Tổng quan nghiên cứu

Xây dựng nông thôn mới là chủ trương chiến lược mang tính cách mạng của Đảng và Nhà nước nhằm thay đổi toàn diện bộ mặt nông thôn và nâng cao đời sống nhân dân. Tại Việt Nam, lực lượng thanh niên chiếm khoảng 28,9% dân số và 36,4% tổng lực lượng lao động xã hội, giữ vai trò xung kích nòng cốt trong các phong trào phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, tại các địa bàn miền núi biên giới, việc phát huy nguồn lực trẻ gặp nhiều rào cản do tình trạng thiếu việc làm tại chỗ, chuyển dịch lao động tự do và hạn chế trong tiếp cận tiến bộ khoa học kỹ thuật. Huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn có tổng diện tích tự nhiên 100.095,64 ha cùng quy mô dân số trên 81.860 người phân bổ tại 27 xã và 2 thị trấn. Do đặc thù địa hình đồi núi dốc đứng bị chia cắt mạnh, tỷ lệ đất lâm nghiệp có rừng chiếm tới 63,76% diện tích, đời sống của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Dao còn nhiều khó khăn, khiến tiến độ hoàn thành 19 tiêu chí nông thôn mới gặp nhiều thách thức.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện thực trạng sự tham gia của thanh niên huyện Lộc Bình trong giai đoạn 2014 - 2016, từ đó phân tích các yếu tố tác động và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm gia tăng tỷ lệ đóng góp của tuổi trẻ địa phương. Mục tiêu then chốt của công trình là cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc, góp phần giúp huyện Lộc Bình thực hiện thắng lợi mục tiêu đưa 7 xã đạt chuẩn nông thôn mới đến năm 2020, tạo động lực phát triển bền vững cho vùng biên cương Tổ quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng kết hợp hai lý thuyết khoa học xã hội tiêu biểu: Lý thuyết vai trò và Lý thuyết sự lựa chọn hợp lý. Lý thuyết vai trò luận giải vị thế tiên phong của đoàn viên thanh niên như một chủ thể hành động, thực hiện nghĩa vụ xã hội và dẫn dắt các thay đổi tích cực tại cộng đồng nông thôn. Song song đó, Lý thuyết sự lựa chọn hợp lý làm sáng tỏ cơ chế ra quyết định của thanh niên, chỉ ra rằng mức độ tham gia của người trẻ phụ thuộc vào sự cân bằng giữa chi phí cơ hội, lợi ích thiết thực, cơ hội việc làm và các chính sách khích lệ từ Nhà nước.

Về mặt khái niệm, nghiên cứu chuẩn hóa các nội hàm chính:

  • Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới theo Quyết định số 1980/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, hướng đến mục tiêu đạt 50% số xã toàn quốc đạt chuẩn vào năm 2020.
  • Khái niệm thanh niên theo quy định của Luật Thanh niên, xác định công dân Việt Nam từ đủ 16 đến 30 tuổi là nguồn nhân lực sung sức nhất về thể chất và trí tuệ.
  • Khái niệm sự tham gia của thanh niên, định nghĩa là tiến trình dân chủ cơ sở giúp người trẻ được biết, được bàn, được làm, được kiểm tra, giám sát và thụ hưởng thành quả từ các chương trình phát triển.
  • Khung khổ pháp lý và chính sách bao gồm Nghị quyết Trung ương 7 khóa X về tam nông, Nghị quyết số 20 của Tỉnh ủy Lạng Sơn và Kế hoạch số 101/KH-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả phối hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học:

  • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Trích xuất từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2011 - 2016 của Ủy ban nhân dân huyện Lộc Bình, Huyện đoàn Lộc Bình, Văn phòng Điều phối nông thôn mới và Niên giám thống kê tỉnh Lạng Sơn.
  • Nguồn dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua điều tra xã hội học bằng bảng hỏi với cỡ mẫu 250 phiếu khảo sát, phân bổ trực tiếp đến cán bộ quản lý, cán bộ đoàn và đoàn viên thanh niên tại cơ sở.
  • Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại các địa bàn đại diện gồm xã vùng cao Mẫu Sơn, các xã vùng thung lũng Hữu Khánh, Yên Khoái và xã điểm đã đạt chuẩn Xuân Mãn.
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm thống kê mô tả, phân tích tần số, tỷ lệ phần trăm và đánh giá mức độ tương quan thông qua thang đo Likert 5 mức độ. Phương pháp này giúp lượng hóa chính xác mức độ hài lòng và tác động của các yếu tố quản lý đến hành vi tham gia của thanh niên trong giai đoạn 2014 - 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, trong công tác tuyên truyền và xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn, thanh niên đóng vai trò là lực lượng xung kích chủ lực. Năm 2016, huyện đã tổ chức hơn 200 cuộc tuyên truyền vận động với trên 10.000 lượt người tham gia. Đoàn viên thanh niên cùng nhân dân địa phương đã đóng góp 2.553,818 triệu đồng và hàng chục nghìn ngày công, hoàn thành 38,9 km đường bê tông giao thông nông thôn, đạt 216,11% kế hoạch năm, nâng tỷ lệ đường trục xã được cứng hóa lên 77,78% tại 21/27 xã.

Thứ hai, trong lĩnh vực hỗ trợ phát triển sản xuất và chuyển giao khoa học kỹ thuật, thanh niên thể hiện vai trò tiếp thu nhanh nhạy. Các cấp bộ Đoàn đã phối hợp tổ chức 175 lớp tập huấn kỹ thuật cho 5.783 lượt đoàn viên và nông dân. Toàn huyện triển khai thành công 69 mô hình trình diễn nông nghiệp, tiêu biểu như mô hình thâm canh giống lúa thuần mới TH 3-5 quy mô 10 ha tại xã Tú Đoạn đạt năng suất 64,5 tạ/ha, cùng dự án trồng 2,8 ha cây ăn quả đặc sản gồm cam đường canh và bưởi diễn tại xã Xuân Mãn và Yên Khoái, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo toàn huyện xuống 4,04% trong năm 2016.

Thứ ba, sự tham gia thực hiện tiêu chí môi trường số 17 có sự cải thiện rõ nét qua các phong trào Ngày Chủ nhật xanh và Ngày Môi trường thế giới. Tuy nhiên, tính chủ động của thanh niên trong việc thu gom rác thải sinh hoạt, xây dựng nhà vệ sinh cải tiến và di dời chuồng trại chăn nuôi ra xa nhà ở tại các xã vùng sâu còn hạn chế, tỷ lệ hộ thanh niên thực hiện chuẩn hóa vệ sinh chuồng trại chỉ đạt dưới 45%.

Thảo luận kết quả

Thành công trong việc mở rộng hạ tầng giao thông bắt nguồn từ sự kết hợp chặt chẽ giữa cơ chế hỗ trợ xi măng của Nhà nước với tinh thần tình nguyện cống hiến của tuổi trẻ. Ngược lại, hạn chế trong tiêu chí môi trường xuất phát từ tập quán sinh hoạt lâu đời của đồng bào vùng cao và việc thiếu hụt nguồn kinh phí hỗ trợ trực tiếp.

So sánh với các địa phương khác như tỉnh Khánh Hòa với 115 mô hình kinh tế thanh niên hay tỉnh Bắc Giang trong nỗ lực bảo vệ môi trường nông thôn, huyện Lộc Bình có xuất phát điểm kinh tế thấp hơn do diện tích đất lâm nghiệp chiếm tới 63,76% và địa hình bị chia cắt phức tạp. Dữ liệu khảo sát chỉ ra mối tương quan thuận giữa tần suất tham gia tập huấn với mức độ tự tin khởi nghiệp của thanh niên. Trong thực tế phân tích, các chỉ số này được mô tả sinh động qua biểu đồ cột thể hiện mức tăng trưởng vượt mức 216% của khối lượng đường bê tông giao thông nông thôn và bảng số liệu chéo đánh giá mức độ hài lòng của thanh niên đối với các chính sách hỗ trợ sản xuất tại địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao nhận thức và đổi mới công tác truyền thông: Huyện đoàn Lộc Bình chủ trì tổ chức định kỳ 50 buổi sinh hoạt chuyên đề mỗi năm, ứng dụng mạng xã hội và hệ thống loa truyền thanh cơ sở nhằm đảm bảo 100% đoàn viên nắm vững nội dung 19 tiêu chí nông thôn mới trong giai đoạn 2017 - 2020.

Thứ hai, đẩy mạnh hỗ trợ kinh tế và khởi nghiệp nông thôn: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với các tổ chức Đoàn thành lập từ 10 đến 15 tổ hợp tác, hợp tác xã thanh niên; mở rộng mô hình trồng cây ăn quả có múi lên quy mô trên 20 ha, phấn đấu nâng thu nhập bình quân của lao động trẻ nông thôn tăng 15% mỗi năm.

Thứ ba, tạo đột phá trong thực hiện tiêu chí môi trường số 17: Đoàn thanh niên 27 xã đồng loạt triển khai mô hình Tuyến đường thanh niên tự quản và Hố rác gia đình, vận động hỗ trợ 85% hộ thanh niên xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh và phấn đấu hoàn thành 100% chỉ tiêu di dời chuồng trại gia súc ra xa nơi ở tại các xã điểm trước năm 2020.

Thứ tư, nâng cao năng lực tổ chức Đoàn và an ninh trật tự: Ban Chỉ đạo xây dựng nông thôn mới huyện bố trí ngân sách ủy thác qua Ngân hàng Chính sách Xã hội, duy trì các đội thanh niên tự quản an ninh tại thôn bản, đảm bảo 100% cơ sở Đoàn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chính trị được giao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Cán bộ quản lý Nhà nước và Ban Chỉ đạo xây dựng nông thôn mới các cấp: Luận văn cung cấp hệ thống số liệu thực chứng và giải pháp thực tế để hoạch định chính sách huy động sức dân và phân bổ nguồn lực hiệu quả.

Thứ hai, Cán bộ Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh các cấp: Tài liệu là cẩm nang hữu ích giúp cán bộ Đoàn cơ sở thiết kế các phong trào hành động cụ thể, gắn chặt hoạt động tình nguyện với các tiêu chí kinh tế, hạ tầng và môi trường.

Thứ ba, Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Phát triển nông thôn, Quản lý công, Xã hội học: Công trình đóng vai trò là tài liệu tham khảo chất lượng cao về phương pháp nghiên cứu thực địa và vận dụng lý thuyết vai trò trong bối cảnh nông thôn miền núi.

Thứ tư, Chủ các mô hình kinh tế trang trại và hợp tác xã thanh niên: Đúc kết những bài học kinh nghiệm giá trị về chuyển giao kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi an toàn sinh học và phương thức liên kết chuỗi giá trị tại vùng cao.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Vì sao thanh niên được xác định là lực lượng nòng cốt trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Lộc Bình? Thanh niên chiếm 36,4% lực lượng lao động của toàn xã hội, sở hữu thể lực dồi dào, tinh thần xung kích và khả năng tiếp thu công nghệ nhanh chóng. Tại Lộc Bình, thanh niên là lực lượng đi đầu trong việc mở mới 38,9 km đường giao thông nông thôn và tiên phong ứng dụng các giống cây trồng mới.

Câu hỏi 2: Thành tựu nổi bật nhất của tuổi trẻ Lộc Bình giai đoạn 2014 - 2016 là gì? Điểm sáng lớn nhất là sự đột phá trong thi công hạ tầng giao thông với khối lượng đường bê tông hoàn thành đạt 216,11% so với kế hoạch. Bên cạnh đó, việc tham gia 69 mô hình trình diễn kỹ thuật đã đóng góp quan trọng vào mức giảm 4,04% tỷ lệ hộ nghèo toàn huyện trong năm 2016.

Câu hỏi 3: Tiêu chí nào trong 19 tiêu chí nông thôn mới gây ra nhiều khó khăn nhất cho thanh niên? Tiêu chí số 17 về môi trường và tiêu chí số 10 về thu nhập là hai thách thức lớn nhất. Địa hình đồi núi chiếm phần lớn diện tích cùng tập quán chăn nuôi truyền thống khiến việc di dời chuồng trại và xử lý rác thải sinh hoạt cần nhiều thời gian và nguồn lực hỗ trợ.

Câu hỏi 4: Luận văn áp dụng khung lý thuyết nào để phân tích hành vi của thanh niên? Nghiên cứu tích hợp Lý thuyết vai trò để xác định trách nhiệm tiên phong của người trẻ và Lý thuyết sự lựa chọn hợp lý để phân tích động lực kinh tế. Thanh niên sẽ tham gia tích cực nhất khi phong trào mang lại lợi ích thiết thực về việc làm và thu nhập.

Câu hỏi 5: Mô hình nông nghiệp nào đem lại hiệu quả kinh tế tiêu biểu được phân tích trong đề tài? Mô hình thâm canh giống lúa lai mới TH 3-5 tại xã Tú Đoạn đạt năng suất 64,5 tạ/ha cùng dự án trồng 2,8 ha cam đường canh và bưởi diễn tại xã Xuân Mãn và Yên Khoái là những mô hình điểm khẳng định năng lực phát triển kinh tế của thanh niên.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa vững chắc cơ sở lý luận và thực tiễn về sự tham gia của thanh niên trong chương trình xây dựng nông thôn mới tại khu vực miền núi biên giới.
  • Phân tích bức tranh thực tiễn sinh động giai đoạn 2014 - 2016 tại huyện Lộc Bình với dấu ấn nổi bật qua 38,9 km đường bê tông và 69 mô hình sản xuất nông nghiệp tiên tiến.
  • Chỉ rõ những điểm nghẽn cốt lõi về tiêu chí môi trường, chuyển đổi nghề nghiệp và nguồn vốn sản xuất của thanh niên nông thôn.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm, đồng bộ và có tính khả thi cao nhằm hiện thực hóa mục tiêu đưa 7 xã đạt chuẩn nông thôn mới đến năm 2020.
  • Các cấp ủy Đảng, chính quyền và tổ chức Đoàn cần tiếp tục đồng hành, tạo cơ chế hỗ trợ vốn vay ưu đãi và chuyển giao công nghệ để tuổi trẻ Lộc Bình vững tin làm giàu và xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.