.2. Phân tích định lượng
• 4.3. Đánh giá chung về hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam
• 4.3.1. Những thành tựu trong hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam
• 4.3.2. Những hạn chế trong xuất khẩu nông sản của Việt Nam
• 4.3.3. Nguyên nhân của những hạn chế trong xuất khẩu nông sản của Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN TỐ CÓ LỢI, HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN TỐ BẤT LỢI NHẰM ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU NÔNG SẢN CỦA VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2020
• 5.1. Bối cảnh kinh tế thế giới và vấn đề đặt ra với hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam
• 5.2. Quan điểm và mục tiêu đẩy mạnh xuất khẩu nông sản của Việt Nam đến năm 2020
• 5.2.1. Quan điểm đẩy mạnh xuất khẩu nông sản của Việt Nam đến năm 2020
• 5.2.2. Mục tiêu xuất khẩu nông sản của Việt Nam đến năm 2020
• 5.3. Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu nông sản của Việt Nam đến năm 2020
• 5.3.1. Căn cứ đề xuất giải pháp
• 5.3.2. Các giải pháp cụ thể
• 5.4. Một số kiến nghị
• 5.4.1. Đối với Nhà nước
• 5.4.2. Đối với Bộ, ngành
• 5.4.3. Đối với các Hiệp hội
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Xuất khẩu nông sản

Xuất khẩu nông sản là một trong những lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế Việt Nam, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng GDP và tạo việc làm cho hàng triệu lao động. Trong giai đoạn 1997-2013, kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 14,54%, đạt 30,8 tỷ USD vào năm 2014. Các mặt hàng chủ lực như gạo, cà phê, tiêu đã khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu nông sản cũng đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm biến động thị trường, cạnh tranh quốc tế và các rào cản thương mại.

1.1. Thực trạng xuất khẩu nông sản Việt Nam

Thực trạng xuất khẩu nông sản Việt Nam giai đoạn 1997-2013 cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ nhưng không ổn định. Kim ngạch xuất khẩu nông sản đạt đỉnh 22,3 tỷ USD vào năm 2013, chiếm 1,43% thị phần toàn cầu. Tuy nhiên, thị phần này đã giảm 0,05% so với năm 2012, phản ánh sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các quốc gia khác. Các mặt hàng như gạo và cà phê đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu, nhưng cũng chịu ảnh hưởng từ biến động giá cả và nhu cầu thị trường.

1.2. Thị trường xuất khẩu nông sản

Thị trường xuất khẩu nông sản của Việt Nam tập trung chủ yếu vào các khu vực như ASEAN, EU và một số quốc gia châu Á. Trong đó, ASEAN là thị trường quan trọng với kim ngạch xuất khẩu chiếm tỷ trọng lớn. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào một số thị trường nhất định cũng tiềm ẩn rủi ro khi có biến động chính trị hoặc kinh tế. Việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu là cần thiết để giảm thiểu rủi ro và tăng tính bền vững.

II. Yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu

Yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản của Việt Nam bao gồm cả yếu tố nội tại và yếu tố bên ngoài. Các yếu tố nội tại như chất lượng nông sản, chính sách xuất khẩu và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong khi đó, yếu tố bên ngoài bao gồm biến động thị trường quốc tế, rào cản thương mại và cạnh tranh từ các quốc gia khác. Việc phân tích và đánh giá các yếu tố này giúp đề xuất giải pháp phù hợp để thúc đẩy xuất khẩu.

2.1. Chất lượng nông sản

Chất lượng nông sản là yếu tố then chốt quyết định khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong việc nâng cao chất lượng nông sản thông qua ứng dụng khoa học công nghệ và cải tiến quy trình sản xuất. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế như thiếu tiêu chuẩn đồng nhất và khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu khắt khe của thị trường nhập khẩu.

2.2. Chính sách xuất khẩu

Chính sách xuất khẩu của Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hoạt động xuất khẩu nông sản. Các chính sách hỗ trợ về thuế, tín dụng và xúc tiến thương mại đã giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường. Tuy nhiên, cần có sự điều chỉnh linh hoạt để đáp ứng với những thay đổi của thị trường quốc tế và tăng cường hiệu quả của các chính sách hiện hành.

III. Chiến lược xuất khẩu nông sản

Chiến lược xuất khẩu nông sản của Việt Nam cần tập trung vào việc nâng cao giá trị gia tăng, đa dạng hóa sản phẩm và thị trường, đồng thời tăng cường năng lực cạnh tranh. Việc áp dụng các công nghệ tiên tiến trong sản xuất và chế biến nông sản sẽ giúp nâng cao chất lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người nông dân để tạo ra chuỗi giá trị bền vững.

3.1. Tăng trưởng xuất khẩu nông sản

Tăng trưởng xuất khẩu nông sản đòi hỏi sự kết hợp giữa nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, cải tiến kỹ thuật canh tác và chế biến sẽ giúp tăng giá trị xuất khẩu. Đồng thời, cần chú trọng đến việc xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm ra thị trường quốc tế.

3.2. Đầu ra nông sản

Đầu ra nông sản phụ thuộc vào khả năng tiếp cận thị trường và sự ổn định của nhu cầu tiêu thụ. Việc mở rộng thị trường xuất khẩu và đa dạng hóa sản phẩm sẽ giúp giảm thiểu rủi ro từ sự phụ thuộc vào một số thị trường nhất định. Bên cạnh đó, cần tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp xuất khẩu và người sản xuất để đảm bảo nguồn cung ổn định và chất lượng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu một số nông sản của Việt Nam" được tác giả Ngô Thị Mỹ thực hiện năm 2016 tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh – Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Nhuận Kiên và PGS.TS. Trần Chí Thiện, thuộc chuyên ngành Kinh tế Nông nghiệp (mã số: 62.15).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của ngành nông nghiệp trong nền kinh tế Việt Nam và những biến động phức tạp của hoạt động xuất khẩu nông sản qua các thời kỳ. Tính đến hết năm 2014, kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam đạt 30,8 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng bình quân 14,54% trong giai đoạn 1997–2014. Một số mặt hàng chủ lực như gạo, cà phê, hạt tiêu đã tạo dựng được vị thế trên thị trường thế giới. Tuy nhiên, kim ngạch xuất khẩu nông sản có sự biến động phức tạp: năm 2009 đạt 13,4 tỷ USD (giảm 12,31% so với năm 2008); năm 2013 đạt 22,3 tỷ USD (tăng 66,42% so với năm 2009), chiếm 1,43% thị phần thế giới xét theo kim ngạch nhưng giảm 0,05% thị phần so với năm 2012. Tác giả chỉ ra rằng lý luận và thực nghiệm quốc tế tuy đã đề cập nhiều đến xuất khẩu nông sản nhưng vẫn tồn tại tranh cãi do chưa đưa được đầy đủ các nhân tố vào phân tích cũng như chưa đánh giá toàn diện sự tương tác giữa các nhân tố. Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây phần lớn dừng lại ở phân tích thực trạng mang tính mô tả, thiếu vắng các nghiên cứu định lượng chuyên sâu để lượng hóa mức độ tác động của từng nhân tố.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định rõ ràng:

• Mục tiêu chung: Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu một số nông sản của Việt Nam, từ đó đề xuất một số giải pháp trên cơ sở phát huy ảnh hưởng của nhân tố có lợi và hạn chế ảnh hưởng của nhân tố bất lợi nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam đến năm 2020.
• Các mục tiêu cụ thể:
  1. Góp phần hệ thống hóa và phát triển cơ sở lý luận cũng như tổng kết các nghiên cứu thực tiễn về các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản;
  2. Phân tích thực trạng và các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản của Việt Nam, trên cơ sở đó làm rõ những thành tựu và hạn chế trong hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam giai đoạn 1997–2013;
  3. Đề xuất một số giải pháp phát huy ảnh hưởng của nhân tố có lợi và hạn chế ảnh hưởng của nhân tố bất lợi nhằm đẩy mạnh xuất khẩu nông sản của Việt Nam đến năm 2020.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản nói chung và một số nông sản cụ thể của Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập trên ba khía cạnh:

• Về nội dung: Luận án nghiên cứu, đánh giá và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến xuất khẩu nông sản nói chung và hai mặt hàng nông sản có lợi thế so sánh lớn, kim ngạch xuất khẩu cao trong nhiều năm là gạo và cà phê. Nội dung hướng tới đề xuất giải pháp đẩy mạnh sản lượng và kim ngạch xuất khẩu.
• Về thời gian: Do độ trễ của nguồn số liệu được công bố bởi các quốc gia, bộ số liệu thứ cấp đầy đủ nhất được luận án khai thác phục vụ phân tích định lượng và định tính thuộc giai đoạn 1997–2013; một số nội dung thảo luận mở rộng cập nhật thêm số liệu giai đoạn 2014–2015.
• Về không gian: Luận án nghiên cứu hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa nói chung và xuất khẩu nông sản của Việt Nam với các quốc gia, vùng lãnh thổ đối tác thương mại, trong đó đi sâu phân tích thị trường khu vực Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Liên minh Châu Âu (EU).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến các nhân tố tác động tới thương mại nông sản theo hai phương diện: phương pháp nghiên cứu và kết quả nghiên cứu.

Về phương pháp, các nghiên cứu quốc tế sử dụng phương pháp định tính (Robert, 1994; Onaran, 2008) để đánh giá vai trò của cơ sở hạ tầng, chính sách kinh tế đối với xuất khẩu nông nghiệp ở các nước đang phát triển. Khi phân tích định lượng phát triển, các mô hình kinh tế lượng được áp dụng rộng rãi, tiêu biểu gồm mô hình SMART (cân bằng bộ phận), mô hình GTAP (cân bằng tổng thể) và mô hình trọng lực (Gravity Model). Trong đó, mô hình trọng lực có ưu thế xem xét đồng thời lực đẩy từ phía cung (nước xuất khẩu), lực hút từ phía cầu (nước nhập khẩu) và các yếu tố cản trở hoặc hỗ trợ dòng thương mại. Các nghiên cứu định lượng quốc tế tiêu biểu sử dụng mô hình trọng lực bao gồm: Sevela (2002) tại Cộng hòa Séc; Gbetnkom và Khan (2002) nghiên cứu ca cao, cà phê, chuối tại Cameroon; Thai Tri Do (2006) phân tích thương mại song phương giữa Việt Nam và 23 nước châu Âu; Erdem và Nazlioglu (2008) phân tích nông sản Thổ Nhĩ Kỳ sang EU; Malhotra và Stoyanov (2008) đánh giá hiệp định thương mại Canada – Chile; Rahman (2009) tại Bangladesh; Folawewo và Olakojo (2010) tại Nigeria; Hatab và cộng sự (2010) tại Ai Cập; Idsardi (2010) tại Nam Phi; Wei và cộng sự (2012) phân tích xuất khẩu chè của Trung Quốc gắn với rào cản tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm; Yang và Martínez-Zarzoso (2014) nghiên cứu khu vực mậu dịch tự do ACFTA. Về kỹ thuật hồi quy, bên cạnh phương pháp bình phương nhỏ nhất (OLS), các tác giả Feenstra và cộng sự (2002), Egger và Pfaffermayr (2003), Martínez-Zarzoso và Nowak-Lehmann (2003) nhấn mạnh tính ưu việt của mô hình hiệu ứng cố định (FEM) và mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (REM) trên dữ liệu bảng (panel data).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Phạm Hồng Tú (1998), Hoàng Thị Ngọc Lan (2005), Trịnh Thị Ái Hoa (2006), Ngô Thị Tuyết Mai (2007), Lương Xuân Quỳ (2008), Nguyễn Minh Sơn (2010), Nguyễn Thành Trung (2012), Nguyễn Văn Hùng (2013) tập trung mô tả thực trạng, đánh giá năng lực cạnh tranh, giá trị gia tăng và chính sách thương mại nông sản nhưng chủ yếu sử dụng thống kê mô tả hoặc phân tích định tính. Một số ít nghiên cứu ứng dụng mô hình trọng lực như Từ Thúy Anh và Đào Nguyên Thắng (2008) về mức độ tập trung thương mại Việt Nam – ASEAN+3; dự án MUTRAP III (2010) đánh giá tác động của các hiệp định thương mại tự do; Nguyễn Tiến Dũng (2011) nghiên cứu hiệp định thương mại tự do ASEAN – Hàn Quốc (AKFTA). Nhìn chung, các nghiên cứu trong nước chưa đi sâu lượng hóa các nhân tố đối với từng nhóm hàng nông sản cụ thể.

Tên biến	Xu hướng tác động	Tác giả và năm nghiên cứu
GDP nước xuất khẩu	+	Sevela (2002); Hatab và cộng sự (2010); Wei và cộng sự (2012)
GDP nước nhập khẩu	+	Hatab và cộng sự (2010); Wei và cộng sự (2012)
GDP gộp chung hai nước	+	Từ Thúy Anh và Đào Nguyên Thắng (2008)
Dân số nước xuất khẩu	+ / -	Martínez-Zarzoso và Nowak-Lehmann (2003); Wei và cộng sự (2012)
Dân số nước nhập khẩu	-	Martínez-Zarzoso và Nowak-Lehmann (2003); Wei và cộng sự (2012)
GDP bình quân/người nước xuất khẩu	-	Sevela (2002); Hatab và cộng sự (2010)
GDP bình quân/người nước nhập khẩu	-	Sevela (2002); Hatab và cộng sự (2010)
Độ mở nền kinh tế nước xuất khẩu	+	Hatab và cộng sự (2010)
Tỷ giá hối đoái	-	Gbetnkom và Khan (2002); Martínez-Zarzoso và Nowak-Lehmann (2003)
Khoảng cách địa lý giữa hai quốc gia	-	Đào Ngọc Tiến (2009); Hatab và cộng sự (2010); Wei và cộng sự (2012)
Đường biên giới chung	+	Hatab và cộng sự (2010); Wei và cộng sự (2012)
Ngôn ngữ chung	+	Hatab và cộng sự (2010); Wei và cộng sự (2012)
Tham gia khu mậu dịch tự do, khối hợp tác kinh tế	+	Từ Thúy Anh và Đào Nguyên Thắng (2008)
Tiêu chuẩn vệ sinh ATTP / kiểm định thực vật	Chưa rõ	Wei và cộng sự (2012)
Thuế xuất nhập khẩu	-	Đào Ngọc Tiến (2009); Wei và cộng sự (2012)

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước đã kiểm định nhiều biến số kinh tế vĩ mô và địa lý, song chưa có công trình nào đưa biến "diện tích đất nông nghiệp" vào mô hình trọng lực để giải thích dòng thương mại nông sản, dù đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong trồng trọt. Đồng thời, luận án lấp đầy khoảng trống về phương pháp nghiên cứu tại Việt Nam bằng việc áp dụng mô hình trọng lực với dữ liệu bảng cho ngành hàng nông sản tổng thể và hai mặt hàng gạo, cà phê.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án tổng hợp các quan niệm về nông sản của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp quốc (FAO), Liên minh Châu Âu (EU) và Việt Nam. Luận án thống nhất khái niệm: "Nông sản là sản phẩm của hoạt động sản xuất nông nghiệp, bao gồm thành phẩm hoặc bán thành phẩm thu được từ cây trồng, vật nuôi hoặc sự phát triển của cây trồng, vật nuôi (không bao gồm sản phẩm của ngành lâm nghiệp và ngư nghiệp)". Để phục vụ phân tích thống kê và định lượng, luận án sử dụng Danh mục tiêu chuẩn ngoại thương phiên bản 3 (SITC Rev. 3), bao gồm các nhóm SITC 0 (lương thực và động vật sống), SITC 1 (đồ uống và thuốc lá), SITC 2 (nguyên liệu thô không dùng để ăn, trừ dầu mỡ) và SITC 4 (dầu mỡ động thực vật); trong đó loại trừ nhóm SITC 27 (phân bón thô và khoáng sản thô) và SITC 28 (quặng kim loại và phế liệu kim loại) nhằm đảm bảo phù hợp với định nghĩa của WTO. Nông sản được xác định có năm đặc điểm kinh tế - kỹ thuật cơ bản: tính thời vụ; phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên; chất lượng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng; tính tươi sống khó bảo quản; và tính đa dạng về chủng loại, chất lượng.

Luận án dựa trên nền tảng của các học thuyết thương mại quốc tế:

• Lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith: Khẳng định phân công lao động và chuyên môn hóa dựa trên lợi thế tuyệt đối về điều kiện tự nhiên, năng suất tạo ra thặng dư hàng hóa để trao đổi thương mại;
• Lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo: Chứng minh các quốc gia vẫn nhận được lợi ích khi trao đổi thương mại nếu tập trung sản xuất mặt hàng có chi phí cơ hội thấp hơn;
• Lý thuyết tỷ lệ yếu tố sản xuất Heckscher – Ohlin (H-O): Giải thích lợi thế so sánh bắt nguồn từ sự dồi dào tương đối của các nguồn lực sẵn có (đất đai, lao động, vốn);
• Lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia của Michael Porter: Phân tích mô hình kim cương gồm bốn yếu tố tương tác (điều kiện các yếu tố sản xuất; điều kiện về cầu; các ngành công nghiệp hỗ trợ và liên quan; chiến lược, cơ cấu và cạnh tranh ngành).

Luận án phân loại ba hình thức xuất khẩu nông sản chính: xuất khẩu trực tiếp, xuất khẩu qua trung gian (đại lý, môi giới), và tái xuất khẩu (gồm tạm nhập tái xuất và chuyển khẩu). Đồng thời, luận án hệ thống hóa bảy vai trò của xuất khẩu nông sản đối với phát triển kinh tế: (1) đóng góp vào tăng trưởng GDP theo mô hình tổng cầu của Keynes; (2) thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng phát huy nguồn lực; (3) tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho lao động nông thôn; (4) giữ ổn định nền kinh tế; (5) thúc đẩy kinh tế đối ngoại và vị thế quốc gia; (6) đẩy mạnh phân công lao động và chuyên môn hóa quốc tế; (7) thúc đẩy hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước phù hợp thông lệ quốc tế.

Cơ sở lựa chọn các nhân tố được luận án kế thừa từ mô hình trọng lực thương mại quốc tế khởi xướng bởi Tinbergen (1962) và Linnemann (1966), kết hợp khung phân tích của Đào Ngọc Tiến (2008). Khung phân tích phân chia các nhân tố thành ba nhóm:

1. Nhóm nhân tố ảnh hưởng đến cung của nước xuất khẩu: quy mô kinh tế ($GDP_{it}$), quy mô dân số ($POP_{it}$), diện tích đất nông nghiệp ($LAN_{it}$), tỷ lệ lạm phát ($INF_{it}$), độ mở nền kinh tế ($OPEN_{it}$);
2. Nhóm nhân tố ảnh hưởng đến cầu của nước nhập khẩu: quy mô kinh tế ($GDP_{jt}$), quy mô dân số ($POP_{jt}$), diện tích đất nông nghiệp nước nhập khẩu ($LAN_{jt}$);
3. Nhóm nhân tố hấp dẫn hoặc cản trở: khoảng cách địa lý ($DIS_{ij}$), khoảng cách về trình độ phát triển kinh tế ($EDIS_{ijt}$), tỷ giá hối đoái thực ($ER$), và việc tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA).

Về phương pháp phân tích, luận án kết hợp phân tích định tính và phân tích định lượng. Trong phân tích định lượng, luận án xây dựng mô hình trọng lực mở rộng ước lượng trên dữ liệu bảng (panel data) trong giai đoạn 1997–2013 cho ba đối tượng: kim ngạch xuất khẩu nông sản tổng thể, kim ngạch xuất khẩu gạo và kim ngạch xuất khẩu cà phê. Luận án thực hiện so sánh và kiểm định lựa chọn giữa các mô hình: Bình phương nhỏ nhất gộp (Pooled OLS), Mô hình hiệu ứng cố định (FEM) và Mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (REM). Để khắc phục các khuyết tật của dữ liệu bảng như hiện tượng tự tương quan và phương sai sai số thay đổi, luận án áp dụng kỹ thuật ước lượng mô hình REM với sai số chuẩn mạnh (Robust Standard Errors).

Hệ thống chỉ tiêu phân tích gồm:

• Nhóm chỉ tiêu quy mô: Kim ngạch xuất khẩu ($KNXK$), sản lượng xuất khẩu ($SL$), tốc độ tăng trưởng bình quân ($TTBQ$);
• Nhóm chỉ tiêu thị phần: Thị phần hàng hóa xuất khẩu trên thị trường thế giới, phương pháp phân tích thị phần không đổi (CMS);
• Nhóm chỉ tiêu đánh giá trình độ và lợi thế thương mại: Chỉ số lợi thế so sánh biểu lộ ($RCA$), Chỉ số định hướng khu vực ($ROI$), Chỉ số thương mại nội ngành ($IIT$), Chỉ số tập trung thương mại ($TII$).

Nguồn dữ liệu sử dụng là số liệu thứ cấp thu thập từ Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan Việt Nam, cơ sở dữ liệu UN Comtrade của Liên Hợp Quốc, Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp quốc (FAO), Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), và Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương này tập trung tổng kết các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến các nhân tố tác động tới xuất khẩu hàng hóa và nông sản. Tác giả phân tích ưu điểm, nhược điểm của các phương pháp định tính và định lượng (mô hình SMART, GTAP, Gravity Model). Qua việc tổng hợp kết quả nghiên cứu của các tác giả quốc tế (Sevela, Gbetnkom và Khan, Hatab, Wei, Martínez-Zarzoso) và trong nước (Từ Thúy Anh, Nguyễn Tiến Dũng, MUTRAP III), tác giả lập bảng tổng hợp xu hướng tác động của 15 biến số độc lập phổ biến đối với xuất khẩu nông sản. Chương 1 chỉ ra hai khoảng trống nghiên cứu chính: các nghiên cứu quốc tế chưa xem xét biến diện tích đất nông nghiệp trong mô hình trọng lực; các nghiên cứu trong nước còn nặng tính mô tả thực trạng, thiếu mô hình kinh tế lượng chuyên sâu cho từng mặt hàng nông sản cụ thể.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản

Chương 2 hoàn thiện khung lý luận về nông sản và xuất khẩu nông sản. Tác giả so sánh các quan điểm phân loại nông sản của WTO, FAO, EU và Việt Nam, thống nhất định nghĩa nông sản theo nghĩa hẹp là sản phẩm thu được từ tư liệu sản xuất đất đai, đồng thời xác lập danh mục phân tích theo hệ thống SITC Rev. 3 (SITC 0, 1, 2 trừ 27, 28, và 4). Chương này trình bày chi tiết tiến trình phát triển của các lý thuyết thương mại quốc tế từ lợi thế tuyệt đối (Adam Smith), lợi thế so sánh (David Ricardo), lý thuyết H-O đến lợi thế cạnh tranh quốc gia (Michael Porter). Tác giả làm rõ ba hình thức xuất khẩu và bảy vai trò kinh tế - xã hội của xuất khẩu nông sản. Dựa trên mô hình trọng lực của Tinbergen và Linnemann cùng khung phân tích ba nhóm nhân tố (cung, cầu, hấp dẫn/cản trở) của Đào Ngọc Tiến, chương 2 luận giải cơ sở lý thuyết về chiều hướng tác động của quy mô kinh tế ($GDP$), dân số ($POP$), tỷ giá ($ER$), lạm phát ($INF$), độ mở ($OPEN$), khoảng cách địa lý ($DIS$), khoảng cách kinh tế ($EDIS$) và diện tích đất nông nghiệp ($LAN$).

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng hệ thống câu hỏi nghiên cứu, khung phân tích thực nghiệm và phương pháp thu thập, xử lý dữ liệu. Luận án xác định các nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 1997–2013 và quy trình làm sạch dữ liệu bảng. Tác giả mô tả chi tiết phương trình hồi quy mô hình trọng lực dạng logarit tự nhiên mở rộng, thiết lập bảng giả thuyết dấu kỳ vọng cho các biến giải thích. Chương này trình bày quy trình kiểm định kinh tế lượng nhằm lựa chọn giữa OLS, FEM và REM, đồng thời thuyết minh công thức tính toán các chỉ số phân tích thương mại chuyên sâu ($RCA$, $ROI$, $IIT$, $TII$, $CMS$) nhằm đánh giá năng lực cạnh tranh và sự chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu nông sản Việt Nam.

Chương 4: Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu một số nông sản của Việt Nam

Chương 4 là chương thực nghiệm trọng tâm của luận án, kết hợp phân tích thực trạng và kiểm định mô hình kinh tế lượng:

• Thực trạng xuất khẩu nông sản giai đoạn 1997–2013: Luận án phân tích sự tăng trưởng kim ngạch, cơ cấu thị trường xuất nhập khẩu hàng hóa, các thị trường đối tác chính năm 2013, và tính toán chỉ số $TII$ giữa Việt Nam với các đối tác khu vực và thế giới. Tác giả đánh giá thị phần nông sản Việt Nam trên thị trường thế giới và đi sâu phân tích hai mặt hàng chủ lực:
  • Xuất khẩu gạo: Sản lượng, kim ngạch, thị phần xuất khẩu gạo của Việt Nam so với các nước trên thế giới, chỉ số thương mại nội ngành $IIT$ trong xuất khẩu gạo giữa Việt Nam và một số quốc gia châu Á, so sánh giá gạo xuất khẩu giữa Việt Nam và Thái Lan, chỉ số lợi thế so sánh $RCA$ và chỉ số định hướng khu vực $ROI$.
  • Xuất khẩu cà phê: Diễn biến sản lượng, kim ngạch, so sánh sản lượng xuất khẩu giữa Việt Nam và các quốc gia cạnh tranh, biến động giá cà phê xuất khẩu của Việt Nam so với Brazil và Indonesia, cùng diễn biến các chỉ số $RCA$ và $ROI$ tại các thị trường trọng điểm.
• Phân tích định tính: Đánh giá tác động của các nhân tố phi lượng hóa như cơ chế chính sách, rào cản kỹ thuật vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS), rào cản kỹ thuật (TBT), sự phát triển của khoa học công nghệ, kết cấu hạ tầng logistics và chuỗi giá trị toàn cầu.
• Phân tích định lượng bằng mô hình trọng lực: Luận án mô tả các biến số đưa vào hồi quy, phân tích đồ thị tương quan giữa kim ngạch xuất khẩu nông sản ($EXPORT_{ijt}$) với từng biến độc lập ($GDP_{it}$, $GDP_{jt}$, tích số dân số $POP_{it} \times POP_{jt}$, tích số đất nông nghiệp $LAN_{it} \times LAN_{jt}$, $INF_{it}$, $DIS_{ij}$, $EDIS_{ijt}$, $ER$, $OPEN_{it}$). Kết quả đo lường mức độ tác động từ các bảng hồi quy cho thấy mô hình REM với sai số chuẩn mạnh mang lại kết quả ước lượng phù hợp nhất cho cả ba phương trình: nông sản tổng thể, gạo và cà phê. Các nhân tố quy mô kinh tế hai nước ($GDP_{it}$, $GDP_{jt}$), độ mở nền kinh tế ($OPEN$), và biến số mới là diện tích đất nông nghiệp ($LAN$) có tác động tích cực cùng chiều; trong khi khoảng cách địa lý ($DIS$), khoảng cách kinh tế ($EDIS$) và lạm phát ($INF$) tác động ngược chiều đến kim ngạch xuất khẩu.
• Đánh giá chung: Luận án tổng kết các thành tựu (tăng trưởng nhanh quy mô kim ngạch, khẳng định vị thế xuất khẩu hàng đầu thế giới về gạo và cà phê), chỉ rõ những hạn chế (chất lượng sản phẩm không đồng đều, giá trị gia tăng thấp do chủ yếu xuất khẩu thô, phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống, dễ bị tổn thương trước các rào cản kỹ thuật) và phân tích nguyên nhân nội tại từ khâu sản xuất manh mún đến liên kết chuỗi giá trị.

Chương 5: Giải pháp phát huy ảnh hưởng của nhân tố có lợi, hạn chế ảnh hưởng của nhân tố bất lợi nhằm đẩy mạnh xuất khẩu nông sản của Việt Nam đến năm 2020

Dựa trên phân tích bối cảnh kinh tế thế giới và các cam kết hội nhập, chương 5 xác định quan điểm và mục tiêu xuất khẩu nông sản của Việt Nam đến năm 2020. Tác giả đề xuất các căn cứ và nhóm giải pháp cụ thể:

• Nhóm giải pháp phát huy nhân tố có lợi: Nâng cao năng lực sản xuất và tối ưu hóa quy hoạch đất đai nông nghiệp; tận dụng độ mở kinh tế và các hiệp định thương mại tự do để mở rộng thị trường; thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ nhằm tăng giá trị gia tăng;
• Nhóm giải pháp hạn chế nhân tố bất lợi: Giảm thiểu chi phí vận tải và dịch vụ logistics để hạn chế tác động tiêu cực của khoảng cách địa lý; kiểm soát chất lượng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật nhằm vượt qua rào cản kỹ thuật; điều hành linh hoạt chính sách tỷ giá thực và kiểm soát lạm phát.
• Kiến nghị thực thi: Luận án phân định trách nhiệm cụ thể đối với Nhà nước (hoàn thiện thể chế chính sách, chiến lược phát triển nông nghiệp hàng hóa), đối với các Bộ, ngành (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương trong kiểm dịch thực vật, xúc tiến thương mại) và đối với các Hiệp hội ngành hàng (kết nối doanh nghiệp, điều tiết thị trường, nâng cao năng lực đàm phán).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác lập bốn đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn:

1. Góp phần hệ thống hóa và bổ sung các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản của Việt Nam thông qua việc xây dựng khung phân tích hoàn chỉnh, kết hợp ba nhóm nhân tố: cung, cầu và cản trở/hấp dẫn;
2. Là một trong những công trình nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam ứng dụng mô hình trọng lực với kỹ thuật dữ liệu bảng (panel data) để đánh giá định lượng các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản;
3. Luận án bổ sung nhân tố mới là diện tích đất nông nghiệp vào mô hình trọng lực nghiên cứu hoạt động xuất khẩu nông sản, tạo điểm mới so với các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế trước đó;
4. Chỉ ra chiều hướng và mức độ tác động cụ thể của các nhân tố tích cực (có lợi) và tiêu cực (bất lợi) đến kim ngạch xuất khẩu nông sản tổng thể, gạo và cà phê của Việt Nam giai đoạn 1997–2013. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị có căn cứ khoa học nhằm đẩy mạnh xuất khẩu nông sản đến năm 2020.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án chủ yếu gắn liền với phạm vi dữ liệu và tính chất phức tạp của thị trường:

• Do độ trễ trong công bố số liệu thống kê thương mại chính thức từ các tổ chức quốc tế và các quốc gia đối tác, chuỗi số liệu thứ cấp hoàn chỉnh phục vụ mô hình kinh tế lượng dừng lại ở năm 2013;
• Luận án tập trung đi sâu phân tích định lượng hai mặt hàng nông sản chính là gạo và cà phê, chưa mở rộng lượng hóa đối với các nông sản xuất khẩu có thế mạnh khác như hạt tiêu, hạt điều, chè, cao su hoặc rau quả;
• Không gian phân tích chuyên sâu tập trung vào khu vực ASEAN và EU, chưa bao quát chi tiết toàn bộ các thị trường tiềm năng khác.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng cập nhật chuỗi dữ liệu bảng cho các giai đoạn tiếp sau năm 2013; mở rộng kiểm định mô hình trọng lực cho các nhóm hàng nông sản xuất khẩu khác; và đưa thêm các biến số định lượng phản ánh chi tiết hơn các rào cản phi thuế quan (SPS, TBT) khi dữ liệu cho phép.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế Nông nghiệp, Kinh tế Quốc tế và Thương mại: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp luận ứng dụng mô hình trọng lực trên dữ liệu bảng (kỹ thuật Pooled OLS, FEM, REM với sai số chuẩn mạnh), cách thức đưa biến số tài nguyên đất nông nghiệp vào hàm thương mại, và phương pháp tính toán các chỉ số $RCA$, $ROI$, $IIT$, $TII$, $CMS$.
• Đối với giảng viên đại học: Công trình cung cấp hệ thống học thuyết thương mại quốc tế (Smith, Ricardo, H-O, Porter) gắn với thực tiễn nông nghiệp Việt Nam, phục vụ giảng dạy các học phần Kinh tế nông nghiệp, Kinh tế quốc tế và Thương mại quốc tế.
• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương, cơ quan quản lý xuất nhập khẩu): Luận án cung cấp các bằng chứng định lượng về tác động của tỷ giá, độ mở kinh tế, quy mô thị trường đối tác và diện tích đất đai, làm cơ sở xây dựng chính sách xuất khẩu nông sản, điều chỉnh vùng nguyên liệu và đàm phán các hiệp định thương mại.
• Đối với các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất khẩu (như Hiệp hội Lương thực Việt Nam, Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam): Nội dung phân tích thị phần, giá xuất khẩu và chỉ số định hướng khu vực cung cấp dữ liệu phục vụ định hướng chiến lược thị trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã bổ sung biến số mới nào vào mô hình trọng lực phân tích xuất khẩu nông sản?
Luận án đã bổ sung nhân tố diện tích đất nông nghiệp của nước xuất khẩu và nước nhập khẩu vào mô hình trọng lực. Đây là biến số phản ánh tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong nông nghiệp, chưa từng được các nghiên cứu kinh tế lượng thương mại nông sản trước đó đưa vào hàm hồi quy trọng lực.

2. Phạm vi thời gian và nguồn dữ liệu của luận án được xác định như thế nào?
Luận án sử dụng dữ liệu thứ cấp giai đoạn 1997–2013 do tính cập nhật và đầy đủ của số liệu công bố quốc tế tại thời điểm thực hiện (năm 2016), đồng thời sử dụng bổ sung số liệu 2014–2015 cho các phân tích thảo luận. Nguồn dữ liệu được trích xuất từ Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan Việt Nam, UN Comtrade, WB, IMF, FAO, USDA và ICO.

3. Hai mặt hàng nông sản cụ thể nào được luận án lựa chọn đi sâu nghiên cứu?
Luận án lựa chọn gạo và cà phê để đi sâu phân tích thực trạng và hồi quy định lượng riêng biệt. Đây là hai mặt hàng nông sản có lợi thế so sánh lớn ($RCA > 1$), chiếm tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu cao trong nhiều năm của Việt Nam.

4. Kỹ thuật kinh tế lượng nào được luận án sử dụng để khắc phục các khuyết tật của dữ liệu bảng?
Sau khi so sánh giữa phương pháp bình phương nhỏ nhất (OLS), mô hình hiệu ứng cố định (FEM) và mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (REM), luận án áp dụng mô hình REM kết hợp với kỹ thuật ước lượng sai số chuẩn mạnh (Robust Standard Errors) để xử lý hiện tượng tự tương quan và phương sai sai số thay đổi.

5. Luận án định nghĩa nông sản theo chuẩn mực phân loại thương mại nào?
Luận án định nghĩa nông sản là sản phẩm thu được từ tư liệu sản xuất đất đai (cây trồng) và sử dụng Danh mục tiêu chuẩn ngoại thương phiên bản 3 (SITC Rev. 3) gồm các nhóm SITC 0, 1, 2 và 4; trong đó loại trừ nhóm SITC 27 (phân bón thô, khoáng sản) và SITC 28 (quặng kim loại) để đảm bảo tương thích với quy định của WTO.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu một số nông sản của Việt Nam" của tác giả Ngô Thị Mỹ là công trình nghiên cứu chuyên khảo có cấu trúc khoa học chặt chẽ và nhất quán. Luận án đã hệ thống hóa lý luận thương mại quốc tế, tổng kết toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, đồng thời giải quyết thành công khoảng trống nghiên cứu thông qua việc ứng dụng mô hình trọng lực dữ liệu bảng với sự bổ sung biến diện tích đất nông nghiệp. Các kết quả phân tích định tính và định lượng giai đoạn 1997–2013 trên ngành hàng nông sản tổng thể cùng hai mặt hàng gạo và cà phê đã cung cấp luận cứ khoa học tin cậy cho hệ thống giải pháp và kiến nghị nhằm thúc đẩy xuất khẩu nông sản Việt Nam đến năm 2020.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2:Những vấn đề lý luận về các nhân tố ảnh hưởng đến xuất h u nông sản Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến xuất kh u một số nông sản của Việt Nam Chương 5: Giải pháp phát huy ảnh hưởng của nhân tố có lợi và hạn chế ảnh hưởng của nhân tố bất lợi nhằmđ y mạnh xuất kh u nông sản của Việt Nam đến năm 2020 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những nghiên cứu về các nhân tố ảnh hƣởng đến xuất khẩu nông sản 1. Nghiên cứu ở nước ngoài 1. Theo phương pháp nghiên cứu Để phân tích các nhân tố ảnh hƣởng đến hoạt động xuất khẩu nông sản,các nghiên cứu trên thế giới thƣờng sử dụng hai phƣơng pháp chính là phân tích định tính và phân tích định lƣợng.

 Phân tích định tính Đây là phƣơng pháp phân tích dựa vào sự phân tích lý luận, kinh nghiệm cũng nhƣ trình độ hiểu biết của ngƣời nghiên cứu nên sẽ phù hợp với những nhân tố không khó hoặc không thể lƣợng hóa đƣợc.Phƣơng pháp này trở thành thông dụng với rất nhiều nghiên cứu từ trƣớc đến nay cho cả nhân tố có thể và không thể lƣợng hóa đƣợc.Các nghiên cứu của Robert (1994) [81] vàOnaran (2008) [80]đã sử dụng phƣơng pháp phân tích định tính nhằm đánh giá ảnh hƣởng của cơ sở hạ tầng và chính sách kinh tế đến xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp tại các nƣớc đang phát triển.Tuy nhiên, khi các tác giả Tinbergen (1962) [85] và Linnemann (1966) [72] ban đầu đã xác định các biến cơ bản để giải thích cho dòng thƣơng mại giữa hai nƣớc bất kỳ thông qua mô hình trọng lực thì phƣơng pháp này không còn hiệu quả khi phân tích cho các biến định lƣợng. Mặc dù vậy, phân tích định tính vẫn song hành với phân tích định lƣợng trong các nghiên cứu nhƣng tập trung chủ yếu vào những biến không lƣợng hóa đƣợc (định tính) nhƣ chất lƣợng hàng hóa, chính sách của nhà nƣớc, sự phát triển của khoa học công nghệ (KHCN),… đến hoạt động xuất nhập khẩu.  Phân tích định lượng Bên cạnh phân tích định tính, phân tích định lƣợng rất đƣợc quan tâm trong những năm qua. Các nghiên cứu đều cố gắng sử dụng mô hình để lƣợng hóa ảnh hƣởng của các nhân tố đến KNXKnông sản tại một quốc gia.

Một số mô hình chính đƣợc sử dụng bao gồm: mô hình SMART (Software for Market Analysis and Restrictions on Trade - phần mềm phân tích thị trƣờng và các rào cản thƣơng mại), 6 GTAP (Global Trade Analysis Project - mô hình phân tích thƣơng mại toàn cầu) và mô hình trọng lực (Gravity model). Trong đó: Mô hình SMART đƣợc sử dụng nhiều trong nghiên cứu vi mô để ƣớc lƣợng tác động của Hiệp định thƣơng mại tự do (FTA) đối với một thị trƣờng nhất định. Mô hình này có thể trả lời cho câu hỏi, việc ký kết các FTA sẽ giúp cho xuất khẩu, nhập khẩu giữa các nƣớc thay đổi nhƣ thế nào? Tuy nhiên, mô hình này có nhƣợc điểm là sử dụng phƣơng pháp cân bằng bộ phận, bỏ qua tƣơng tác của một thị trƣờng riêng lẻ với các thị trƣờng khác. Bên cạnh đó, kết quả của mô hình cũng phụ thuộc nhiều vào các giả định và các hệ số đặt ra cho mỗi mô hình ƣớc lƣợng cụ thể.

Mô hình GTAP là phƣơng pháp dựa trên mô hình cân bằng tổng thể, coi mọi thị trƣờng đều ở trạng thái cân bằng và xem xét tác động qua lại giữa các thị trƣờng với nhau. Mô hình này mô phỏng các kịch bản trong thế giới thực, khi có các cú sốc chính sách (thay đổi chính sách), đánh giá tác động tới tất cả các thị trƣờng. Mô hình GTAP có thể giúp trả lời các câu hỏi nhƣ: việc tham gia FTA sẽ có tác động thế nào tới GDP, cán cân thƣơng mại, điều kiện thƣơng mại, thay đổi trong giá hàng hóa xuất nhập khẩu của một ngành hàng cụ thể, thay đổi trong sản lƣợng và thƣơng mại của các ngành hàng khác nhau trong nền kinh tế,. Tuy nhiên, mô hình này đòi hỏi rất nhiều số liệu cũng nhƣ các kĩ thuật phức tạp trong tính toán.

Bên cạnh đó, mô hình cũng đƣa ra các giả định và đặc điểm có thể không phản ánh đúng hoặc đầy đủ thế giới thực. Mô hình trọng lực vẫn đang đƣợc sử dụng ngày càng rộng rãi trong việc phân tích các nhân tố tác động đến thƣơng mại cũng nhƣ chuyển dịch thƣơng mại quốc tế. Ƣu điểm của mô hình là có thể xem xét đồng thời tác động của các nhóm nhân tố nhƣ nhóm nhân tố ảnh hƣởng đến cung (thuộc về nƣớc xuất khẩu), nhóm nhân tố ảnh hƣởng đến cầu (thuộc về nƣớc nhập khẩu) và nhóm nhân tố gây cản trở (hấp dẫn) đến thƣơng mại giữa hai nƣớc. Các biến trong mô hình đƣợc thể hiện ở cả hai dạng là biến định tính và biến định lƣợng.

Tuy nhiên, kết quả của mô hình có thể sai lệch nếu nhƣ thiếu đi các biến quan trọng khác có thể có ảnh hƣởng tới thƣơng mại. Từ việc phân tích làm rõ các mô hình nghiên cứu cho thấy, mô hình trọng lực đƣợc xem là sự lựa chọn tối ƣu trong phân tích hoạt động thƣơng mại giữa các quốc 7 gia.Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu sử dụng mô hình trọng lực để đánh giá tác động của các nhân tố đến quy mô sản phẩm nông nghiệp hoặc KNXK của một hay một số nông sản tại các quốc gia khác nhau nhƣ Sevela (2002) [82], Gbetnkom và Khan (2002) [61], Rahman (2009) [76], Erdem và Nazlioglu (2008) [52], Folawewo và Olakojo (2010) [58], Hatab và các cộng sự (2010) [63], Idsardi (2010) [53], Wei và các cộng sự (2012) [86] và Martínez-Zarzoso (2014) [75]. Điểm chung lớn nhất của các nghiên cứu này là cùng sử dụng phƣơng pháp bình phƣơng nhỏ nhất (OLS) để ƣớc lƣợng các nhân tố ảnh hƣởng. Bên cạnh các nghiên cứu kể trên, một số tác giả nhƣ Feenstra và các cộng sự (2002) [55], Egger và Pfaffermayr (2003) [51], Martínez-Zarzoso và Nowak- Lehmann (2003) [75], Hatab và các cộng sự (2010)[63] lại cho rằng phƣơng pháp OLS còn nhiều hạn chế trƣớc bộ dữ liệu bảng (panel data).

Vì thế, mô hình hiệu ứng cố định (FEM) đƣợc đề xuất sử dụng để nghiên cứu thông qua biến cố định là khoảng cách địa lý giữa hai quốc gia. Nhƣ vậy, cả hai phƣơng pháp (phân tích định tính và phân tích định lƣợng) đều đƣợc sử dụng nhiều trong đánh giá ảnh hƣởng của các nhân tố đến xuất khẩu nông sản. Song theo xu thế hiện nay, phƣơng pháp định lƣợng (thông qua mô hình phân tích) cho thấy sự hiệu quả hơn vì các tác động cụ thể của từng nhân tố trở nên có cơ sở hơn vì đã đƣợc kiểm định trƣớc khi đánh giá. Theo kết quả nghiên cứu Dƣới đây là một số nghiên cứu trên thế giới đã sử dụng mô hình trọng lực để phân tích tác động của các nhân tố đến thƣơng mại hàng nông sản, bao gồm: Sevela (2002) [82] ứng dụng mô hình trọng lực để phân tích tác động của các nhân tố đến quy mô sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu của Cộng hòa Séc.

Nghiên cứu đã chỉ ra đƣợc 3 nhân tố (GNI, GNI bình quân đầu ngƣời và khoảng cách địa lý) có tác động đến sự thay đổi của quy mô sản phẩm nông nghiệp. Khác với Sevela, Gbetnkom và Khan (2002) [61] tiến hành nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng tới 3 loại nông sản xuất khẩu của Cameroon là ca cao, cà phê và chuối với nguồn số liệu thứ cấp đƣợc sử dụng trong giai đoạn 1971-1996. Tuy nhiên, nghiên cứu này lại thiên nhiều về các nhân tố tạo động lực cho xuất khẩu một số nông sản cụ thể. 8 Rahman (2009) [76] sử dụng ba phƣơng trình (kim ngạch xuất khẩu, kim ngạch nhập khẩu và tổng kim ngạch xuất nhập khẩu) để nghiên cứu dòng thƣơng mại giữa Bangladesh và các đối tác thƣơng mại quan trọng.

Nghiên cứu đã cho thấy hoạt động thƣơng mại của Bangladesh chịu sự tác động của quy mô nền kinh tế, tổng thu nhập quốc dân, khoảng cách và độ mở của nền kinh tế. Song một nghiên cứu khác của Thai Tri Do (2006) [84] xem xét thƣơng mại song phƣơng giữa Việt Nam và 23 nƣớc châu Âu dựa trên mô hình trọng lực với bộ số liệu hỗn hợp trong giai đoạn 1993-2004. Nghiên cứu chỉ ra bên cạnh các nhân tố nhƣ quy mô nền kinh tế, quy mô thị trƣờng và tỷ giá hối đoái có ảnh hƣởng tƣơng đối lớn thì 2 biến là khoảng cách địa lý và lịch sử gần nhƣ không có sự ảnh hƣởng đến thƣơng mại song phƣơng giữa Việt Nam và 23 nƣớc châu Âu. Ngoài các nhân tố trên, Erdem và Nazlioglu (2008) [52] khi thực hiện nghiên cứu các nhân tố tác động của xuất khẩu nông sản Thổ Nhĩ Kỳ vào Liên minh Châu Âu bằng mô hình trọng lực trong giai đoạn 1996-2004 đã cho thấy số lƣợng nông sản xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ có quan hệ tỷ lệ nghịch với quy mô diện tích và khoảng cách địa lý của nƣớc nhập khẩu.

Feenstra (2002) và các cộng sự [55] đã thực hiện nghiên cứu bằng việc sử dụng mô hình hiệu ứng cố định thông qua biến khoảng cách địa lý. Phƣơng pháp này cũng đƣợc Egger và Pfaffermayr (2003) [51] sử dụng để phân tích hoạt động xuất khẩu của 11 quốc gia trong khu vực APEC; đƣợc Martínez-Zarzoso và Nowak- Lehmann (2003) [75] dùng để đánh giá hoạt động trao đổi thƣơng mại giữa Liên minh châu Âu-Mercosur,. Kết quả của các nghiên cứu đã xác định đƣợc một số nhân tố quan trọng ảnh hƣởng đến thƣơng mại song phƣơng nhƣng chƣa đề cập đến các nhân tố đặc thù gắn liền với sản xuất nông nghiệp nhƣ diện tích đất nông nghiệp, lao động nông nghiệp,. Malhotra và Stoyanov (2008)[73] với nguồn số liệu trong giai đoạn 1998- 2005 đã đánh giá tác động của các nhân tố đến thƣơng mại nông nghiệp của Canada.

Việc sử dụng mô hình trọng lực cho thấy Hiệp định Thƣơng mại tự do Canada-Chile đã có tác động nhất định đến hoạt động xuất khẩu nông sản của Canada, nhƣ Chile sẽ đƣợc lợi nhiều hơn khi nhập khẩu nông sản, trong khi lợi ích thu đƣợc của Canada từ các chƣơng trình cắt giảm thuế quan là không đáng kể. 9 Folawewo và Olakojo (2010) [58] sử dụng số liệu trong giai đoạn từ 1970 đến 2007 để nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến xuất khẩu nông sản ở Nigeria. Điểm nổi bật của nghiên cứu này là đánh giá đƣợc ảnh hƣởng của nhân tố giá cả nông sản trên thế giới và sản lƣợng nông sản thời kỳ trƣớc ảnh hƣởng lớn tới xuất khẩu nông sản của Nigeria.